I CSK 13/08

Sygn. akt I CSK 13/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 czerwca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

w sprawie z powództwa A.(...) Spółki z o.o. w W.

przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej K.(...) w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 13 czerwca 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 11 maja 2007

r., sygn. akt VI ACa (…),

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony pozwanej na rzecz powoda kwotę 3

600 (trzy tysiące sześćset) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym przez pozwaną Spółdzielnię Mieszkaniową „K.(...)” z siedzibą w W.

wyrokiem z dnia 11 maja 2007 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanej od wyroku

Sądu Okręgowego w W. z dnia 20 kwietnia 2006 r. W sprawie tej poczyniono

następujące ustalenia.

2

W dniu 20 kwietnia 2001 r. powódka „A.(...)” sp. z o.o. i pozwana Spółdzielnia

Mieszkaniowa „K.(...)” zawarły umowę o zastępstwo inwestycyjne, w której pozwana

zleciła powódce pełnienie obowiązków inwestora zastępczego przy realizacji w W. dwu

budynków mieszkalnych z garażami podziemnymi i częścią usługową. Wspomniane

inwestycje miały być rozpoczęte 24 kwietnia 2001 r. a ich zakończenie przewidziano na

31 grudnia 2002 r. Zastrzeżono wydłużenie terminu realizacji w przypadku niedokonania

przez organy administracji państwowej lub samorządowej uzgodnień w przewidzianych

prawem terminach.

Umowa przewidywała, że w przypadku odstąpienia inwestora zastępczego od

umowy ze względu na okoliczności za które odpowiada pozwana Spółdzielnia,

przysługiwać mu będzie poza wynagrodzeniem odszkodowanie w wysokości 30%

wynagrodzenia określonego w § 8 ust. 1 umowy.

W dniu 11 grudnia 2001 r. pozwana złożyła oświadczenie o odstąpieniu od

umowy z 20 kwietnia 2001 r. wskazując, że powódka nienależycie wykonuje umowę i

przy stanie zaawansowania prac na dzień 11 grudnia 2001 r. nie jest realny termin

zakończenia inwestycji w przewidzianym umową terminie.

Wobec zaprzestania przez pozwaną uiszczenia należności za wykonywanie

przez powódkę zadań inwestora zastępczego oraz w związku z naruszeniem obowiązku

współdziałania w realizowaniu umowy, w dniu 18 stycznia 2002 r. z kolei powódka

złożyła oświadczenie o odstąpieniu od umowy z 20 kwietnia 2001 r. W związku z tym

wezwała pozwaną do zapłaty wynagrodzenia oraz zastrzeżonego w umowie

odszkodowania, a następnie wystąpiła z powództwem o zapłatę. Po ostatecznym

sprecyzowaniu żądania pozwu, powódka domaga się zasądzenia od Spółdzielni

Mieszkaniowej „K.(...)" w W. kwoty 579 526,31 złotych tytułem wynagrodzenia i

odszkodowania wynikającego z umowy z dnia 20 kwietnia 2001 r.

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 20 kwietnia 2006 r. zasądził od pozwanej

na rzecz powódki kwotę 579 526,31 zł wraz z odsetkami w wysokości określonej w

umowie, liczonymi od początku zwłoki w zapłacie poszczególnych części wynagrodzenia

oraz kwotę 187 500 zł z ustawowymi odsetkami od 8 lutego 2002 r. jako odszkodowanie

przewidziane w umowie, w pozostałej części powództwo oddalił.

Oddalając apelacje pozwanej Spółdzielni Sąd Apelacyjny stwierdził,

że odszkodowanie z tytułu odstąpienia od umowy z 20 kwietnia 2001 r. przewidziane w

jej § 9 pkt 2 nie jest karą umowną zastrzeżoną na wypadek nienależytego wykonania

zobowiązania pieniężnego. W konsekwencji brak jest podstaw do uznania, iż zawarta

3

przez strony umowa w tej części jest nieważna wobec treści art. 483 § 1 k.c.

dopuszczającego zastrzeżenie kary umownej jedynie na wypadek niewykonania lub

nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego.

