I UK 381/07

Sygn. akt I UK 381/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 czerwca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący)

SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z odwołania H. B.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w K.

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 3 czerwca 2008 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 9 maja 2007 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 6 października 2005 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w K. zmienił decyzję pozwanego Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych Oddział w K. z dnia 15 września 2005 r. i przyznał ubezpieczonemu

H. B. prawo do emerytury z tytułu pracy w warunkach szczególnych. Uzasadniając

wyrok Sąd Okręgowy stwierdził, że istnieją podstawy do uwzględnienia do prawa

do emerytury spornego okresu – od 15 października 1965 r. do 16 listopada 1974

r., bez którego ubezpieczony nie legitymuje się wymaganym okresem pracy w

warunkach szczególnych wskazanym w § 4 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U.

Nr 8, poz. 43 ze zm.) w związku z art. 32 ust. 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U.

z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Ubezpieczony bowiem w tym okresie wykonywał

pracę w Zakładzie Doskonalenia Zawodowego w K., a do zakresu jego obowiązków

należała praca na czterech szlifierkach, wykonywana w pełnym wymiarze czasu

pracy, a nawet w godzinach nadliczbowych. Zakład Doskonalenia Zawodowego nie

podlegał wprawdzie Ministerstwu Hutnictwa i Przemysłu Maszynowego, ale jako

producent maszyn musiał przestrzegać przepisów bhp. Dalej Sąd wywiódł, że:

(dosłowny cytat) „Zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983

r. w Dziale XI, poz. 17 szlifowanie i ostrzenie wyrobów zaliczone zostało do I

kategorii zatrudnienia, zgodnie z zakładowym układem zbiorowym pracy z dnia 29

czerwca 1957 r. zawartym pomiędzy Związkiem Zakładów Doskonalenia

Zawodowego z siedzibą w Warszawie reprezentującego Wojewódzkie Zakłady

Doskonalenia Zawodowego – a Zarządem Głównym Związku Zawodowego

Pracowników Gospodarki Komunalnej i Terenowej w Polsce z siedzibą w

Warszawie i z tego tytułu wypłacał pracownikom wynagrodzenie za pracę w

warunkach szkodliwych”.

W wyniku apelacji pozwanego Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych zmienił powyższy wyrok i oddalił odwołanie ubezpieczonego.

W pisemnych motywach rozstrzygnięcia Sąd Apelacyjny stwierdził, że

sporny okres pracy ubezpieczonego w Zakładzie Doskonalenia Zawodowego w K.

3

nie może zostać zaliczony do pracy w warunkach szczególnych. Wynika to stąd, iż

art. 32 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS odsyła do przepisów

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze, dotyczących wieku emerytalnego, rodzajów prac,

stanowisk i warunków wymienionych w wykazach, będących załącznikami do

rozporządzenia. Prace polegające na szlifowaniu lub ostrzeniu wyrobów i narzędzi

metalowych oraz polerowaniu mechanicznym wymienione są w Dziale III pod

pozycją 17 Wykazu A, stanowiącego załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 7 lutego 1983 r. Jak wynika z tego Wykazu, aby praca ta mogła być uznana za

wykonywaną w warunkach szczególnych, musi być wykonywana w hutnictwie i

przemyśle metalowym, co nie miało miejsca w niniejszej sprawie. Sąd podkreślił

także, iż ubezpieczony zatrudniony był w Zakładzie Doskonalenia Zawodowego

jako instruktor zawodu, a więc wykonywał pracę nie na tyle uciążliwą, aby uznać ją

za świadczoną w warunkach szczególnych. Dodał, że przepisy rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 4 maja 1979 r. w sprawie pierwszej kategorii zatrudnienia

(Dz.U. Nr 13, poz. 86 ze zm.) kwalifikowały daną pracę jako pracę w warunkach

szczególnych w identyczny sposób. Natomiast przepisy układu zbiorowego pracy

nie mogą stanowić podstawy do podzielenia stanowiska apelującego, gdyż mają

charakter wewnętrzny i nie definiują pracy w warunkach szczególnych, lecz

wskazują, za jakie prace przysługuje dodatek za pracę w warunkach szkodliwych

dla zdrowia i niebezpiecznych.

