II CSK 22/08

Sygn. akt II CSK 22/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 maja 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Barbara Myszka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Maria Grzelka

SSN Grzegorz Misiurek

w sprawie z powództwa M. J.

przeciwko Wojskowej Agencji Mieszkaniowej w W. Oddział Regionalny w S.

o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 28 maja 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 20 czerwca

2007 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo (pkt I. 1) oraz

orzekającej o kosztach procesu (pkt I. 3, I. 4, III i IV) i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

M. J. wnosił o zobowiązanie pozwanej Wojskowej Agencji Mieszkaniowej w W.,

Oddział Regionalny w S., do zawarcia z nim umowy o wypłatę odprawy mieszkaniowej

w kwocie 100 726,05 zł. Uzasadniając żądanie powołał się na przepisy art. 64 k.c. w

2

związku z art. 23 ust. 1 lit. a oraz art. 47 ust. 2 ustawy z dnia 22 czerwca 1995 r. o

zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej (jedn. tekst: Dz. U. z 2005 r. Nr

41, poz. 398 ze zm.).

Wyrokiem z dnia 19 października 2006 r. Sąd Okręgowy w S. oddalił powództwo,

przyjmując za podstawę orzeczenia następujące ustalenia faktyczne.

Nakazem z dnia 24 sierpnia 1982 r. administracja wojskowa przydzieliła

powodowi osobną kwaterę stałą położoną w Ś., składającą się z dwóch pokoi, kuchni i

pomieszczeń przynależnych, o powierzchni użytkowej 49,73 m2

. Decyzją Ministra

Obrony Narodowej z dnia 16 grudnia 2003 r. powód został zwolniony z zawodowej

służby wojskowej i przeniesiony do rezerwy, w skróconym na wniosek żołnierza terminie

wypowiedzenia, z dniem 5 kwietnia 2004 r. Dla celów emerytalnych dniem zwolnienia z

zawodowej służby wojskowej był ostatni dzień okresu, za który wypłacono powodowi

jednorazowe odszkodowanie. Był to dzień 31 sierpnia 2004 r., decyzją Wojskowego

Biura Emerytalnego w S. ustalono bowiem dla powoda świadczenie emerytalne od dnia

1 września 2004 r. W dniu 1 sierpnia 2005 r. powód wystąpił do dyrektora oddziału

regionalnego Agencji z wnioskiem o odprawę mieszkaniową w formie pieniężnej.

Wniosek dotyczył kwatery przy ul. D. w Ś., którą powód miał zamiar opuścić po

otrzymaniu odprawy. W odpowiedzi wicedyrektor do spraw mieszkaniowych

poinformował powoda, że z dniem 1 lipca 2004 r. weszła w życie ustawa z dnia 16

kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej

Polskiej oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 116, poz. 1203 – dalej: „ustawa

nowelizująca”), która wprowadziła nową instytucję w postaci odprawy mieszkaniowej,

jednak świadczenie to obowiązuje od dnia 1 lipca 2004 r., wobec czego rozpatrywane

będą wyłącznie wnioski żołnierzy zawodowych zwalnianych po dniu 1 lipca 2004 r.

Dokonując oceny prawnej Sąd Okręgowy wskazał, że, zgodnie z art. 23 ust. 1 pkt

1 ustawy z dnia 22 czerwca 1995 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej

Polskiej (jedn. tekst: Dz. U. z 2002 r. Nr 42, poz. 368 ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2005 r.

Nr 41, poz. 398 ze zm. – dalej: „u.z.S.Z.”), od dnia 1 lipca 2004 r. odprawa

mieszkaniowa przysługuje żołnierzowi służby stałej zwalnianemu z zawodowej służby

wojskowej, zamieszkałemu w kwaterze, o ile nabył on prawo do emerytury wojskowej

lub wojskowej renty inwalidzkiej lub został zwolniony z zawodowej służby wojskowej

przed upływem okresu wymaganego do nabycia uprawnień do emerytury wojskowej, w

przypadku wypowiedzenia mu stosunku służbowego zawodowej służby wojskowej przez

właściwy organ wojskowy. Odprawę tę – stosownie do art. 47 ust. 2 u.z.S.Z. – wypłaca

3

się na podstawie umowy zawartej między dyrektorem oddziału regionalnego Agencji a

osobą uprawnioną zwalniającą kwaterę. Zdaniem Sądu Okręgowego, zakresem

podmiotowym art. 23 ust. 1 pkt 1 u.z.S.Z. objęci są wyłącznie żołnierze zwalniani z

zawodowej służby wojskowej poczynając od dnia 1 lipca 2004 r. Powód został zwolniony

z dniem 5 kwietnia 2004 r., wobec czego mają do niego zastosowanie przepisy sprzed

nowelizacji. W świetle tych przepisów istniały dwie formy zaspokojenia prawa żołnierza

do kwatery: realizacja prawa do kwatery bądź ekwiwalent w zamian za rezygnację z

kwatery. Powodowi przydzielona została kwatera i po przejściu na emeryturę zachował

prawo do jej zajmowania, wobec czego jego prawo do kwatery trzeba uznać za

zaspokojone.