Analizując treść § 9 ust. 2, zawartej przez strony umowy z dnia 20 kwietnia 2001

r. o zastępstwo inwestycyjne, Sąd II instancji przyjął, że w umowie tej nie została

zastrzeżona kara za niewykonanie lub nienależyte wykonanie świadczenia pieniężnego

lecz zostało zastrzeżone odszkodowanie za odstąpienie od umowy. To, że nienależyte

wykonanie zobowiązania pieniężnego przez pozwaną było podstawą odstąpienia od

umowy nie przesądza o charakterze zobowiązania, za które zastrzeżono

odszkodowanie umowne. Ponadto Sąd Apelacyjny podkreślił, że w świetle łączącej

strony umowy pozwana Spółdzielnia była zobowiązana nie tylko do świadczeń

pieniężnych ale również do wykonywania innych obowiązków o charakterze

niepieniężnym.

Sąd Apelacyjny za poprawne uznał ustalenia Sądu Okręgowego, że w świetle

łączącej strony umowy brak było podstaw do odstąpienia przez pozwaną Spółdzielnię w

dniu 11 grudnia 2002 r. od umowy z dnia 20 kwietnia 2001 r. Stwierdził także, że

pozwana nie tylko zaprzestała opłacania faktur ale również jakiegokolwiek

współdziałania przy wykonywaniu umowy co doprowadziło do odstąpienia od umowy

przez powódkę. W konsekwencji spowodowało to utratę części spodziewanego przez

nią zysku.

Zdaniem Sądu II instancji kategorię zobowiązania niepieniężnego w rozumieniu

art. 483 § 1 k.c. należy rozumieć szeroko. Należy mieć tu na względzie orzecznictwo

Sądu Najwyższego oraz wypowiedzi doktryny, które uznają, że obejmuje ona

zobowiązanie niepieniężne, przewidujące świadczenie o charakterze majątkowym oraz

niemajątkowym. Wchodzi też w grę zastrzeganie kar umownych na wypadek

skorzystania przez jednego z kontrahentów z uprawnienia kształtującego np.

wypowiedzenia umowy lub odstąpienie od niej.

W świetle materiału dowodowego zebranego w sprawie brak jest podstaw do

uznania, iż oświadczenie powoda o odstąpieniu od umowy dotyczy całej umowy.

Odstąpienie to miało jedynie skutek na przyszłość (art. 491 § 2 k.c.). Nie wchodził

w rachubę zwrot już spełnionych świadczeń. Powyższe potwierdza sformułowanie § 9

ust. 2 umowy z 20 kwietnia 2001 r. przewidującego w wypadku odstąpienia przez

inwestora zastępczego od umowy zapłatę odszkodowania „poza wynagrodzeniem

wynikającym z niniejszej umowy".

4

Zdaniem Sądu II instancji z materiału zebranego w sprawie wynika,

że wystawione przez powoda faktury dotyczyły świadczeń wykonywanych w ramach

zawartej przez strony umowy przed odstąpieniem od niej przez powódkę. W takim razie

zwrot świadczeń otrzymywanych przez strony po myśli art. 494 k.c. nie wchodził w

rachubę, jako że odstąpienie od umowy miało skutek ex nunc dotyczyło jej

niewykonanej części.

W skardze kasacyjnej pozwana zarzuciła naruszenie przepisów prawa

materialnego tj.: a) art. 491 § 2 k.c. w zw. z art. 379 § 2 k.c. przez przyjęcie,

że świadczenie inwestora zastępczego w ramach umowy o zastępstwo inwestycyjne

stanowi świadczenie podzielne w rozumieniu 379 § 2 k.c., a w konsekwencji uznanie, że

inwestorowi zastępczemu przysługuje ustawowe prawo do odstąpienia od umowy ze

skutkiem ex nunc na podstawie art. 491 § 2 k.c., z uwagi na nienależyte wykonanie

przez inwestora bezpośredniego zobowiązania wzajemnego; b) art. 483 k.c. w zw. z art.

