III UK 11/08

Wyrok z dnia 5 czerwca 2008 r.

III UK 11/08

Zawarcie przez przedsiębiorcę w okresie pobierania zasiłku chorobo-

wego umowy o pracę z nowym pracownikiem w ramach prac interwencyjnych

powoduje utratę prawa do tego zasiłku na podstawie art. 17 ust. 1 ustawy z

dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecz-

nego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 31,

poz. 267 ze zm.).

Przewodniczący SSN Jerzy Kwaśniewski, Sędziowie SN: Roman Kuczyński,

Andrzej Wróbel (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 czerwca

2008 r. sprawy z odwołania Jadwigi Ż. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddziału w L. o zasiłek chorobowy, na skutek skargi kasacyjnej odwołującej się

od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie z

dnia 25 września 2007 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z 15 marca 2005 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w L.

(dalej jako organ rentowy) pozbawił Jadwigę Ż. (wnioskodawczyni) prawa do zasiłku

chorobowego za okres obejmujący łącznie czas od 18 listopada 2003 r. do 17 grud-

nia 2004 r. na podstawie art. 17 ust. 1 i art. 68 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świad-

czeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa

(jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267, dalej jako ustawa zasiłkowa), zgod-

nie z którym ubezpieczony wykonujący w okresie niezdolności do pracy z powodu

choroby pracę zarobkową lub wykorzystujący zwolnienie od pracy w sposób nie-

zgodny z celem tego zwolnienia traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres

tego zwolnienia. Organ rentowy wskazał, iż w okresie zwolnienia w książce przycho-

2

dów i rozchodów zostały zaewidencjonowane zdarzenia gospodarcze w postaci

utargu ze sprzedaży i faktury zakupu towarów, na których widniały podpisy ubezpie-

czonej, co doprowadziło organ rentowy do konkluzji, że w okresie niezdolności do

pracy spowodowanej chorobą wykonywała ona pracę zarobkową.

W odwołaniu ubezpieczona podnosiła, iż w prowadzeniu działalności gospo-

darczej pomagali jej mąż i syn, a w ramach prac interwencyjnych w sklepie zatrud-

niono jej synową. Twierdziła, iż w przedmiotowym okresie podpisywała jedynie fak-

tury, gdyż nie ustanowiła nikogo pełnomocnikiem. Nie uczestniczyła w procesie ne-

gocjacji, wszystkim zajmowali się pomagający jej w prowadzeniu firmy domownicy,

wszelkie dokumenty były jej przywożone do domu do podpisu, nie dostarczała ich

osobiście do organów skarbowych lub organu rentowego.

Wyrokiem z dnia 30 maja 2007 r. [...] Sąd Rejonowy w Lublinie uwzględnił od-

wołanie i zmienił zaskarżoną decyzje, przyznając prawo do zasiłku chorobowego,

ustalając, że wnioskodawczyni nie wykonywała żadnych czynności, które prowadzi-

łyby do pozbawienia jej prawa do zasiłku chorobowego. Fakt podpisywania faktur nie

świadczy o prowadzeniu działalności gospodarczej, jest to bowiem czynność tech-

niczna, niewymagająca ani zaangażowania, ani sił. Sąd Rejonowy wskazał, iż wnio-

skodawczyni nie miała żadnego udziału w zamawianiu towaru, negocjacjach, itp.

Organ rentowy zaskarżył wyrok Sądu Rejonowego apelacją.

Wyrokiem z dnia 25 września 2007 r. [...] Sąd Okręgowy w Lublinie zmienił

wyrok Sądu Rejonowego w Lublinie i oddalił odwołanie Jadwigi Ż. od decyzji organu

rentowego. Sąd Okręgowy uznał, że czynności wykonywane w okresie pobierania

zasiłku chorobowego przez ubezpieczoną były wykonywaniem pracy (działalności

gospodarczej), ponieważ ubezpieczona przez cały okres niezdolności do pracy ewi-

dencjonowała utarg ze sprzedaży i na większości faktur widnieją jej podpisy. W skle-

pie przez cały okres zwolnienia była prowadzona działalność gospodarcza, a wnio-

skodawczyni z tego tytułu osiągała zarobek. Zasiłek chorobowy ma zaś stanowić re-

kompensatę zarobku utraconego wskutek niezdolności do pracy spowodowanej cho-

robą a nie dodatkową korzyść obok wynagrodzenia.

