II UZP 3/08

Uchwała z dnia 4 czerwca 2008 r.

II UZP 3/08

Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Zbigniew Myszka, Małgorzata Wrębiakowska-Marzec.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 czerwca 2008 r.

sprawy z wniosku Jana K., Zenona G. i Antoniego C. przeciwko Zakładowi Ubezpie-

czeń Społecznych-Oddziałowi w T. o nieobciążanie składką na ubezpieczenie spo-

łeczne, na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i

na ubezpieczenie zdrowotne, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego posta-

nowieniem Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 19 grudnia 2007 r. [...]

„Czy członkowie zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością ponoszą -

w myśl art. 116 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja Podatkowa (tekst jedno-

lity - Dz.U. z 2005r. nr 8 poz. 60) - odpowiedzialność także za nieopłacone przez tę

spółkę składki na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowni-

czych i na ubezpieczenie zdrowotne ?”

p o d j ą ł uchwałę:

Członkowie zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością mogą, na

podstawie art. 116 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (jed-

nolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60) w związku z art. 32 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst:

Dz.U. z 2007 Nr 11, poz. 74 ze zm. ) oraz w związku z art. 31 tej ustawy , zostać

obciążeni odpowiedzialnością za niezapłacone w terminie przez tę spółkę

składki na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowni-

czych i na ubezpieczenie zdrowotne.

U z a s a d n i e n i e

2

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku, postano-

wieniem z dnia 19 grudnia 2007 r. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzy-

gnięcia zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości: „czy członkowie zarządu

spółki z ograniczoną odpowiedzialnością ponoszą - w myśl art. 116 ustawy z dnia 29

sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (tekst jednolity - Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60)

- odpowiedzialność także za nieopłacone przez tę spółkę składki na Fundusz Pracy i

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i na ubezpieczenie zdrowot-

ne?”

Zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego. Organ

rentowy - Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w T. decyzjami: z dnia 23 grud-

nia 2005 r. (dotyczącą Zenona G.), z dnia 23 grudnia 2005 r. (dotyczącą Antoniego

C.) oraz z dnia 28 grudnia 2005 r. (dotyczącą Jana K.) postanowił przenieść na adre-

satów decyzji odpowiedzialność za zaległe należności z tytułu składek obciążających

„S.” spółkę z o.o. w T. na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, Fundusz Ubezpiecze-

nia Zdrowotnego oraz na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych. W uzasadnieniu decyzji organ rentowy wskazał, że podjął czynności

zmierzające do wyegzekwowania należności z tytułu nieopłaconych składek na FUS,

FUZ oraz FP i FGŚP, ale egzekucja wobec spółki okazała się bezskuteczna, zaś ad-

resaci decyzji byli członkami zarządu spółki „S.”, a organ rentowy nie znalazł pod-

staw do wyłączenia ich odpowiedzialności za zaległości spółki wobec ZUS.

Zenon G., Antoni C. i Jan K. złożyli odwołania od powyższych decyzji podno-

sząc, iż pozwany nie wykazał bezskuteczności egzekucji należności wobec spółki, a

nadto, iż członkowie zarządu w odpowiednim czasie złożyli wniosek o wszczęcie po-

stępowania układowego, a następnie wniosek o ogłoszenie upadłości spółki, co zwal-

nia ich z odpowiedzialności za zaległe składki należne ZUS od spółki „S.”. Pozwany

organ rentowy wnosił o oddalenie odwołań.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu wyrokiem z

dnia 16 listopada 2006 r. oddalił odwołania. Sąd ten uznał, iż istota sporu w niniej-

szym procesie sprowadza się do ustalenia, czy zostały spełnione wszystkie prze-

słanki umożliwiające przeniesienie odpowiedzialności z tytułu nieopłaconych składek

względem ZUS na członków (obecnie już byłych członków) zarządu spółki.