3531

k.c. przez niewyjaśnienie charakteru prawnego odszkodowania zastrzeżonego na

wypadek odstąpienia od umowy na skutek niewykonania lub nienależytego wykonania

zobowiązania o charakterze pieniężnym oraz art. 483 k.c. w zw. z art. 491 k.c. przez

przyjęcie dopuszczalności (skuteczności) zastrzeżenia kary umownej na wypadek

odstąpienia od umowy, w przypadku nienależytego wykonania zobowiązania o

charakterze pieniężnym; c) art. 353 k.c. w zw. z 354 k.c. w zw. z art. 483 k.c. przez

przyjęcie, że o charakterze prawnym zobowiązania jako zobowiązania niepieniężnego

decydują niepieniężne świadczenia uboczne dłużnika w sytuacji, gdy świadczeniem

głównym jest świadczenie pieniężne, i w konsekwencji przyjęcie dopuszczalności

zastrzeżenia kary umownej na wypadek odstąpienia od umowy wskutek niewykonania

zobowiązania pieniężnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Ze sformułowania zarzutów naruszenia prawa materialnego zawartych w skardze

kasacyjnej nie wynika, czy skarżąca zarzuca błędną wykładnię powołanych przepisów

czy niewłaściwe ich zastosowanie. Z uzasadnienia zarzutu naruszenia art. 491 § 2 k.c.

można domniemywać, że w opinii skarżącej Sąd Apelacyjny błędnie zastosował ten

przepis, gdyż warunkiem jego stosowania jest to, aby świadczenia obu stron były

podzielne, zaś świadczenie pozwanej Spółdzielni jako inwestora zastępczego,

wynikające ze stosunku zobowiązaniowym, którego źródłem była umowa z dnia 20

kwietnia 2001 r., nie może być uznane za podzielne.

5

Z art. 379 § 2 k.c. wynika, że świadczenie jest podzielne gdy może być spełnione

częściowo bez istotnej zmiany przedmiotu lub wartości. Trafnie skarżąca wskazuje, że

świadczenie inwestora zastępczego polega na dokonaniu szeregu czynności prawnych i

działań, które maja na celu zrealizowanie inwestycji w zakresie przygotowania i

organizacji procesu inwestycyjnego przebiegu tego procesu oraz przeprowadzenia

rozliczenia kosztów inwestycji. W zasadzie więc tak rozumiane świadczenie zostaje

spełnione gdy inwestycja, przy realizacji której inwestor zastępczy dokonuje za

inwestora różnego rodzaju czynności prawnych i faktycznych zostaje zakończona.

Wbrew jednak odmiennej opinii wyrażonej w skardze kasacyjnej nie ma przeszkód, aby

strony w umowie wyraźnie wyodrębniły określone czynności inwestora zastępczego, a

nawet ustaliły terminy ich wykonania. W takiej sytuacji nie ma przeszkód, aby

poszczególne etapy realizacji świadczenia przez inwestora zastępczego traktować jako

części świadczenia, do którego spełnienia jest on zobowiązany. Taki podział czynności

inwestora zastępczego umożliwia określenie wartości wykonanych przez niego

czynności na określony dzień, to zaś umożliwia ocenę w jakiej części świadczenie

zostało wykonane i ustalenie wartości tej części spełnionego świadczenia. Czym innym

jest to, co szczególnie eksponuje w swojej skardze kasacyjnej pozwana, że wynikający z

umowy cel jakiemu ma służyć świadczenie inwestora zastępczego, polega na

zstępowaniu inwestora do czasu zakończenia całego zadania lub zadań inwestycyjnych

objętych umową. Z punktu widzenia tak rozumianego celu świadczenie będzie spełnione

dopiero po wykonaniu przez inwestora zastępczego wszystkich czynności objętych

umową. Przy ocenie tego czy świadczenie jest podzielne nie chodzi jednak o to, że nie