Na skutek apelacji powoda, Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 20 czerwca 2007 r.

zmienił powyższy wyrok i zobowiązał pozwaną Agencję do złożenia oświadczenia woli o

treści: „Wojskowa Agencja Mieszkaniowa w W. Oddział Regionalny w S. zobowiązuje

się w terminie do dnia 20 lipca 2007 r. zapłacić M. J. kwotę 100 726,05 zł tytułem

odprawy mieszkaniowej należnej w związku ze zwolnieniem M. J. ze służby wojskowej,

w zamian za zwolnienie dotychczas zajmowanej kwatery”, natomiast dalej idące

powództwo oddalił.

Sąd Apelacyjny zaaprobował ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji, w tym

ustalenie, że powód został zwolniony z zawodowej służby wojskowej z dniem 5 kwietnia

2004 r. Za wadliwą uznał natomiast wykładnię art. 23 ust. 1 pkt 1 u.z.S.Z., według której

odprawa mieszkaniowa przysługuje jedynie żołnierzowi służby stałej, zamieszkałemu w

kwaterze, zwalnianemu z zawodowej służby wojskowej poczynając od dnia 1 lipca 2004

r. Stwierdził, że wykładnia ta nie uwzględnia regulacji zawartej w art. 87 ust. 1 u.z.S.Z. w

brzmieniu ustalonym przez ustawę nowelizującą, w którym w wyczerpujący sposób

określono podmioty pozbawione możliwości uzyskania odprawy mieszkaniowej. Z

przepisu tego w drodze wnioskowania a contrario trzeba wyprowadzić wniosek, że

wszystkim innym osobom, w tym także zwolnionym z zawodowej służby wojskowej

przed dniem 1 lipca 2004 r., wspomniana odprawa przysługuje. Za błędny uznał Sąd

Apelacyjny pogląd, że w stanie prawnym obowiązującym przed dniem 1 lipca 2004 r.

zrealizowanie prawa do kwatery przez wydanie decyzji o jej przydziale wyłączało

możliwość późniejszego ubiegania się o wypłatę ekwiwalentu pieniężnego w zamian za

przekazanie zajmowanej kwatery do dyspozycji pozwanej. Przeczył temu bowiem art. 41

ust. 1 pkt 1 oraz ust. 2 u.z.S.Z., który nakazywał opuszczenie dotychczas zajmowanej

kwatery i przekazanie jej do dyspozycji Agencji w związku z otrzymanym ekwiwalentem

4

pieniężnym. Nie można zatem przyjmować, że prawo powoda do kwatery zostało

definitywnie zrealizowane poprzez przydzielenie mu kwatery, przysługiwało mu bowiem

uprawnienie do wypłaty ekwiwalentu pieniężnego w zamian za rezygnację z kwatery.

Skoro do dnia 1 lipca 2004 r. powód miał prawo wyboru sposobu realizacji prawa do

kwatery i to także po zwolnieniu z zawodowej służby wojskowej, konstytucyjna zasada

ochrony praw nabytych sprzeciwia się tego rodzaju wykładni, która przez utożsamienie

realizacji prawa do kwatery wyłącznie z jej przydziałem powodowałaby uszczuplenie

praw byłych żołnierzy zawodowych. Ustawa nowelizująca z dnia 16 kwietnia 2004 r.

wprowadziła co prawda nowe regulacje w zakresie sposobu zaspokajania potrzeb

mieszkaniowych żołnierzy zawodowych, niemniej zachowała – niezależnie od użytej

terminologii – prawo wyboru świadczenia „w naturze” bądź jego równoważnika

pieniężnego.

W konsekwencji, Sąd Apelacyjny – zważywszy, że pozwana nie kwestionowała

spełnienia przez powoda przesłanek, od których art. 23 ust. 1 pkt 1 lit a w związku z art.

