V CSK 18/08

Sygn. akt V CSK 18/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 czerwca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z powództwa "P.(...)" Spółki z o.o. w W.

przeciwko Skarbowi Państwa - Izbie Skarbowej w W. - Ośrodkowi Zamiejscowemu w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 19 czerwca 2008 r.,

skarg kasacyjnych obu stron od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 10 sierpnia 2007 r.,

sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powodowa Spółka w pozwie z dnia 24 czerwca 2004 r. domagała się zasądzenia

od Skarbu Państwa – Izby Skarbowej w W. kwoty 733 663,23 zł z ustawowymi

odsetkami od dnia 25 grudnia 2003 r. W toku procesu powództwo zostało rozszerzone

do kwoty 970 195,07 zł, obejmującej straty w kwocie 156 843,91 zł i utracone korzyści w

kwocie 813 351,16 zł. Szkodę tę według twierdzeń pozwu strona powodowa poniosła

2

wskutek wydania decyzji podatkowych nr PP-II-(..)8 do (…)2/2001 z dnia 17 września

2001 r. w sprawie wymiaru podatku VAT za miesiące od czerwca do października 1999

r. – których nieważność stwierdził Minister Finansów decyzjami z dnia 17 lutego 2002 r.

(dalej określanych jako: pierwsza grupa decyzji), a także wskutek wydania decyzji

podatkowych nr PP-II-(…)/2001 z dnia 17 września 2001 r. w sprawie wymiaru podatku

VAT odpowiednio za miesiące od marca do maja 1999 r. oraz za miesiąc listopad 1999

r. – które zostały uchylone w trybie przewidzianym w art.38 ust.2 ustawy z dnia 11 maja

1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym (dalej określanych jako: „druga grupa

decyzji”).

Sąd Okręgowy po dokonaniu ustaleń potwierdzających twierdzenia pozwu

w odniesieniu do pierwszej grupy decyzji podatkowych wyrokiem z dnia 29 marca 2007

r. zasądził od strony pozwanej na rzecz strony powodowej kwotę 784 110,45 zł z

ustawowymi odsetkami od dnia 25 grudnia 2003 r., która obejmuje kwotę 159 507 zł

tytułem odszkodowania za poniesione straty oraz kwotę 624 603 zł tytułem

odszkodowania za utracone korzyści. Dalej idące powództwo oddalił.

Sąd Apelacyjny, po rozpoznaniu sprawy w następstwie apelacji wniesionej przez

pozwaną, wyrokiem z dnia 10 sierpnia 2007 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten

sposób, że zasądzoną kwotę 784 110,45 zł obniżył do kwoty 428 592,63 zł, oddalając

powództwo w pozostałej części, zmienił rozstrzygnięcie o kosztach oraz oddalił dalej

idącą apelację.

Uznając apelację strony pozwanej za częściowo bezzasadną Sąd Apelacyjny

podniósł, że strona pozwana ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną

wydaniem nie tylko decyzji podatkowych pierwszej grupy, których nieważność stwierdził

Minister Finansów (podstawa odpowiedzialności - art. 260 § 1ustawy z dnia 29 sierpnia

1997 r. - Ordynacji podatkowa, Dz. U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.), ale także wskutek

wydania decyzji podatkowych drugiej grupy, które zostały uchylone na podstawie art. 38

ust. 2 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym, skoro

strona powodowa rozszerzonego w toku procesu odszkodowania żądała w związku z

wydaniu decyzji podatkowej drugiej grupy. Sąd Apelacyjny podniósł – powołując się na

uchwałę Sądu najwyższego z dnia 26 kwietnia 2006 r., III CZP 125/05, OSNC 2006, nr

12, poz. 194), że za szkodę wyrządzoną wydaniem i wykonaniem nieostatecznej decyzji

organu podatkowego pierwszej instancji, następnie uchylonej, Skarb Państwa

odpowiadał w okresie przed dniem 1 września 2004 r. na podstawie art. 417 § 1 k.c. w

zw. z art. 77 ust. 1 Konstytucji. Sąd Apelacyjny uznał, że szkoda strony powodowej w