może ono być spełnione częściami gdyż wartość części będzie mniejsza niż wartość

całego świadczenia, ale o ocenę, czy poprzez spełnienie świadczenia w częściach nie

zmieni się jego wartość jako całości. Jest oczywistym, że wypełnienie przez inwestora

zastępczego tylko części jego obowiązków ma mniejszą wartość niż spełnienie

świadczenia w całości, ale nie oznacza to, że podział w umowie czynności jakie składają

się na świadczenie inwestora zastępczego, prowadzi sam przez się do istotnej zmiany

wartości jego świadczenia. Nawet przecież jeżeli przewidziano w umowie, że

świadczenie polegające na zapłacie określonej sumy pieniężnej będzie spełniane w

częściach to wierzyciel gdy otrzymuje tylko część świadczenia nie realizuje celu

zobowiązania w całości. Natomiast stosując kryterium z art. 379 § 2 k.c. mamy na

uwadze, że częściowe wykonanie świadczenia samo przez się nie prowadzi do

zmniejszenia wartości świadczenia. Wyodrębnienie w § 4 umowy łączącej strony

6

poszczególnych czynności do jakich wykonania był zobowiązany inwestor zastępczy

pozwalała na spełnianie jego świadczenia w częściach bez istotnej zmiany wartości jego

świadczenia, co oczywiście nie znaczy, że spełnienie tylko tak rozumianej części

świadczenia, realizowało w całości cel jego świadczenia. Nie można więc

w uzasadniony sposób postawić Sądowi Apelacyjnemu zarzutu, że w sposób

niewłaściwy zastosował w rozpoznawanej sprawie art. 379 § 2 k.c. i art. 491 § 2 k.c.

Na marginesie należy tylko zwrócić uwagę, że nawet zakładając, jak sugeruje

skarżąca, że nie było podstaw do zastosowania art. 491 § 2 k.c., to i tak wyrok Sądu

Apelacyjnego odpowiada prawu. Strona pozwana nie wykazała, że odstąpienie od

umowy, którego dokonała powodowa Spółka, nie było skuteczne. Nie wykazała także,

że czynności, za które zapłaty żąda inwestor zastępczy nie zostały przez niego

wykonane. Nawet wiec przyjmując, że odstąpienie od umowy nastąpiło ze skutkiem ex

tunc, to i tak powodowej Spółce na podstawie przepisów o bezpodstawnym

wzbogaceniu należała się kwota jaką bez podstawy prawnej uzyskała pozwana

Spółdzielnia, poprzez to, że powódka dokonała za nią szeregu czynności faktycznych i

prawnych.

Nie zasługuje także na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 483 w związku z art.

3541

k.c. Nie ulega wątpliwości, że skuteczne odstąpienie od umowy powoduje

zniweczenie skutków łączącego strony zobowiązania. W tej sytuacji gdy kara umowna

jest zastrzeżona za samo odstąpienie od umowy, to nie możemy odnosić jej do

obowiązków spełnienia świadczenia z zobowiązania, które już prawnie nieistnieje.

Bezpodstawne jest wiec twierdzenie, że w przypadku gdy przyczyną odstąpienia od

umowy było niewykonanie lub nienależyte wykonanie świadczenia pieniężnego

przewidzianego tą umową, to taka kara nie wywołuje skutków prawnych, gdyż, wbrew

art. 483 k.c., jest to kara zastrzeżona na wypadek niewykonania lub nienależytego

wykonania świadczenia pieniężnego. Świadczenie pieniężne wynikające z umowy, od

której skutecznie odstąpiono istniało prawnie tylko do czasu odstąpienia. Po skutecznym

odstąpieniu jest to świadczenie prawnie nieistniejące więc nie można już z tego względu

uznać, że kara umowna zastrzeżona na wypadek odstąpienia od umowy jest karą za

niespełnienie takiego nieistniejącego świadczenia.

