III CZP 41/08

Uchwała z dnia 12 czerwca 2008 r., III CZP 41/08

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Mirosław Bączyk

Sędzia SN Katarzyna Tyczka-Rote

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Beaty L. przeciwko Janowi L. o

eksmisję, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 12

czerwca 2008 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy we

Wrocławiu postanowieniem z dnia 10 stycznia 2008 r.:

"Czy w czasie trwania postępowania o rozwód małżonek może domagać się

eksmisji drugiego małżonka ze wspólnego lokalu mieszkalnego w ramach

odrębnego procesu na podstawie art. 13 ust. 2 ustawy o ochronie praw lokatorów,

mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego, czy też może żądać

orzeczenia o eksmisji współmałżonka jedynie w wyroku rozwodowym zgodnie z art.

58 § 2 zd. 2 k.r.o.?"

podjął uchwałę:

Małżonek może wystąpić w odrębnym procesie o eksmisję drugiego

małżonka ze wspólnego lokalu mieszkalnego na podstawie art. 13 ust. 2

ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym

zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (jedn. tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr

31, poz. 266 ze zm.) także w czasie trwania postępowania w sprawie o rozwód,

w której nie zgłoszono żądania eksmisji.

Uzasadnienie

Przedstawione zagadnienie prawne powstało w sprawie o eksmisję, przy

rozpoznawaniu przez Sąd Okręgowy we Wrocławiu apelacji pozwanego od wyroku

Sądu pierwszej instancji nakazującego mu opróżnienie, opuszczenie i wydanie

powódce Beacie L. opisanego lokalu mieszkalnego oraz ustalającego, że

pozwanemu nie przysługuje prawo do lokalu socjalnego.

Ustalono m.in., że powódka i pozwany pozostają w związku małżeńskim, w

czasie którego uzyskali spółdzielcze lokatorskie prawo do spornego lokalu. Od

2000 r. stosunki stron pogorszyły się; pozwany zaczął podejrzewać powódkę o

zdrady, ubliżał jej, nie akceptował pracy i wyjść z domu. W październiku 2000 r.

podczas nieobecności żony, córki, zięcia i wnuka, usunął z mieszkania rzeczy

powódki i zamknął na klucz wspólną sypialnię. Po tym incydencie powódka, córka,

zięć i wnuk wyprowadzili się ze spornego lokalu, a powódka wytoczyła powództwo o

eksmisję męża na podstawie art. 13 ust. 2 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o

ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu

cywilnego (jedn. tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266 ze zm. – dalej: „u.o.p.l.”) oraz

powództwo o rozwód. Sprawa rozwodowa jest w toku.

Sąd Okręgowy powziął poważne wątpliwości, czy dopuszczalne jest

wytoczenie przez małżonka powództwa o eksmisję drugiego małżonka ze

wspólnego lokalu mieszkalnego na podstawie art. 13 ust. 2 u.o.p.l. w czasie trwania

postępowania o rozwód, czy też w takiej sytuacji małżonek może żądać eksmisji

tylko na podstawie art. 58 § 2 zdanie drugie k.r.o.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wskazane przepisy zawierają regulację prawną o różnym zakresie

przedmiotowym i podmiotowym, choć przesłanki orzeczenia eksmisji są podobne;

art. 58 § 2 zdanie drugie w związku z § 1 k.r.o. stanowi, że jeżeli małżonkowie

zajmują wspólne mieszkanie, sąd w wyroku orzekającym rozwód może, w

wypadkach wyjątkowych, gdy jeden z małżonków swym rażąco nagannym

postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie, orzec jego eksmisję na

żądanie drugiego małżonka, natomiast zgodnie z art. 13 ust. 2 u.o.p.l., współlokator

może wytoczyć powództwo o nakazanie przez sąd eksmisji małżonka,

rozwiedzionego małżonka lub innego współlokatora tego samego lokalu, jeżeli

swoim rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia on wspólne

zamieszkiwanie.