3

postaci poniesionych strat i utraconych korzyści wynosi 526 653, 43 zł, na którą składają

się: kwota 49 487,41 zł – koszty obsługi kredytu, które strona powodowa zaciągnęła w

związku z utratą źródeł finansowania swej działalności, dochodzona w pozwie kwota 90

703,02 zł nie zaś, jak przyjął Sąd Okręgowy, podzielając opinie biegłego, kwota 102

020,04 zł – z tytułu zapłaconych odsetek wskutek nieterminowego regulowania

własnych zobowiązań oraz kwota 386 462 zł – tytułem utraconych korzyści. W ocenie

Sądu Apelacyjnego kwotę 526 653, 43 zł należało pomniejszyć o wypłacone przez

stronę pozwaną odsetki w kwocie 98 060,80 zł (art. 78 § 3 pkt 1 i 2 Ordynacji

podatkowej), mające niewątpliwie charakter kompensacyjny, co oznacza, że żądanie

strony powodowej usprawiedliwione jest do kwoty 428 592,63 zł. Dokonując oceny w

zakresie szkody polegającej na utracie spodziewanych korzyści, Sąd Apelacyjny za

podstawę jej ustalenia przyjął opinię biegłej, w której nieosiągnięte korzyści ze

sprzedaży asfaltu wyliczone zostały w oparciu o dokumentację strony powodowej na

kwotę 386 462 zł. (wariant pierwszy opinii), natomiast odrzucił – przeciwnie niż Sąd

Okręgowy – możliwość ustalenia tego rodzaju szkody, wyliczonej na kwotę 624 603 zł

(drugi wariant opinii) w oparciu o przyjęcie założenia, że zysk strony powodowej w takiej

wysokości był prawdopodobny, nie został jednak osiągnięty w następstwie kłopotów

finansowych strony powodowej, wywołanych przedmiotowymi decyzjami podatkowymi.

Strona pozwana zaskarżyła powyższy wyrok skargą kasacyjną w części utrzymującej w

mocy zasądzenie odszkodowania tj. w zakresie kwoty 428 592,63 zł i odsetek oraz

kwoty 27 018 zł z tytułu kosztów procesu za pierwszą instancję, a także w części

oddalającej apelację i zasadzającej koszty postępowania apelacyjnego. Zarzuciła

naruszenie art. 260 § 1 i 261 § 1 Ordynacji podatkowej w zw. z art. 361 § 1 k.c. oraz

naruszenie art. 417 § 1 k.c. w zw. z art. 361 § 1 k.c. - przez bezzasadne uznanie

istnienia adekwatnego związku przyczynowego między wydaniem przedmiotowych

decyzji podatkowych a powstaniem szkody, na którą powołała się strona powodowa.

Skarga kasacyjna strony powodowej, którą zaskarżony został wyrok Sądu Apelacyjnego

w części oddalającej powództwo co do kwoty 257 457,15 zł oparta została na: zarzucie

naruszenia art. 361 § 1 i 2 k.c. przez wadliwe uznanie, że nie zachodzi adekwatny

związek przyczynowy między wydaniem przedmiotowych decyzji podatkowych

a poniesionymi przez stronę powodową kosztami opinii prawnych w kwocie 8 000 zł,

wydanych na zlecenie strony powodowej w celu wykazania nieważności decyzji

podatkowych; zarzucie naruszenia art. 187 § 1 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 321 § 1 k.p.c.

skutkującego oddaleniem powództwa w części dotyczącej kwoty 11 316,15 zł z tytułu

4

kosztów nieterminowego regulowania przez stronę powodową własnych zobowiązań -

przez bezzasadne uznanie, że Sąd I instancji uwzględniając powództwo w tym zakresie

orzekł ponad żądanie. Zdaniem skarżącej skoro Sąd I instancji zasądził kwotę niższą od

dochodzonej, to okoliczność, że jeden ze składników odszkodowania żądanego na tej

samej podstawie prawnej był określony kwota niższą, niż zasądzona, nie oznacza

naruszenia art. 321 § 1 k.p.c.; zarzucie naruszenia art. 361 § 1 i 2 k.c. skutkującego

oddaleniem powództwa w zakresie kwoty 238 141 zł - przez błędną wykładnię tego

przepisu, polegającą na nieuprawnionym przyjęciu, że utraconymi korzyściami są

wyłącznie te korzyści, których możliwość uzyskania została udokumentowana i

jednoczesnym przyjęciu, że wartość utraconych korzyści nie można wykazać w oparciu

o takie wskaźniki jak chłonność rynku, popyt na produkty powoda oraz dotychczasowe

kontakty z kontrahentami.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Szkoda majątkowa może wystąpić w dwóch postaciach, a mianowicie strat, które

poszkodowany poniósł (damnum emergens) oraz utraty korzyści, które mógłby osiągnąć