47 ust. 2 u.z.S.Z. w brzmieniu obowiązującym w dacie złożenia wniosku uzależniał

nabycie prawa do odprawy mieszkaniowej – uwzględnił powództwo o złożenie

odnośnego oświadczenia woli. Za nieuzasadnione uznał jedynie żądanie objęcia

oświadczeniem woli pozwanej obowiązku zapłaty odsetek, stwierdzając, że obowiązek

zapłaty odprawy mieszkaniowej aktualizuje się dopiero po zawarciu umowy

przewidzianej w art. 47 ust. 2 u.z.S.Z.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego pozwana, powołując się na

obie podstawy określone w art. 398 3

§ 1 k.p.c., wnosiła o jego „zmianę i oddalenie

powództwa” ewentualnie uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W

ramach pierwszej podstawy kasacyjnej wskazała na naruszenie przepisów: art. 23 ust. 1

w związku z art. 47 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 u.z.S.Z. przez przyjęcie, że powodowi, który

zakończył służbę wojskową przed dniem 1 lipca 2004 r., przysługuje przewidziane w

tych przepisach prawo do odprawy mieszkaniowej, art. 1a pkt 3 w związku z art. 23 ust.

4 u.z.S.Z. przez przyjęcie, że lokal zajmowany przez powoda był kwaterą w rozumieniu

powołanych przepisów, podczas gdy jedynym kryterium stwierdzenia czy dany lokal

stanowi kwaterę jest fakt zamieszczenia go w wykazie kwater sporządzonym przez

dyrektorów oddziałów regionalnych i zatwierdzonym przez prezesa Agencji w

uzgodnieniu z Ministrem Obrony Narodowej, art. 87 ust. 1 u.z.S.Z. przez przyjęcie, że

przepis ten stanowi samodzielne źródło uprawnienia powoda do odprawy

mieszkaniowej, podczas gdy przepis ten został zamieszczony wśród przepisów

5

szczególnych, przejściowych i końcowych, które jedynie porządkują kwestie już

uprzednio uregulowane w ustawie przez inne przepisy i nie stanowią samodzielnej

podstawy nabycia uprawnień, i art. 24 ust. 1 pkt 1 i 4 u.z.S.Z. przez przyjęcie, że w

stosunku do powoda poprzez przydział kwatery nie zostało całkowicie zrealizowane

prawo do kwatery, w związku z czym przysługuje mu roszczenie o świadczenie

pieniężne, mimo że nie złożył wniosku o wypłatę ekwiwalentu pieniężnego. W ramach

drugiej podstawy podniósł natomiast zarzut obrazy art. 233 § 1 k.p.c. przez przyjęcie, że

zachowanie powoda żądającego wypłaty odprawy mieszkaniowej należy uznać za

tożsame ze złożeniem wniosku o wypłatę ekwiwalentu pieniężnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozważania trzeba rozpocząć od przypomnienia regulacji problematyki

zakwaterowania stałego żołnierzy zawodowych obowiązującej przed dniem 1 lipca 2004

r. oraz po zmianach wprowadzonych ustawą nowelizującą z dnia 16 kwietnia 2004 r.

Zgodnie z art. 22 ust. 1 u.z.S.Z. w brzmieniu sprzed nowelizacji, żołnierzowi

zawodowemu od dnia powołania go do czynnej służby wojskowej, pełnionej jako służba

stała, przysługiwało prawo do kwatery. Prawo to przysługiwało również żołnierzowi

zawodowemu przeniesionemu w stan nieczynny. Kwaterą był samodzielny lokal

mieszkalny w rozumieniu przepisów o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie

gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (art. 21 ust. 1 u.z.S.Z.). Art. 24 ust. 1 u.z.S.Z.

stanowił, że prawo do kwatery realizuje się na wniosek żołnierza zawodowego lub

innych osób uprawnionych przez przydział kwatery albo wypłacenie ekwiwalentu

pieniężnego w zamian za rezygnację z kwatery. Wydanie decyzji o przydziale kwatery

oznaczało realizację prawa do kwatery w rozumieniu art. 24 ust. 1. Przydział kwatery, w

myśl art. 24 ust. 3 u.z.S.Z., mógł nastąpić wyłącznie w okresie pełnienia zawodowej

służby wojskowej jako służby stałej, w tym pozostawania w stanie nieczynnym. Jeżeli do

czasu zwolnienia z zawodowej służby wojskowej pełnionej jako służba stała żołnierzowi

nie przydzielono kwatery lub nie wypłacono ekwiwalentu w zamian za rezygnację

z kwatery, z dniem zwolnienia ze służby wypłacano mu ten ekwiwalent (art. 24 ust. 4

u.z.S.Z.). Podstawą jego wypłacenia była umowa zawarta między dyrektorem oddziału

rejonowego Agencji a osobą uprawnioną (art. 24 ust. 4 w związku z art. 47 ust. 1

u.z.S.Z.). Jeżeli osobie uprawnionej lub jej małżonkowi przysługiwało spółdzielcze prawo

do lokalu mieszkalnego albo byli oni właścicielami domu mieszkalnego lub lokalu

mieszkalnego nabytego przy pomocy finansowej przewidzianej ustawą, prawo do

kwatery tej osoby było realizowane poprzez wypłacenie ekwiwalentu pieniężnego (art.