W podstawach kasacyjnych skargi wniesionej przez ubezpieczonego

podniesiono zarzut naruszenia prawa materialnego - art. 32 ust. 1 i 2 w związku z

art. 27 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez błędne przyjęcie, że praca

ubezpieczonego na stanowisku szlifierza w zakładach pracy niepodlegających

Ministrowi Górnictwa i Hutnictwa, lecz będących częścią szeroko pojętego

przemysłu metalowego, nie pozwala na przyznanie mu prawa do emerytury z tytułu

pracy w warunkach szczególnych, przepisu § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze poprzez przyjęcie, że

ubezpieczony nie wykazał istnienia wymaganego okresu pracy w warunkach

4

szczególnych – wbrew zebranemu materiałowi dowodowemu, z którego wynika, że

w spornym okresie pracował w pełnym wymiarze czasu pracy, a nawet w

nadgodzinach, przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 4 maja 1979 r. w

sprawie pierwszej kategorii zatrudnienia (Dz.U. Nr 13, poz. 86 ze zm.) oraz

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze polegające na nieuznaniu za pracę w warunkach

szczególnych pracy na stanowisku szlifierza w Przedsiębiorstwie Polonijno –

Zagranicznym A. w K., świadczonej w pełnym wymiarze czasu pracy. Skarżący

zarzucił także naruszenie prawa procesowego – art. 233 k.p.c. poprzez

nieuwzględnienie dowodu ze świadectwa pracy Zakładu Doskonalenia

Zawodowego w K. z dnia 15 października 2002 r., z którego wynika, że

ubezpieczony pracował na stanowisku szlifierza a nie instruktora zawodu oraz tego,

że Zakład ten był częścią przemysłu metalowego, a także pominięcie dowodu z

umowy o pracę w Przedsiębiorstwie Polonijno – Zagranicznym A. w K.,

zaświadczenia o zatrudnieniu i wynagrodzeniu, z których to dokumentów wynika,

że ubezpieczony pracował na stanowisku szlifierza a nie instruktora zawodu.

Uzasadniając wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący

wskazał na istnienie istotnych zagadnień prawnych sprowadzających się do

odpowiedzi na pytanie, czy uznanie pracy za pracę wykonywaną w warunkach

szczególnych uzależnione jest od tego, czy świadczona była ona w resortach

wskazanych w wykazach stanowiących załącznik do rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze oraz czy

przepisy dotychczasowe w rozumieniu art. 32 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach

z FUS to także, w oparciu o § 19 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego

1983 r., przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 4 maja 1979 r. w sprawie

pierwszej kategorii zatrudnienia - w tym przepis § 9 – odsyłający do

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 września 1956 r. w sprawie zaliczania

pracowników do kategorii zatrudnienia (Dz.U. z 1956 r. Nr 39, poz. 176 ze zm.),

które obowiązywało w spornym okresie (1965 – 1974).

5

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona, aczkolwiek nie wszystkie jej zarzuty są

trafne. Przede wszystkim w odniesieniu do zarzutu naruszenia prawa procesowego

– art. 233 k.p.c. wskazać należy, że naruszenie to nie mieści się we wskazanych w

przepisie art. 3983

§ 1 k.p.c. podstawach kasacyjnych. Zgodnie bowiem z § 3 tego

przepisu podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia

faktów lub oceny dowodów (por. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z

dnia 23 września 2005 r., III CSK 13/05, OSNC 2006r. nr 4, poz. 76). Art. 3983

§ 3

k.p.c. wprawdzie nie wskazuje expressis verbis konkretnych przepisów, których

naruszenie, w związku z ustalaniem faktów i przeprowadzaniem oceny dowodów,

nie może być przedmiotem zarzutów wypełniających drugą podstawę kasacyjną,

nie ulega jednak wątpliwości, że obejmuje on art. 233 k.p.c. Wszakże ten właśnie

przepis określa kryteria oceny wiarygodności i mocy dowodów ( por. wyrok SN z

dnia 26 kwietnia 2006 r. V CSK 11/06 LEX nr 230204). Ustrojową funkcją Sądu

Najwyższego jest sprawowanie nadzoru judykacyjnego, w tym zapewnianie

jednolitości orzecznictwa sądów powszechnych. Z tego punktu widzenia każdy

zarzut skargi kasacyjnej, który ma na celu polemikę z ustaleniami faktycznymi sądu