Nie ulega wątpliwości, że zakres podmiotowy art. 13 ust. 2 u.o.p.l. jest

znacznie szerszy niż art. 58 § 2 zdanie drugie k.r.o., który ma zastosowanie tylko w

sprawie o rozwód i jedynie w razie jego orzeczenia, a więc obejmuje tylko

roszczenie o eksmisję jednego małżonka przeciwko drugiemu, które może być

uwzględnione jedyne w razie orzeczenia rozwodu i tylko w odniesieniu do

współmałżonka. Orzeczenia eksmisji na podstawie art. 13 ust. 2 u.o.p.l. może

natomiast żądać zarówno małżonek, jak i rozwiedziony małżonek i żądaniem tym

można objąć, poza małżonkiem lub byłym małżonkiem, inne osoby z nim

mieszkające.

Także zakresy przedmiotowe obu przepisów są różne, gdyż art. 13 ust. 2

u.o.p.l. ma zastosowanie jedynie do takich lokali, które małżonkowie zajmują

wspólnie jako lokatorzy w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 u.o.p.l., a więc używają

lokalu jako najemcy lub na podstawie tytułu prawnego innego niż prawo własności,

podczas gdy art. 58 § 2 zdanie drugie k.r.o. ma zastosowanie do każdego lokalu

zajmowanego przez małżonków na podstawie jakiegokolwiek tytułu prawnego lub

nawet bez tytułu prawnego. Jedynym ograniczeniem mogą być inne regulacje

prawne, które uniemożliwiają orzeczenie eksmisji małżonka ze wspólnie

zajmowanego mieszkania, do którego prawo przysługuje wyłącznie jemu, np. z

mieszkania będącego jego majątkiem osobistym lub przydzielonego mu z racji

pełnionej funkcji.

Nie są także identyczne przesłanki uzasadniające orzeczenie eksmisji, choć

niewątpliwie są podobne. W obu przepisach podstawą eksmisji jest rażąco naganne

postępowanie współmałżonka, uniemożliwiające wspólne zamieszkiwanie, jednak

eksmisja na podstawie art. 58 § 2 zdanie drugie k.r.o. może być orzeczona tylko w

wypadkach wyjątkowych. W doktrynie i orzecznictwie podkreśla się wyjątkowy

charakter tego przepisu, który zawiera regulację szczególną, ograniczającą jego

stosowanie do przypadków wyjątkowego, szczególnie rażącego zachowania

współmałżonka (por. m.in. uchwała pełnego składu Izby Cywilnej Sądu

Najwyższego z dnia 13 stycznia 1978 r., III CZP 30/77, OSNCP 1978, nr 3, poz. 39

oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 września 1990 r., III CZP 53/90, OSNC

1991, nr 4, poz. 43). Przyjmuje się też, że orzeczenie w wyroku rozwodowym

eksmisji z mieszkania, do którego małżonkom przysługuje wspólne prawo, nie jest

rozstrzygnięciem definitywnym o tym prawie, o którym ostatecznie orzeka sąd w

postępowaniu o podział majątku wspólnego.

Ze względu na to, że przedstawione zagadnienie prawne powstało w sprawie

o eksmisję wytoczonej na podstawie art. 13 ust. 2 u.o.p.l., a nie w równolegle

toczącej się sprawie o rozwód, w której nie zgłoszono żądania eksmisji, poza

rozważaniami Sądu Najwyższego musi pozostać zarówno kwestia stosowania

przepisów ustawy o ochronie praw lokatorów w razie orzekania eksmisji w sprawie

rozwodowej, jak i kwestie procesowe wynikające z ewentualnego zawiśnięcia sporu

o eksmisję w obu sprawach. Co do pierwszego zagadnienia można tylko wskazać,

w ramach argumentów wynikających z podstawy prawnej orzekania w obu

przypadkach, że pod rządami ustawy z dnia 2 lipca 1994 r. o najmie lokali

mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych (jedn. tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 120, poz.