(lucrum cessans). Strata polega na rzeczywistej zmianie stanu majątkowego. Wyraża

się wielkością uszczerbku doznanego w majątku istniejącym przed zdarzeniem

wyrządzającym szkodę i ewentualnych dalszych uszczerbkach, będących normalnym

następstwem zdarzenia początkowego. Strata ta oznacza zmniejszenie aktywów. Utrata

korzyści oznacza udaremnienie zwiększenia się majątku, które mogłoby nastąpić, gdyby

nie zdarzenie wyrządzające szkodę (np. nieosiągnięcie oczekiwanego zysku). Szkoda w

postaci lucrum cessans nie powstaje równocześnie ze zdarzeniem wyrządzającym

szkodę, lecz jest jego późniejszym następstwem.

Przepis art. 361 § 2 k.c. w części dotyczącej utraconych korzyści wymaga

przyjęcia hipotetycznego przebiegu zdarzeń i ustalenia wysokiego prawdopodobieństwa

utraty korzyści. Jeżeli zdarzenie, za które pozwany ponosi odpowiedzialność, stworzyło

warunki powstania innych zdarzeń, z których dopiero ostatnie bezpośrednio wywołało

szkodę, to nie można wykluczyć odpowiedzialności pozwanego za szkodę w ramach

normalnego związku przyczynowego. Następstwo przyczynowo-skutkowe ma charakter

normalny w rozumieniu art. 361 § 1 k.c. wówczas, gdy w danym układzie stosunków i

warunków oraz w zwyczajnym biegu rzeczy, bez zaistnienia szczególnych okoliczności,

szkoda jest zwykle następstwem określonego zdarzenia. Ustawodawca nie wskazał

bliższych kryteriów budowania tych hipotez, pozostawiając je wiedzy i doświadczeniu

życiowemu składu orzekającego, stosowanym odpowiednio do okoliczności sprawy.

5

Okoliczność, że ustalenie tej postaci szkody ma charakter hipotetyczny

niewątpliwie powoduje trudności ze wskazaniem zakresu odszkodowania. W pierwszej

kolejności należy przy pomocy testu „conditio sine qua non” zbadać, czy pomiędzy

określonymi elementami sytuacji faktycznej w ogóle zachodzi jakakolwiek obiektywna

zależność, a zatem, czy badany skutek stanowi obiektywne następstwo zdarzenia, które

wskazano jako jego przyczynę. Jeśli odpowiedź jest negatywna, to znaczy jeśli badany

skutek nastąpiłby również, mimo nieobecności tej „przyczyny”, należy stwierdzić, że nie

występuje żaden obiektywny związek przyczynowy i nie ma potrzeby dalszego badania,

czy występuje związek przyczynowy „adekwatny” w rozumieniu art. 361 § 1 k.c.

Konieczność badania „normalności” związku przyczynowego, a więc przesłanki

odpowiedzialności z art. 361 § 1 k.c., występuje bowiem tylko wówczas, gdy między

badanymi zjawiskami w ogóle istnieje obiektywny związek przyczynowy.