drugiej instancji, chociażby pod pozorem błędnej wykładni lub niewłaściwego

zastosowania określonych przepisów prawa materialnego, z uwagi na jego

sprzeczność z art. 3983

§ 3 k.p.c. jest a limine niedopuszczalny, a jeżeli skarga

oparta jest tylko na takich zarzutach, podlega odrzuceniu (por. wyrok SN z dnia 4

stycznia 2007 r. V CSK 364/06 LEX nr 238975).

Zarzut naruszenia przepisu § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego

1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze poprzez przyjęcie, że ubezpieczony nie

wykazał istnienia wymaganego okresu pracy w warunkach szczególnych – wbrew

zebranemu materiałowi dowodowemu, z którego wynika, że w spornym okresie

pracował w pełnym wymiarze czasu pracy, a nawet w nadgodzinach, w

rzeczywistości również sprowadza się do niedopuszczalnego kwestionowania

oceny dowodów przeprowadzonej przez Sąd Apelacyjny.

6

Natomiast usprawiedliwiony jest zarzut naruszenia przepisu art. 32 ust. 1 i 2

ustawy o emeryturach i rentach z FUS (wyłączając przepis art. 27 tej ustawy, który

nie ma zastosowania w niniejszej sprawie, gdyż nie dotyczy emerytury z tytułu

pracy w warunkach szczególnych) poprzez błędne przyjęcie, że praca na

stanowisku szlifierza w zakładach pracy niepodlegających Ministrowi Górnictwa i

Hutnictwa, lecz będących częścią szeroko pojętego przemysłu metalowego, nie

pozwala na przyznanie prawa do emerytury z tytułu pracy w warunkach

szczególnych. Istotnie, Sąd Apelacyjny przyjął, że umieszczenie pracy polegającej

na szlifowaniu lub ostrzeniu wyrobów i narzędzi metalowych oraz polerowaniu

mechanicznym w Dziale III pod pozycją 17 Wykazu A, stanowiącego załącznik do

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. oznacza wymóg, by praca ta

wykonywana była w hutnictwie i przemyśle metalowym. Ponieważ Sąd Apelacyjny

nie wyraził tego wprost, pytaniem pozostaje to, czy niezakwalifikowanie spornego

okresu do pracy w warunkach szczególnych było wynikiem przyjęcia stanowiska, że

praca ta nie była świadczona przez ubezpieczonego w resorcie podległym

ministrowi zajmującemu się hutnictwem i przemysłem metalowym, czy też Sąd

uznał, że nie ma podstaw do zakwalifikowania jej do branży przemysłu

metalowego. Pierwszy z tych poglądów, uzależniający uznanie pracy za pracę

wykonywaną w warunkach szczególnych od tego, czy była świadczona w zakładzie

pracy podległym ministrowi zawiadującemu gałęzią przemysłu, wynikającą z

Wykazu, byłby całkowicie nieuprawniony. Kwestia ta, niejako przy okazji,

wyjaśniona została przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 14 czerwca 2004

r., P 17/03 (OTK-A 2004 nr 6, poz. 57 i Dz.U. Nr 144, poz. 1530), dotyczącym

prawa do emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach pracowników, którzy

tę pracę wykonywali u prywatnych pracodawców - a więc siłą rzeczy

niepodlegających "ministrom, kierownikom urzędów centralnych i centralnym

związkom spółdzielczym". Art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z FUS stanowi, że ubezpieczonym urodzonym przed dniem 1 stycznia