Zgodnie z art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpie-

czeń społecznych do należności z tytułu składek stosuje się odpowiednio - między

innymi - art. 116 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa, z art. 32

3

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wynika zaś, że do składek na Fundusz

Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie

zdrowotne w zakresie: ich poboru, egzekucji, wymierzania odsetek za zwłokę i do-

datkowej opłaty, przepisów karnych dokonywania zabezpieczeń oraz stosowania ulg

i umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia

społeczne. W myśl art. 116 Ordynacji podatkowej za zaległości podatkowe spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością, spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w organi-

zacji, spółki akcyjnej lub spółki akcyjnej w organizacji odpowiadają solidarnie całym

swoim majątkiem członkowie jej zarządu, jeżeli egzekucja z majątku spółki okazała

się w całości lub w części bezskuteczna, a członek zarządu nie wykazał, że: a) we

właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub wszczęto postępo-

wanie zapobiegające ogłoszeniu upadłości (postępowanie układowe) albo b) nie-

zgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości lub niewszczęcie postępowania zapobie-

gającego ogłoszeniu upadłości (postępowania układowego) nastąpiło bez jego winy

lub nie wskazuje mienia spółki, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie zaległości

podatkowych spółki w znacznej części.

W ocenie Sądu Okręgowego w rozpoznawanej sprawie zaistniały przewidzia-

ne art. 116 Ordynacji podatkowej przesłanki odpowiedzialności zobowiązanych.

Równocześnie, w ocenie Sądu Okręgowego, członkowie zarządu spółki „S.” w T. nie

udowodnili przesłanek wyłączających ich odpowiedzialność za zadłużenie spółki z

tytułu składek. W szczególności, nie wykazali, żeby we właściwym czasie zgłoszono

wniosek o ogłoszenie upadłości spółki lub wszczęto postępowanie zapobiegające

ogłoszeniu upadłości (postępowanie układowe) albo że niezgłoszenie wniosku o

ogłoszenie upadłości lub niewszczęcie postępowania zapobiegającego ogłoszeniu

upadłości (postępowania układowego) nastąpiło bez winy członka zarządu. W tych

warunkach wyrokiem z dnia 16 listopada 2006 r. Sąd Okręgowy oddalił odwołania

skarżących jako niezasadne.

W apelacji od powyższego wyroku skarżący, zaskarżając wyrok w całości, za-

rzucili między innymi naruszenie art. 32 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

i art. 116 Ordynacji podatkowej, poprzez przeniesienie na nich również odpowiedzial-

ności za niezapłacenie składki na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych. Ich zdaniem były członek zarządu spółki może odpowia-

dać tylko za niezapłacone składki na ubezpieczenie społeczne, nie ponosi zaś od-

powiedzialności za składki na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

4

Pracowniczych. Wynika to z art. 32 ustawy systemowej, który nie zawiera przepisu o

przeniesieniu odpowiedzialności za składki na FP i FGŚP na osoby trzecie.

Sąd Apelacyjny przytoczył treść art. 32 ustawy systemowej, według którego do

składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych

oraz na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie: ich poboru, egzekucji, wymierzania

odsetek za zwłokę i dodatkowej opłaty, przepisów karnych, dokonywania zabezpie-

czeń oraz stosowania ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące

składek na ubezpieczenia społeczne. Treść tego przepisu nie przewiduje wprost

możliwości przeniesienia odpowiedzialności za przedmiotowe składki na osoby trze-

cie, tak jak ma to miejsce w odniesieniu do należności z tytułu składek na ubezpie-

czenia społeczne i co znalazło swoje odbicie w przepisie art. 31 ustawy systemowej,

gdzie stwierdza się wprost, że między innymi art. 116 Ordynacji podatkowej znajduje

zastosowanie do należności z tytułu składek..

Natomiast przepisy ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pra-

cowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr

9, poz. 85 ze zm.) oraz ustawy z dnia 23 stycznia 2003 r. o powszechnym ubezpie-

czeniu w Narodowym Funduszu Zdrowia (Dz.U. Nr 45, poz. 391 ze zm.) nie zawie-

rają uregulowań pozwalających na stosowanie w zakresie odpowiedzialności osób

trzecich za zobowiązania z tytułu składek na FP i GFŚP i ubezpieczenia zdrowotne -

przepisów Ordynacji podatkowej. W każdym razie brak jest wyraźnego odesłania do

tej ustawy.