Te same zasady należy odnieść do badania tak zwanego pośredniego związku

przyczynowego, którego istnienie w odniesieniu do odpowiedzialności pozwanego

Skarbu Państwa, wywodziła strona powodowa. Także w sytuacji, gdy pewne zdarzenie

stworzyło warunki powstania innych zdarzeń, z których dopiero ostatnie stało się

bezpośrednią przyczyną szkody, odpowiedzialność cywilną może determinować tylko

taki związek wieloczłonowy, w którym pomiędzy poszczególnymi ogniwami zachodzi

zależność przyczynowa, we wskazanym wyżej rozumieniu i każde ogniwo tego związku

z osobna podlega ocenie z punktu widzenia kauzalności (por. orzeczenia Sądu

Najwyższego z dnia 10 grudnia 1952 r. C 584/52, PiP 1953 nr 8-9, str. 366 i z dnia 21

czerwca 1960, 1 CR 592/59, OSN 1962 nr III, poz. 84). Przy istnieniu kilku

współprzyczyn szkody, gdy ścisłe ich rozdzielenie nie jest możliwe, konieczna jest ich

ocena z punktu widzenia zasad art. 361 § 1 k.c., w świetle których wystarczy ustalenie z

dużym stopniem prawdopodobieństwa, jaki był wpływ każdej z nich na powstanie

szkody.

Badając w aspekcie powyższych zasad związek przyczynowy pomiędzy

wydanymi decyzjami podatkowymi a szkodą polegającą na utracie spodziewanego

zysku z działalności gospodarczej prowadzonej przez powoda, Sąd Apelacyjny powinien

był, czego nie uczynił, dokonać szczegółowej analizy okoliczności, na które powoływała

się strona powodowa, a także biegła w wersji drugiej opinii, które miały uzasadniać

hipotezę o utracie spodziewanych korzyści.

Odnosząc się do szkody polegającej na poniesieniu przez stronę powodową

kosztów obsługi zaciągniętych kredytów oraz kosztów odsetek powstałych wskutek

6

nieterminowego realizowania własnych zobowiązań strony powodowej, należało –

pamiętając o opinii biegłej, która przyjęła założenie, że kwoty uzyskane z tytułu zwrotu

podatku VAT przeznaczone zostałyby na terminową spłatę zobowiązań wobec

kontrahentów – ocenić czy strona powodowa, powołując się na szkodę wyrządzoną

wydanymi decyzjami, zasadnie twierdzi, że te same kwoty pieniężne uzyskane ze

zwrotu VAT mogły być przeznaczone jednocześnie na dwa różne cele, a mianowicie, po

pierwsze na finansowanie bieżącej działalności (według ustaleń na ten cel

przeznaczono środki z przyznanego kredytu bankowego na podstawie umowy z dnia 14

lutego 2002 r.), po drugie na spłatę zobowiązań wobec kontrahentów, co pozwoliłoby

uniknąć zapłaty karnych odsetek.

Odnośnie szkody polegającej na utraconych korzyściach ze sprzedaży asfaltu z

jednej strony niezbędne było zbadanie – pamiętając, że w opinii biegła stwierdziła, że

wydanie niewłaściwych decyzji podatkowych nie pozostawało bez wpływu na sferę

działalności gospodarczej, a powstanie zobowiązania z tytułu VAT spowodowało, że

spółka nie mogła przedstawić swym partnerom tj. bankom i kontrahentom wymaganego

zaświadczenia Urzędu Skarbowego o niezaleganiu z płatnością zobowiązań

podatkowych - czy odmowa udzielenia gwarancji bankowej przez dwa banki była

skutkiem spadku zaufania banków z powodu braku wspomnianego zaświadczenia.

Innymi słowy, Sąd Apelacyjny badając we wskazanym zakresie związek przyczynowy

powinien ocenić, czy gdyby strona powodowa dysponowała zaświadczeniem z Urzędu

Skarbowego o niezaleganiu z podatkami, to zachodziło wysokie prawdopodobieństwo,

że uzyskałaby gwarancję bankową, niezbędną dla uzyskania kredytu kupieckiego od

swego dostawcy tj. PKN „O.(…)”. Z drugiej strony Sąd badając ten rodzaj szkody

powinien pamiętać, że utraconymi korzyściami są nie tylko korzyści, których możliwość

uzyskania została udokumentowana. Utracone korzyści – wbrew ocenie przyjętej w

zaskarżonym wyroku - można wykazać także w oparciu o takie wskaźniki jak chłonność

rynku, popyt na produkty powoda oraz dotychczasowe kontakty z kontrahentami.