1949 r., zatrudnionym w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze,

przysługuje emerytura w wieku niższym niż określony w art. 27 pkt 1 (ust. 1). Dla

celów ustalenia uprawnień, o których mowa w tym przepisie, za pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa się pracowników zatrudnionych

7

przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu

uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na

bezpieczeństwo własne lub otoczenia w podmiotach, w których obowiązują wykazy

stanowisk ustalone na podstawie przepisów dotychczasowych (ust. 2). Przepis ten,

w zakresie, w jakim posługiwał się określeniem "w podmiotach, w których

obowiązują wykazy stanowisk ustalone na podstawie przepisów dotychczasowych",

został na mocy powyższego wyroku Trybunału Konstytucyjnego pozbawiony mocy

prawnej. Artykuł 32 ust. 4 pozostał bez zmian i stanowi, że "wiek emerytalny, o

którym mowa w ust. 1, rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki, na podstawie

których osobom wymienionym w ust. 2 i 3 przysługuje prawo do emerytury, ustala

się na podstawie przepisów dotychczasowych". W przywołanym wyżej wyroku

Trybunał Konstytucyjny przychylił się do wykładni pojęcia "przepisy

dotychczasowe", jakiej dokonał Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów

z dnia 13 lutego 2002 r., III ZP 30/01 (OSNAPiUS 2002 nr 10, poz. 243),

stwierdzając, że zawarte w art. 32 ust. 4 ustawy odesłanie do przepisów

dotychczasowych, sankcjonujących obowiązywanie rozporządzenia, można

odnosić tylko do tych przepisów rozporządzenia, które regulują materię określoną w

przepisie ustawy, a więc wiek emerytalny, rodzaje prac lub stanowisk, oraz warunki,

na jakich osobom wykonującym te prace przysługuje prawo do emerytury.

Zachowały zatem moc przepisy § 4-8a określające wiek emerytalny i okres

wykonywania pracy w szczególnych warunkach pracowników wykonujących prace

wyszczególnione w wykazach stanowiących załącznik do rozporządzenia, przepisy

§ 9-15 określające wiek emerytalny i warunki przechodzenia na emeryturę osób

zatrudnionych w szczególnym charakterze, a ponadto przepis § 3 określający

ogólny wymagany okres zatrudnienia oraz przepis § 2 ust. 1 stanowiący, że

okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń na zasadach określonych w

rozporządzeniu są okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy

obowiązującym na danym stanowisku pracy. Przepisy § 1 ust. 2 i 3 rozporządzenia

zobowiązujące ministrów, kierowników urzędów centralnych i centralne związki

spółdzielcze do ustalenia wykazów stanowisk pracy w podległych im zakładach nie

dotyczą materii regulowanej art. 32 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach. Nie

8

określają one bowiem ani wieku emerytalnego, ani rodzajów i stanowisk pracy, ani

warunków przechodzenia na emeryturę. Przepisy te nie wkraczają w sferę praw

podmiotowych pracownika, lecz stanowią dyrektywę dla organów zwierzchnich lub

nadzorujących zakłady pracy do prowadzenia wykazów stanowisk pracy

wymienionych w załączniku do rozporządzenia. Nie należą więc one do tych

przepisów dotychczasowych, które z mocy art. 32 ust. 4 mają zastosowanie do

pracowników, o których mowa w art. 32 ust. 2. W systemie regulowanym ustawą o

emeryturach i rentach przepisy § 1 ust. 2 i 3 rozporządzenia nie istnieją, zatem nie

mogą być w żaden sposób przydatne do interpretacji użytego w art. 32 ust. 2

ustawy określenia pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach. W

związku z tym nie ma potrzeby odnoszenia się do anachronicznego w obecnym

stanie prawnym określenia "zakładów pracy podległych ministrom, kierownikom

urzędów centralnych i centralnym związkom spółdzielczym". Powyższe wywody i

ostateczne ich stanowisko, prowadzące do objęcia przepisem art. 32 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS pracowników wykonujących pracę u prywatnych

pracodawców wskazuje na to, iż podległość resortowa zakładu pracy, w którym

praca była wykonywana, nie ma znaczenia dla oceny, czy można ją uznać za pracę

w warunkach szczególnych.