W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie art. 17 i 66

ustawy zasiłkowej, poprzez 1) uzależnienie prawa do uzyskania zasiłku chorobowe-

go przez osobę prowadząca działalność gospodarczą od nieuzyskania utargu ze

sprzedaży w związku z prowadzoną działalnością w okresie pobierania takiego za-

siłku i w konsekwencji uznanie, że uzyskanie utargu jest równoznaczne z osiągnię-

3

ciem zarobku; 2) przyjęcie, że działania polegające na podpisywaniu faktur i wyko-

nywaniu czynności związanych z zatrudnieniem pracownika w ramach prac inter-

wencyjnych stanowią wykonywanie pracy zarobkowej, 3) przyjęcie, że podczas

zwolnienia lekarskiego ubezpieczona nie mogła wykonywać żadnych czynności, na-

wet tych, do których była zobowiązana jako pracodawca i właściciel firmy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie, mimo iż niektóre z jej za-

rzutów okazały się zasadne. Stosownie do art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej, ubezpie-

czony wykonujący w okresie orzeczonej niezdolności do pracy pracę zarobkową lub

wykorzystujący zwolnienie od pracy w sposób niezgodny z celem tego zwolnienia

traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres tego zwolnienia. Z przepisu wyni-

kają dwie niezależne przesłanki utraty prawa do zasiłku: 1) wykonywanie pracy za-

robkowej w okresie niezdolności do pracy; 2) wykorzystanie zwolnienia w sposób

niezgodny z jego celem. Do utraty prawa do zasiłku wystarczy zaistnienie jednej z

nich.

Odnosząc się do interpretacji pojęcia „wykonywanie pracy zarobkowej”, Sąd

Najwyższy podziela wyrażony w dotychczasowym orzecznictwie pogląd, zgodnie z

którym o zakwalifikowaniu wykonywania określonych czynności jako „pracy”, nie de-

cyduje charakter stosunku prawnego, na podstawie którego są one wykonywane, ale

rodzaj tych czynności. W pierwszej przesłance art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej cho-

dzi bowiem nie tylko o wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy lub innego

stosunku zatrudnienia, ale także o wykonywanie różnych czynności na podstawie

różnych stosunków prawnych o charakterze cywilnoprawnym, a także prowadzenie

własnej działalności gospodarczej, samozatrudnienie (tak Sąd Najwyższy w wyro-

kach: z dnia 9 października 2006 r., II UK 44/06, OSNP 2007 nr 19-20, poz. 295; z 14

kwietnia 2000 r., II UKN 513/99; OSNAPiUS 2001 nr 20, poz. 627; z 19 lipca 2001 r.,

II UKN 494/00, OSNP 2003 nr 9, poz. 234). Pojęcie pracy zarobkowej odnosi się za-

tem („w sposób abstrakcyjny”) do tej pracy, która co do zasady jest pracą prowadzą-

cą do uzyskania dochodu (wyrok Sądu Najwyższego z 6 lutego 2008 r., II UK 10/07,

niepublikowany). Nie jest istotne czy ubezpieczony zarobek faktycznie osiągnął (wy-

rok Sądu Najwyższego z 6 lutego 2008 r., II UK 10/07). Praca zarobkowa w rozumie-

niu art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej nie musi być wykonywana w pełnym wymiarze.

4

Chodzi o wykonywanie - w myśl literalnej wykładni - jakichkolwiek czynności o zarob-

kowym charakterze. Ponadto, kwalifikacja pracy zarobkowej w czasie niezdolności

do pracy nie jest też zależna od faktycznego osiągania zarobku, gdyż wynika z sa-

mego podjęcia działań stanowiących realizację obowiązków pracowniczych. W okre-

sie pobierania zasiłku zakaz pracy zarobkowej ma charakter bezwzględny, zaś wy-

konywanie jakiejkolwiek pracy o takim charakterze, prowadzi do utraty prawa. Dlate-

go bez znaczenie jest np. dowód z opinii medycznej na okoliczność, czy praca ta

miała wpływ na stan zdrowia ubezpieczonego (wyrok Sądu Najwyższego z 6 lutego

2008 r., II UK 10/07).

Orzecznictwo Sąd Najwyższego dopuszcza jednak sytuacje, w których po-

mimo wykonywania pewnych czynności składających się na pracę zarobkową, nie

zostaje spełniona dyspozycja art. 17 ustawy zasiłkowej. Dopuszczalne jest bowiem

wykonywanie czynności „sporadycznie” oraz „o formalnym charakterze” (jak np. zło-

żenie podpisu, zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 6 lutego 2008 r., II UK 10/07; z 15

czerwca 2007 r., II UK 223/06, OSNP 2008 nr 15-16, poz. 231 oraz z 9 października

2006 r., II UK 44/06, OSNP z 2007 nr 19-20, poz. 295). Sporadyczność i charakter

tych czynności muszą wynikać z ustaleń faktycznych dokonanych przez sądy pierw-

szej i drugiej instancji (wyrok Sądu Najwyższego z 6 lutego 2008 r., II UK 10/07). Je-

żeli czynności będą częste lub powtarzalne bądź - gdy będą miały charakter meryto-

ryczny - związany z zapewnieniem prawidłowego funkcjonowania przedsiębiorstwa,

ubezpieczony traci prawo do zasiłku. Ponadto, podejmowane przez osobę pobierają-

cą zasiłek czynności muszą być wymuszone okolicznościami (wyroki Sądu Najwyż-

szego: z 9 października 2006 r., II UK 44/06; z 15 czerwca 2007 r., II UK 223/06). Nie

zmienia to faktu, iż jedynie wyjątkowo „wykonywanie niektórych ubocznych czynności

związanych z prowadzoną działalnością może nie być kwalifikowane jako wykony-

wanie pracy” (wyrok Sądu Najwyższego z 15 czerwca 2007 r., II UK 223/06).