6

40 ust. 2 u.z.S.Z.). Do czasu realizacji prawa do kwatery żołnierz zawodowy otrzymywał

świadczenie finansowe umożliwiające pokrycie kosztów najmu lokalu mieszkalnego na

zasadach określonych w ustawie albo zakwaterowanie tymczasowe w budynkach lub

kwaterach będących w zasobach Agencji ( art. 24 ust. 2 u.z.S.Z.).

Przedstawione zasady zostały zmienione ustawą nowelizującą z dnia 16 kwietnia

2004 r., która weszła w życie z dniem 1 lipca 2004 r. Po wspomnianej nowelizacji

ustawa o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej nie przewiduje już

prawa do kwatery. Jej art. 21 ust. 1 stanowi natomiast, że żołnierzowi służby stałej od

dnia wyznaczenia go na pierwsze stanowisko służbowe do dnia zwolnienia z zawodowej

służby wojskowej przysługuje prawo zamieszkiwania w lokalu mieszkalnym, będącym w

dyspozycji Agencji. Zgodnie z art. 23 ust. 1 u.z.S.Z., żołnierzowi służby stałej

zwalnianemu z zawodowej służby wojskowej, zamieszkałemu w kwaterze, jeżeli nabył

on prawo do emerytury wojskowej lub wojskowej renty inwalidzkiej lub został zwolniony

z zawodowej służby wojskowej przez wypowiedzenie stosunku służbowego zawodowej

służby wojskowej przed upływem okresu wymaganego do nabycia uprawnień

emerytalnych, przysługuje odprawa mieszkaniowa. Odprawa ta przysługuje również

żołnierzowi służby stałej, który do dnia zwolnienia z zawodowej służby wojskowej nie

otrzymał decyzji o prawie zamieszkiwania w lokalu mieszkalnym, jeżeli nabył prawo do

emerytury wojskowej lub wojskowej renty inwalidzkiej, lub został zwolniony z zawodowej

służby wojskowej przez wypowiedzenie stosunku służbowego zawodowej służby

wojskowej przed upływem okresu wymaganego do nabycia uprawnień emerytalnych. W

razie śmierci żołnierza służby stałej, zgodnie z art. 23 ust. 3 u.z.S.Z., odprawa

mieszkaniowa przysługuje wspólnie zamieszkałym z nim małżonkowi, zstępnym,

wstępnym, osobom przysposobionym oraz przysposabiającym. Odprawę mieszkaniową

wypłaca się na podstawie umowy zawartej między dyrektorem oddziału regionalnego

Agencji a osobą uprawnioną zwalniającą kwaterę, w przypadku jej zajmowania (art. 47

ust. 2 u.z.S.Z.). Na wniosek osoby uprawnionej odprawa mieszkaniowa może być

zrealizowana w jednej z form rzeczowych wskazanych w art. 47 ust. 4 u.z.S.Z.

Jak podkreślił Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 27 czerwca

2006 r., K 16/05 ( OTK-A 2006, nr 6, poz. 69), ustawa nowelizująca gruntownie zmieniła

zasady realizacji, służącego żołnierzom służby stałej, prawa do kwatery, wprowadziła

bowiem regułę, że uprawnienie przysługujące żołnierzom to prawo do zamieszkiwania w

kwaterze w miejscu i na czas pełnienia służby, co jest warunkiem zapewnienia siłom

zbrojnym mobilności koniecznej dla prawidłowego wykonywania ich funkcji. Odstępując

7

w ustawie nowelizującej od zasady realizacji prawa do kwatery w formie wypłaty

ekwiwalentu, ustawodawca wprowadził równocześnie regulację intertemporalną

umożliwiającą realizację wcześniej złożonych, niezakończonych zawarciem umowy

wniosków o wypłatę ekwiwalentu. Zgodnie bowiem z art. 19 ust. 3 ustawy nowelizującej,

w sprawach wypłaty ekwiwalentu za rezygnację z kwatery dyrektor oddziału

regionalnego Agencji Mieszkaniowej rozpatrując wniosek osoby uprawnionej o wypłatę

ekwiwalentu pieniężnego w zamian za rezygnację z kwatery, złożony do dnia 30

czerwca 2004 r., a niezakończony zawarciem umowy, stosuje przepisy ustawy

obowiązujące do dnia 30 czerwca 2004 r.