Natomiast jeśli chodzi o kwestię przyporządkowania określonej pracy, a co

za tym idzie pracodawcy, do określonej w Wykazie branży przemysłowej, to można

wyrazić pogląd, że tylko wtedy ma ona istotne znaczenie dla jej kwalifikacji jako

pracy w warunkach szczególnych, jeśli jej uciążliwość i szkodliwość dla zdrowia

wynika właśnie ze jej branżowej specyfiki. W niniejszej sprawie Sąd Apelacyjny nie

poczynił żadnych ustaleń, które, po pierwsze, dawałyby podstawę do twierdzenia,

że praca ubezpieczonego nie była wykonywana w przemyśle metalowym i, po

drugie, nie rozważył, jakie to miałoby znaczenie dla jej kwalifikacji. Tym samym

dokonał subsumpcji normy prawnej (a contrario) w stosunku do nieustalonego

stanu faktycznego, co uzasadnia postawiony zarzut naruszenia prawa materialnego

i w konsekwencji prowadzi do konieczności uchylenia zaskarżonego wyroku. Przy

ponownym rozpoznaniu sprawy pomocnym może być przyjmowany powszechnie

podział branżowy przemysłu, w myśl którego do przemysłu metalowego,

stanowiącego gałąź przemysłu elektromaszynowego, zalicza się przykładowo

9

zakłady produkcji narzędzi i wyrobów metalowych, lodówek, maszyn do szycia

(http://pl/wikipedia.org). Należy również mieć na uwadze to, na co zwrócił uwagę

Sąd Apelacyjny, a mianowicie, na stanowisko, na jakim zatrudniony był

ubezpieczony w spornym okresie. Z dołączonych oryginałów dokumentów:

zaświadczenia Zakładu Doskonalenia Zawodowego z dnia 15 lipca 1967 r. wynika,

że ubezpieczony pracował od dnia 15 października 1965 r. i nadal na stanowisku

szlifierza, natomiast świadectwo pracy wystawione przez ten Zakład w dniu 16

listopada 1974 r. wskazuje, że ostatnio pracował na stanowisku instruktora. W

aktach rentowych (k –311) znajduje się również pismo tego Zakładu, z którego

wynika, że ubezpieczony od 1 stycznia 1971 r. został awansowany na stanowisko

instruktora zawodu. Trudno bowiem uznać, że praca na stanowisku instruktora

zawodu była pracą szlifierza i ostrzarza wyrobów i narzędzi metalowych

wykonywaną stale i w pełnym wymiarze godzin obowiązującym w danym zawodzie.

Zatem w świetle twierdzeń ubezpieczonego, zawartych w skardze kasacyjnej,

dotyczących tego, że w spornym okresie wykonywał wyłącznie pracę szlifierza,

koniecznym jest poczynienie ustaleń faktycznych co do tej kwestii.

Uzasadnione są także zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące oceny - w świetle

przepisu § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie

wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze - okresu zatrudnienia w Przedsiębiorstwie Polonijno –

Zagranicznym ALPHA od 3 lutego 1986 r. do 9 kwietnia 1993 r. (z wyłączeniem

podnoszonego zarzutu naruszenia przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 4 maja 1979 r. w sprawie pierwszej kategorii zatrudnienia, które już w tym

czasie nie obowiązywało), głównie z tego powodu, że Sąd Apelacyjny w ogóle nie

wypowiedział się co do tego kwestii. Jeśli zatem okres ten będzie miał znaczenie

dla nabycia uprawnień do spornej emerytury, w takim znaczeniu, że uznanie go za

pracę w warunkach szczególnych mogłoby spowodować, że ubezpieczony

legitymowałby się wymaganym dla uprawnień emerytalnych okresem tej pracy,

obowiązkiem Sądu będzie ocena tego okresu pod kątem możliwości zaliczenia go

do pracy w warunkach szczególnych.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 39815

§ 1 k.p.c. orzekł

jak w sentencji wyroku.

10

/tp/