W dotychczasowym orzecznictwie za pracę zarobkową nie uznano czynności,

poza podstawową działalnością, które prowadzący działalność wykonał jako praco-

dawca (wyrok Sądu Najwyższego z 7 października 2003 r., II UK 76/05, OSNP 2004

nr 14, poz. 247) oraz czynności przedsiębiorcy polegających wyłącznie na podpisy-

waniu faktur sporządzonych przez inne osoby (wyrok Sądu Najwyższego z 17 stycz-

nia 2002 r., II UKN 710/00, OSNP 2003 nr 20, poz. 498). W obu przypadkach można

mówić o wykonywaniu przez przedsiębiorcę czynności o charakterze ubocznym,

5

związanych z prowadzoną działalnością, których wyjątkowy charakter nie znosi wy-

mogu zaniechania pracy w okresie niezdolności do pracy.

Przepis art. 17 ustawy zasiłkowej znajduje zastosowanie gdy ubezpieczony

pracownik w okresie niezdolności do pracy wykonywał czynności, które bezpośrednio

wynikały z jego zatrudnienia (wchodziły w zakres jego obowiązków). W odniesieniu

do przedsiębiorców oznacza to, iż analogicznie należy traktować podejmowanie w

okresie niezdolności do pracy czynności z zakresu prowadzonej działalności gospo-

darczej. Konieczna jest zatem relatywizacja zachowań podejmowanych przez ubez-

pieczonego w czasie pobierania zasiłku chorobowego do rodzaju działalności oraz

sposobu, w jaki jest ona prowadzona normalnie (a zatem w okresie, kiedy ubezpie-

czony-przedsiębiorca nie pobiera zasiłku). Skutkiem tego, jeżeli faktyczna aktywność

zawodowa ubezpieczonego z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospo-

darczej (np. zarobkowego wynajmu handlowych lokali użytkowych), polega wyłącznie

na comiesięcznym wystawianiu kilku rachunków, to prowadzenie takiej działalności w

takim samym zakresie w okresie korzystania z zasiłków chorobowych i świadczenia

rehabilitacyjnego prowadzi do utraty pobranych świadczeń za cały okres orzeczonej

niezdolności do wykonywania tej działalności (wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia

2007 r., I UK 145/07, Monitor Prawa Pracy 2008, s. 212). Ponadto, podpisywanie

przez prowadzącego pozarolniczą działalność rachunków to nie tylko złożenie same-

go podpisu, ale także proces myślowy, który obejmuje koncepcyjną analizę treści

sygnowanych dokumentów pozostających w związku z prowadzoną pozarolniczą

działalnością (wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2007 r., I UK 145/07).

W dotychczasowej praktyce Sądu Najwyższego art. 17 ustawy zasiłkowej za-

stosowano do: 1) dyrektora, który przebywając na zwolnieniu, w trakcie którego ko-

rzystał z samochodu służbowego z kierowcą udając się na zlecone przez lekarzy

badania, zaś w oczekiwaniu na kierowcę w siedzibie przedsiębiorstwa przeglądał i

dekretował korespondencję, wyciągi bankowe, podpisywał faktury dotyczące sprze-

daży, aneks do umowy rachunku bieżącego, pismo do urzędu w sprawie darowizny,

rozmawiał z główną księgową oraz ze specjalistą do spraw zbytu o sprawach przed-

siębiorstwa. Ubezpieczony ten załatwiał telefonicznie sprawy przedsiębiorstwa z za-

stępcą i główną księgową. Podpisał 67 faktur VAT, 19 pism dotyczących zamówień,

3 pisma dotyczące bhp, zadekretował i skierował do realizacji 48 dokumentów

pochodzących z korespondencji, omawiał z pracownikami sprawy zakładu, decydo-

wał o przeprowadzeniu operacji bankowych. Na tej podstawie przyjęto, iż w czasie

6

zwolnienia lekarskiego wykonywał swoje czynności i była to praca zarobkowa, mimo

iż za wykonywane czynności nie uzyskiwał żadnych korzyści materialnych i ich nie

wymagał, natomiast podejmował je z troski o prawidłowe funkcjonowanie zakładu

pracy (wyrok Sądu Najwyższego z 6 lutego 2008 r., II UK 10/07); 2) pracownika,

który nie tylko podpisywał przelewy, ale i badał czy stan konta umożliwia zapłatę, a