Równocześnie, nawiązując do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 23 paź-

dziernika 1987 r., III UZP 38/87 (OSNCP 1989 nr 7-8, poz. 110), Sąd Apelacyjny

podkreślił, że w myśl stanowiska Sądu Najwyższego pod pojęciem „poboru” składki

należy rozumieć także określenie podmiotu zobowiązanego do uiszczenia danej

składki, a więc również osób trzecich - w tym przypadku - członków zarządu spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością. Niemniej jednak „wobec braku kategorycznego za-

pisu odnoszącego się do powyższej kwestii” zarówno w powołanych powyżej już

ustawach o ochronie roszczeń pracowniczych, jak i o powszechnym ubezpieczeniu w

NFZ oraz w art. 32 ustawy o systemowej powstaje uzasadniona wątpliwość zawarta

w treści przedstawionego Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

5

Przepis art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, dotyczący skła-

dek na ubezpieczenia społeczne, stanowi, że do należności z tego tytułu stosuje się

wymienione w nim przepisy Ordynacji podatkowej, w tym artykuły od 116 do 119 tej

ustawy, dotyczące odpowiedzialności osób trzecich za zobowiązania podatkowe. Z

kolei art. 32 ustawy systemowej przewiduje, że „do składek na Fundusz Pracy, Fun-

dusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, na ubezpieczenie zdrowotne w

zakresie: ich poboru, egzekucji, wymierzania odsetek za zwłokę i dodatkowej opłaty,

przepisów karnych, dokonywania zabezpieczeń na wszystkich nieruchomościach,

ruchomościach i prawach zbywalnych dłużnika oraz stosowania ulg i umorzeń sto-

suje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne”.

Rozważając zgłoszoną przez Sąd Apelacyjny poważną wątpliwość interpretacyjną,

warto na wstępie zwrócić uwagę, że w uzasadnieniu postanowienia Sąd nie powołał

wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 2 października 2007 (wyrok ten został po-

wołany w uzasadnieniu pytania prawnego w sprawie oznaczonej w Sądzie Najwyż-

szym sygn. II UZP 1/08), w którym Sąd ten wyraził pogląd, że użyte w art. 32 ustawy

systemowej określenie „w zakresie poboru składek” oznacza jedynie zespół czynno-

ści technicznych wykonywanych przez organ rentowy w celu uzyskania wpływu na

konta Funduszu Pracy i Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.

Ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy z

1993 r. oraz o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym z 2003 r. określają jedynie

podmioty obowiązane do opłacania składek, nie zawierają natomiast odesłania do

Ordynacji podatkowej. Odesłanie zawarte w art. 32 nie obejmuje zatem odpowied-

niego stosowania do tych składek przepisów Ordynacji podatkowej o odpowiedzial-

ności osób trzecich za zobowiązania podatkowe. Wprawdzie uzasadnienie przed-

stawionego Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego nie za-

wiera rozbudowanej argumentacji, wydaje się jednak, iż u podstaw zgłoszonych

przez Sąd Apelacyjny wątpliwości interpretacyjnych leży przedstawione stanowisko,

wyrażone w wyroku z 2 października 2007 r.

Wykładnia użytego w art. 32 ustawy systemowej określenia o „ poborze” skła-

dek, ograniczająca to pojęcie do czynności technicznych, nieobejmujących tym sa-

mym odpowiedzialności z tytułu nieopłaconych składek przez osoby trzecie (człon-

ków zarządu spółki) nie jest trafna. Na pobór składek istotnie składają się określone

czynności o charakterze czysto technicznym, jednak w rozumieniu art. 32 ustawy

systemowej ma ono inne, szersze znaczenie. Przede wszystkim należy zwrócić

6

uwagę, iż przepisy prawa ustawowego z reguły nie odnoszą się do czynności czysto

technicznych ; te kwestie ustawodawca przekazuje do aktów wykonawczych. Prze-

pisy ustawowe o poborze składek dotyczą przede wszystkim określenia podmiotu

zobowiązanego do ich zapłacenia (por. uchwałę Sądu Najwyższego z 23 paździer-

nika 1987 r., III UZP 38/87, OSNCP 1989 nr 7-8, poz. 110; zob. także uchwałę z dnia

7 maja 2008, II UZP 1/08, OSNP 2008 nr 23-24, poz. 352). Podmiotem zobowiąza-

nym do opłacenia składek może być następca prawny podmiotu, na którym ciążył

obowiązek składkowy, jak i osoba trzecia, na którą przepisy prawa nakładają obo-

wiązek spełnienia przy istnieniu określonych warunków zobowiązania składkowego,

niespełnionego przez podmiot bezpośrednio zobowiązany. Taką możliwość przewi-

duje art. 31 ustawy systemowej, który odsyła do odpowiedniego stosowania między

innymi art. 116 , 116a, 117, 118 i 119 Ordynacji podatkowej, tj. do przepisów o od-

powiedzialności osób trzecich za zobowiązania podatkowe. Za zastosowalnością

tego przepisu nie tylko do składek na ubezpieczenie społeczne, ale również do skła-

dek na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz

na ubezpieczenie zdrowotne przemawiają następujące argumenty.