W doktrynie i orzecznictwie dopuszcza się możliwość zastrzegania kary umownej

na wypadek odstąpienia od umowy (zob. uchwala siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

III CZP 61/03, OSNC 2004/5/69, wyrok SN z dnia 20 października 2006 r., IV CSK

154/06, OSNC 2007, nr 7-8, poz. 117). Słusznie też nie łączy się tej możliwości z

7

charakterem świadczeń do jakich zobowiązane są strony umowy, od której się

odstępuje. Z chwilą odstąpienia od umowy powstaje bowiem ex lege pomiędzy stronami

dotychczasowej umowy zobowiązanie, o którym mowa w art. 494 k.c. Jak wynika z

powołanego przepisu, strony zobowiązane są do zwrotu tego wszystkiego co otrzymały

na mocy umowy oraz do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania.

Tak określone świadczenia nie mają od początku charteru pieniężnego, co oczywiście

nie wyklucza, że w razie ich niewykonania lub wyboru uprawnionego może pojawić się

obowiązek zapłaty określonej sumy pieniężnej. Nie ma jednak podstaw prawnych aby

zobowiązanie wynikające z art. 494 k.c. określać jako zobowiązanie pieniężne w

rozumieniu art. 483 k.c. W razie ich niewykonania lub nienależytego wykonania można

więc zastrzec, że naprawienie wynikłej stąd szkody nastąpi poprzez zapłatę kary

umownej. Takie stanowisko nie zakłada też a priori, jak to sugeruje pozwana, że

obowiązki z art. 494 k.c. zostaną niewykonane. Obowiązują tu ogólne zasady

dochodzenia roszczeń z art. 483 k.c. Nic nie stało też na przeszkodzie, aby pozwana w

procesie wykazała, że pomimo zastrzeżenia kary umownej za odstąpienie od umowy,

wykonała obowiązki przewidziane w art. 494 k.c. i powodowej Spółce kara się nie

należy. Jak wynika z ustaleń Sądu Apelacyjnego powodowa Spółka poniosła w związku

z odstąpieniem od umowy szkodę w postaci utraty spodziewanego zysku, zaś pozwana

nie podjęła żadnych działań procesowych, aby wykazać, że tak nie było lub

przynajmniej, że zastrzeżona kara umowna jest nadmiernie wygórowana i zachodzą

przesłanki do jej miarkowania.

Słusznie pozwana zwróciła uwagę, że Sąd Apelacyjny zbyt pochopnie zaliczył

działania pozwanej Spółdzielni związane z obowiązkiem współdziałania z powodową

Spółką do świadczenia pozwanej. Obowiązek podejmowania takich działań nie tyle

wiąże się ze świadczeniem pozwanej co możne go kwalifikować jako obowiązek

związany w istocie z jej wierzytelnością. Jeżeli bowiem pozwana miała wierzytelność

polegająca na możliwości żądania wykonania określonych działań przez inwestora

zastępczego, a warunkiem wykonania tych działań było podjecie pewnych czynności

przez nią samą, to czynności te wiążą się funkcjonalnie nie z świadczeniem pozwanej,

które polegało na zapłacie wynagrodzenia, co są warunkiem skutecznej realizacji przez

nią przysługującej jej wierzytelności. Chociaż można wiec w tym względzie zarzucić

Sądowi Apelacyjnemu naruszenie art. 353 w związku z art. 354 i art. 483 k.c.,

to zważywszy, że pogląd ten był tylko dodatkowym uzasadnieniem trafnego

i znajdującego uzasadnienie w przepisach k.c. stanowiska, że dopuszczalne było

8

zastrzeżenie w umowie z dnia 20 kwietnia 2001 r. kary umownej na wypadek

odstąpienia od umowy przez powodową Spółkę, zarzut ten nie może wpływać

na końcową ocenę wyrok Sądu Apelacyjnego. W konkluzji należy wobec tego

stwierdzić, że wyrok ten odpowiada prawu, a skarga kasacyjna pozwanej Spółdzielni nie

zasługuje na uwzględnienie.

Mając na uwadze powyższe względy Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814

k.p.c., orzekł jak w sentencji.