Skarżący ma rację wywodząc, że art. 23 ust. 1 u.z.S.Z. w brzmieniu ustalonym

ustawą nowelizującą ma zastosowanie do żołnierzy służby stałej zwalnianych z

zawodowej służby wojskowej poczynając od dnia 1 lipca 2004 r. Trzeba bowiem

zauważyć, że powołany przepis, który wszedł w życie z dniem 1 lipca 2004 r., w swej

treści odwołuje się do stanu istniejącego w chwili zwolnienia żołnierza z zawodowej

służby wojskowej. Decydujące znaczenie dla uprawnień żołnierza do odprawy

mieszkaniowej ma zatem stan istniejący w chwili zwolnienia go z zasadniczej służby

wojskowej. Uzasadnia to stosownie w odnośnym zakresie przepisów ustawy

obowiązujących w chwili zwolnienia żołnierza ze służby. Za taką wykładnią przemawia

również wyrażona w art. 3 k.c. reguła lex retro non agit, w myśl której skutki zdarzeń

prawnych, jakie miały miejsce pod rządem dawnej ustawy, określa się – do czasu

wejścia w życie ustawy nowej – według dawnej ustawy. Ustawa dawna jest przy tym

wyłącznie miarodajna do kwalifikacji zdarzeń prawnych dotyczących zakończonych pod

jej rządem stosunków prawnych.

Do odmiennych wniosków – wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego – nie

prowadzi regulacja zawarta w art. 87 ust. 1 u.z.S.Z. w brzmieniu ustalonym ustawą

nowelizującą. Powołany przepis, zamieszczony w rozdziale 9 ustawy „Przepisy

szczególne, przejściowe i końcowe”, nie może być bowiem uznany za źródło

uprawnienia żołnierza do odprawy mieszkaniowej. Reguluje on jedynie sytuacje

związane z określonym sposobem zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych żołnierza i

określa wypadki, w których z tej właśnie przyczyny odprawa mieszkaniowa nie

przysługuje. Nie można zatem w drodze wnioskowania a contrario przyjmować, że – bez

względu na regulacje wprowadzone z dniem 1 lipca 2004 r. – wszystkim innym osobom,

niewymienionym w art. 87 u.s.S.Z. przysługuje odprawa mieszkaniowa.

8

Ustawodawca – o czym była już mowa – w art. 19 ust. 3 ustawy nowelizującej

uregulował sytuację osób , które do dnia 30 czerwca 2004 r. złożyły wnioski o wypłatę

ekwiwalentu pieniężnego w zamian za rezygnację z kwatery, jednak powód z wnioskiem

takim nie wystąpił pomimo ogłoszenia ustawy nowelizującej w Dzienniku Ustaw z dnia

24 maja 2004 r. Okoliczność ta – wbrew odmiennym zapatrywaniom skarżącego –

pozostawała poza sporem, z ustaleń przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku

bowiem wynika, że powód dopiero w dniu 1 sierpnia 2005 r. wystąpił do dyrektora

oddziału regionalnego Agencji z wnioskiem o odprawę mieszkaniową.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 1a pkt 3 u.z.S.Z. przez przyjęcie, że

lokal zajmowany przez powoda może być w rozumieniu tego przepisu uznany za

kwaterę, trzeba zauważyć, iż kwestia ta nie była przedmiotem rozważań Sądu

Apelacyjnego, a skarżący nie wykazał, by miała ona znaczenie dla rozstrzygnięcia

sprawy, art. 23 ust. 1 pkt 1 u.z.S.Z. obejmuje bowiem swoim zakresem podmiotowym

jedynie żołnierzy służby stałej zwalnianych z zawodowej służby wojskowej po dniu 30

czerwca 2004 r.

Skoro jednak Sąd Apelacyjny dokonał błędnej wykładni przepisów art. 23 ust. 1

pkt 1 w związku z art. 47 ust. 2 oraz art. 87 ust. 1 u.z.S.Z., Sąd Najwyższy na podstawie

art. 39815

§ 1 i art. 108 § 2 w związku z art. 39821

k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok i

przekazał sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.