W pierwszym rzędzie należy wskazać, że skoro art. 32 ustawy systemowej w

wymienionych w nim kategoriach spraw odsyła do odpowiedniego stosowania prze-

pisów dotyczących składek na ubezpieczenie społeczne, to oznacza to odesłanie do

wszystkich przepisów dotyczących składek na ubezpieczenie społeczne, a więc rów-

nież do przepisów Ordynacji podatkowej, wymienionych w art. 31 ustawy systemo-

wej, a więc i do przepisu art. 116 i następnych. Na gruncie wykładni jezykowo-logicz-

nej art. 32 nie ma uzasadnienia do wybiórczego stosowania tylko niektórych przepi-

sów Ordynacji, wręcz przeciwnie, taka interpretacja pozostawałaby w sprzeczności z

wykładnią systemową.

Nie byłaby trafna argumentacja, że zawarte w art. 32 ustawy systemowej ode-

słanie do odpowiedniego stosowania przepisów dotyczących składek na ubezpie-

czenie społeczne zostało ograniczone do przepisów o składkach, jednak z wyłącze-

niem przepisu art. 31, odsyłającego do niektórych przepisów Ordynacji podatkowej,

zważywszy na to, iż niektóre przepisy o składkach odsyłają wprost do Ordynacji po-

datkowej. Otóż, gdyby dopuścić możliwość stosowania do składek na Fundusz

Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i na ubezpieczenie

zdrowotne przepisów Ordynacji podatkowej jedynie w takim zakresie, w jakim szcze-

gólne przepisy ustawy systemowej odsyłają do Ordynacji podatkowej (jak np. art. 27

7

ustawy systemowej dotyczący zabezpieczenia należności z tytułu składek ustawo-

wym prawem zastawu), to w niektórych sprawach unormowania ustawy systemowej

okazałyby się niepełne. Na przykład zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy systemowej od

nieopłaconych w terminie składek należne są od płatnika składek odsetki za zwłokę,

na zasadach i w wysokości określonych w Ordynacji podatkowej. Przepis art. 23 nie

określa jednak początku/końca biegu terminu. Te elementy określa natomiast art. 12

Ordynacji podatkowej, do którego odsyła art. 31 ustawy systemowej. Osobno należy

podkreślić, że art. 31 tej ustawy odsyła do Ordynacji podatkowej w sprawach, które w

ogóle nie zostały uregulowane ustawą systemową, jak np. w sprawie nadpłaty (skła-

dek). Przepisy art. 31 i 32 ustawy systemowej należy więc postrzegać łącznie, ina-

czej mówiąc, odesłanie zawarte w art. 32 ustawy systemowej obejmuje odesłanie do

przepisów dotyczących składek na ubezpieczenie społeczne łącznie z przepisem art.

31, zwierającym odesłanie do wymienionych w nim przepisów Ordynacji podatkowej.

Wykładnia językowo-logiczna i systemowa pozostają w zgodzie wykładnią

funkcjonalną art. 32 ustawy systemowej. Celem wymienionego przepisu jest zabez-

pieczenie uzyskiwania składek na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świad-

czeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie społeczne na poziomie analogicznym,

co w przypadku składek na ubezpieczenia społeczne. Składki te, podobnie jak

składki na ubezpieczenie społeczne, służą gromadzeniu dochodów, z których są na-

stępnie pokrywane świadczenia socjalne w postaci odpowiednich zasiłków bądź też

świadczeń w naturze w razie zaistnienia ryzyka socjalnego w postaci utraty zarobków

z powodu ogłoszenia upadłości pracodawcy, braku pracy czy też konieczności le-

czenia. Wyłączenie bądź też ograniczenie zakresu ściągalności składek wymagałoby

w tej sytuacji wyraźnej szczególnej regulacji prawnej, której analizowane unormowa-

nia nie zawierają

Z przytoczonych motywów, Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak w sentencji po-

stanowienia.

========================================