Prawidłowa ocena w omawianym zakresie możliwa jest w następstwie szczegółowej

analizy wersji drugiej w opinii biegłej. Sąd Apelacyjny zamiast tej analizy odniósł się

krytycznie do stanowiska Sądu pierwszej instancji, uznając je za dowolne z powodu

„braku odwołania się do konkretnych dowodów”. Jak już wskazano przepis art. 361 § 2

k.c. w części dotyczącej utraconych korzyści wymaga przyjęcia hipotetycznego

przebiegu zdarzeń i ustalenia wysokiego prawdopodobieństwa utraty korzyści. Jeżeli

zdarzenie, za które pozwany ponosi odpowiedzialność, stworzyło warunki powstania

7

innych zdarzeń, z których dopiero ostatnie bezpośrednio wywołało szkodę, to nie można

wykluczyć odpowiedzialności pozwanego za szkodę w ramach normalnego związku

przyczynowego.

Za nieprzekonujące uznać należało rozważania Sądu Apelacyjnego dotyczące

roszczenia o zwrot kosztów opinii prawnych zleconych przez stronę powodową. Sąd ten

zamiast dokonania oceny z punktu widzenia adekwatnego związku przyczynowego

między wydanymi przez pozwanego nieważnymi decyzjami podatkowymi a

poniesionymi przez stronę powodową kosztami opinii prawnych, które posłużyły do

wszczęcia postępowania odwoławczego, badał celowość poniesienia tych kosztów i

wpływ tematyki, poruszonej w wydanych opiniach na trwałość decyzji podatkowych.

Strona powodowa trafnie podniosła, że Sąd Apelacyjny powinien – badając związek

przyczynowy w omawianym zakresie – wyjaśnić, czy poniesienie tych kosztów miało

związek z wydanymi przez pozwanego nieważnymi decyzjami podatkowymi, a jeżeli tak,

to w jakiej wysokości pozwany powinien te wydatki powodowi zrekompensować.

Z przytoczonych względów za uzasadniony uznać należało powołany w obu

skargach kasacyjnych zarzut naruszenia art. 361 § 1 k.c. przez błędną jego wykładnię i

wskutek tego niewłaściwe jego zastosowanie.

Odnosząc się do powołanego w skardze kasacyjnej strony powodowej zarzutu

naruszenia art. 321 § 1 k.p.c. uzasadnionego stwierdzeniem, że skoro jeden ze

składników odszkodowania żądanego na tej samej podstawie prawnej był określony

kwotą niższą, niż zasądzona, to nie oznacza naruszenia tego przepisu, przede

wszystkim stwierdzić należy, że Sąd Apelacyjny zarzucając Sądowi pierwszej instancji

naruszenie art. 321 § 1 k.p.c. ograniczył się do jednozdaniowego stwierdzenia (nota

bene dotkniętego wadą składniową), że „nie było podstaw do zasądzenia z tytułu

spadku zdolności do regulowania zobowiązań kwoty 102 020,04 zł, skoro strona

powodowa naprawienia tej szkody kwotą 90 703,89 zł.” Już z tych względów kontrola w

zakresie przyjętego przez Sąd Apelacyjny rozumienia art. 321 § 1 k.p.c., nie była

możliwa, co powoduje uznanie zarzutu za usprawiedliwiony. Okoliczność, że strona

powodowa żądała zasądzenia z tytułu zapłaconych odsetek za nieterminowe

regulowanie własnych zobowiązań kwoty 90 703,89 zł, natomiast z tego tytułu Sąd

pierwszej instancji zasądził 102 020,04 zł, nie musi oznaczać naruszenia art. 321 § 1

k.p.c. w sytuacji, gdy powództwo, na które składały się różne roszczenia, rozszerzone

zostało w toku procesu do kwoty kilkakrotnie wyższej, a zasądzeniem objęta została

kwota znacznie przewyższająca kwotę 102 020,04 zł. Istotne jest wskazanie, a tego Sąd

8

Apelacyjny nie uczynił, czy kwota 102 020,04 zł była objęta żądaniem strony powodowej

i czy żądanie to znajduje usprawiedliwienie w podstawie faktycznej powołanej (i

oczywiście wykazanej) przez stronę powodową.

Z przytoczonych powodów należało orzec, jak w sentencji (art. 39815

§ 1 k.p.c.).