także udzielał porad telefonicznych pracownikom, podpisywał dokumenty rozlicze-

niowe, tj. deklaracje podatku dochodowego od osób prawnych CIT, deklaracje rozli-

czeniowe z Zakładem Ubezpieczeń Społecznych oraz przelewy bankowe. Deklaracje

sporządzane były raz w miesiącu, a przelewy stosownie do posiadanych środków i

potrzeb. Dokumentacja była mu dostarczana w tym celu bądź do domu, bądź do pla-

cówki leczącej (wyrok Sądu Najwyższego z 9 października 2006 r., II UK 44/06).

Odnosząc powyższe założenia do stanu faktycznego niniejszej sprawy i ar-

gumentacji przedstawionej w uzasadnieniu wyroku Sądu drugiej instancji, należy

stwierdzić, co następuje. Skarga kasacyjna nie zawiera zarzutów o charakterze pro-

cesowym, co oznacza, że Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami faktycznymi Są-

dów pierwszej i drugiej instancji. Z ustaleń tych wynika zaś, iż ubezpieczona doko-

nywała określonych czynności w sposób stały a nie wyjątkowy. Samo podpisywanie

faktur i innych dokumentów niezbędnych do prowadzenia działalności (w sytuacji gdy

nie ma możliwości jej zawieszenia w okresie pobierania zasiłku - zresztą nawet moż-

liwości zawieszenia nie zwalniałaby przedsiębiorący choćby z obowiązku zapłaty

czynszu z tytułu najmu lokalu, w którym prowadzona jest działalność) można byłoby

uznać - w przeciwieństwie do stanowiska Sądu Okręgowego - za działalność, która

nie miała zarobkowego charakteru. Ubezpieczona ograniczała się bowiem jedynie do

podpisania faktur i innych dokumentów sporządzonych przez inne osoby, których

dostarczeniem również zajmowały się inne osoby, na treść których (faktury zakupu)

wpływ miały inne osoby (prowadząc np. negocjacje z dostawcami).

Nie można jednak uznać za czynności niezwiązane z pracą zarobkową, czyn-

ności podjętych przez ubezpieczoną w związku z zatrudnieniem pracownika w ra-

mach prac interwencyjnych. Jest to co prawda zachowanie incydentalne, ale wykra-

czające poza to, co jest konieczne do „zachowania” działalności gospodarczej. Po-

nadto, wymaga ono podjęcia przez przebywającego na zwolnieniu chorobowym

przedsiębiorcę czynności, które nie mają charakteru formalnego (vide: wyroki Sądu

Najwyższego z 15 czerwca 2007 r., II UK 223/06 oraz z 9 października 2006 r., II UK

7

44/06), jak podpisywania faktur sporządzonych przez osobę trzecią, w związku z

działaniami tej lub innej osoby.

Ponadto, co okazało się decydujące dla nieuwzględnienia skargi, z ustalonych

przez Sądy pierwszej i drugiej instancji okoliczności stanu faktycznego, niekwestio-

nowanych przez wnioskodawczynię, wynika, że w okresie, w którym pobierała zasi-

łek chorobowy, to jest od 18 listopada 2003 r. do 17 grudnia 2004 r., działalność

gospodarcza wnioskodawczyni - prowadzona w formie indywidualnej działalności

gospodarczej - była kontynuowana bez przeszkód, gdyż została zorganizowana w

taki sposób, że w zastępstwie wnioskodawczyni prowadzili ją bez przeszkód człon-

kowie jej rodziny. Utrata zdrowia nie spowodowała więc konieczności likwidacji pro-

wadzonej działalności gospodarczej wskutek niemożności dokonywania czynności

związanych z funkcjonowaniem w charakterze przedsiębiorcy. Świadczenia z choro-

bowego ubezpieczenia społecznego mają zaś rekompensować straty w uzyskiwa-

nych dochodach z prowadzonej pozarolniczej działalności, przeto niedopuszczalne

jest pobieranie takich świadczeń (połączone przecież z brakiem obowiązku opłacania

składek na ubezpieczenie społeczne za okresy choroby), w razie uzyskiwania do-

tychczasowych dochodów wynikających z kontynuowania przez ubezpieczonego

prowadzonej działalności w nieumniejszonym zakresie, nawet gdyby polegało to na

wykonywaniu czynności w istotny sposób nieobciążających jego organizmu (wyrok

Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2007 r., I UK 145/07). Ewentualna wysokość utargu,

uzyskiwanego przez wnioskodawczynię działającą nadal jako przedsiębiorca w okre-

sie przebywania na zasiłku chorobowym, jest nieistotna.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.

========================================