787 ze zm.), która zawierała obowiązujący od dnia 24 października 1997 r. przepis

art. 33 ust. 3 w brzmieniu takim samym, jak art. 13 ust. 2 u.o.p.l., w doktrynie

jednolicie przyjmowano, że jeżeli o eksmisji orzeka sąd w wyroku rozwodowym, to

jedyną podstawę tego rozstrzygnięcia stanowi art. 58 § 2 zdanie drugie k.r.o. Na

gruncie przepisów ustawy o ochronie praw lokatorów Sąd Najwyższy w wyroku z

dnia 26 marca 2003 r., II CK 91/02 ("Izba Cywilna" 2003, nr 12, s. 40) stwierdził, że

sprawa o rozwód, w której zgłoszono wniosek o orzeczenie eksmisji

współmałżonka, nie jest sprawą o opróżnienie lokalu, zatem nie ma w niej

zastosowania art. 15 ust. 2 u.o.p.l., natomiast jeśli rozwodzący się małżonkowie są

lokatorami w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 tej ustawy, mają zastosowanie przepisy

art. 14 ust. 1 i 3 , które ze względu na odesłanie zawarte w art. 3 u.o.p.l., stosuje się

do każdego orzeczenia eksmisji bez względu na jego podstawę, jeżeli zawiera ona

regulację mniej korzystną dla lokatora. Ze względu na to art. 58 § 2 k.r.o. nie jest

korzystniejszy dla eksmitowanego najemcy, gdyż nie przewiduje możliwości

ustalenia po jego stronie uprawnienia do lokalu socjalnego, musi znaleźć

zastosowanie art. 14 ust. 1 i 3 u.o.p.l.

Stanowisko to należy podzielić. Przepis art. 3 ust. 3 u.o.p.l. nakazuje

stosowanie regulacji korzystniejszych dla lokatora, co w sprawie o eksmisję

oznacza stosowanie przepisów korzystniejszych dla eksmitowanego lokatora lub

współlokatora. Przepis art. 58 § 2 zdanie drugie k.r.o. – jako podstawa orzeczenia

eksmisji – jest korzystniejszy dla małżonka objętego żądaniem eksmisji, pozwala

bowiem orzec ją tylko w wyjątkowych wypadkach, podczas gdy art. 13 ust. 2 u.p.pl.

takiego warunku nie zawiera. W razie orzeczenia eksmisji w sprawie rozwodowej,

musi natomiast znaleźć zastosowanie art. 14 dotyczący orzekania o uprawnieniu do

lokalu socjalnego, gdyż art. 58 § 2 k.r.o. nie jest w tym zakresie korzystniejszy dla

eksmitowanego lokatora, nie przewiduje bowiem możliwości przyznania mu prawa

do lokalu socjalnego. Trzeba zatem stwierdzić, że gdy orzekana jest eksmisja

współlokatora, to w obu sprawach, mimo iż podstawa materialnoprawna orzeczenia

jest inna, ma zastosowanie ochrona eksmitowanego współmałżonka przewidziana

w art. 14 u.o.p.l.

Powracając do rozważań ściśle związanych z przedstawionym zagadnieniem

prawnym, należy stwierdzić, że choć zakresy stosowania obu omawianych

przepisów są różne, może dojść do ich zbiegu, nie ma jednak podstaw prawnych do

odmówienia małżonkowi prawa do wystąpienia z odrębną sprawą o eksmisję

współmałżonka na podstawie art. 13 ust. 2 u.o.p.l. także w czasie trwania sprawy

rozwodowej, w której nie zgłoszono żądania eksmisji. Ustawodawca świadomie

zawarł w art. 13 ust. 2 u.o.p.l. regulację zbliżoną, jednak podmiotowo i

przedmiotowo inną niż w art. 58 § 2 zdanie drugie k.r.o.; dopuszczając w art. 13 ust.

2 u.o.p.l. wystąpienie z żądaniem eksmisji małżonka lub byłego małżonka, a więc

bez względu na trwanie lub rozwiązanie związku małżeńskiego, uniezależnił sprawę

o eksmisję od postępowania o rozwód. (...)

Jak wskazano, w razie zbiegu możliwości dochodzenia roszczenia o eksmisję

na podstawie każdego z omawianych przepisów, jego realizacja w drodze odrębnej

sprawy, wytoczonej na podstawie art. 13 ust. 2 u.o.p.l., może skuteczniej i szybciej

zapewnić ochronę małżonkowi pokrzywdzonemu rażąco nagannym zachowaniem

współmałżonka we wspólnym lokalu. W sprawie o rozwód małżonek żądający

eksmisji uzyska tę ochronę jedynie w razie orzeczenia rozwodu i pod warunkiem

wykazania wyjątkowych okoliczności uzasadniających orzeczenie eksmisji. W razie

oddalenia powództwa o rozwód, żądanie eksmisji, nawet uzasadnione, pozostałoby

niezrealizowane.

Konieczność wyjaśnienia wszystkich okoliczności niezbędnych do orzeczenia

rozwodu może znacznie wydłużyć oczekiwanie na eksmisję, co z pewnością nie

było wolą ustawodawcy w wypadkach znęcania się nad rodziną; zgodnie z art. 17

u.o.p.l. nie mają wówczas zastosowania art. 14 i 16 u.o.p.l. o orzekaniu o lokalu

socjalnym i zakazie wykonywania wyroku eksmisyjnego w okresie zimowym, gdy

nie wskazano lokalu, do którego ma nastąpić przekwaterowanie. Świadczy to o woli

ustawodawcy, aby w wypadku znęcania się nad rodziną wykonanie wyroku

eksmisyjnego nastąpiło niezwłocznie, a także by możliwie szybko doszło do jego

wydania, co znacznie łatwiej osiągnąć w odrębnej sprawie o eksmisję, wytoczonej

na podstawie art. 13 ust. 1 u.o.p.l. Nie jest również obojętne, że wytaczając

powództwo na podstawie tego przepisu małżonek może uzyskać eksmisję nie tylko

współmałżonka, lecz również innych osób wywodzących od niego swoje prawo do

zamieszkiwania w lokalu, oraz że uzyskane na tej drodze orzeczenie – w niektórych

przynajmniej przypadkach – będzie miało charakter definitywny.

Wszystko to wskazuje, że gdy małżonkowie zajmują wspólne mieszkanie jako

lokatorzy, w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 u.o.p.l., wolą ustawodawcy było

pozostawienie małżonkowi pokrzywdzonemu rażąco nagannym zachowaniem

współmałżonka prawa decydowania, czy roszczenie o eksmisję współmałżonka

będzie realizował w toczącej się sprawie o rozwód, na podstawie art. 58 § 2 zdanie

drugie k.r.o., czy wytoczy odrębną sprawę o eksmisję na podstawie art. 13 ust. 2

u.o.p.l.

Przeciwko takiej wykładni nie przemawiają argumenty przytoczone przez Sąd

Okręgowy. Możliwość wytoczenia, w określonych wyżej sytuacjach, odrębnej

sprawy o eksmisję na podstawie art. 13 ust. 2 u.o.p.l. w czasie trwania sprawy o

rozwód, nie prowadzi do „omijania” art. 58 § 2 zdanie drugie k.r.o. ani nie czyni go

zbędnym. Znajduje on zastosowanie jako jedyna podstawa prawna żądania

eksmisji współmałżonka w tych sytuacjach, w których małżonkowie zajmują

wspólnie lokal bez tytułu prawnego lub na podstawie tytułu, niepozwalającego

uznać ich za lokatorów w rozumieniu ustawy o ochronie praw lokatorów.

Nie ma też podstaw do obawy, że ustalenie przez sąd w odrębnej sprawie

przesłanek orzeczenia eksmisji będzie miało wpływ na ocenę sądu w przedmiocie

winy małżonków w sprawie o rozwód. W każdej z tych spraw sąd bada i ocenia

okoliczności faktyczne pod kątem przesłanek prawa materialnego stanowiącego

podstawę żądania stron i w żadnej z nich nie jest związany oceną sądu dokonaną w

drugiej sprawie, dotyczącą innych przesłanek materialnoprawnych. Także argument

odnoszący się do kosztów procesu nie może mieć znaczenia, gdyż zasada

niepowiększania kosztów bez uzasadnionej potrzeby nie może przeważać nad

względami normatywnymi, systemowymi i celowościowymi, uzasadniającymi prawo

wyboru strony drogi dochodzenia swoich roszczeń.

Z tych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie

prawne, jak w uchwale.