V CSK 19/08

Sygn. akt V CSK 19/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 czerwca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

SSN Kazimierz Zawada

Protokolant Piotr Malczewski

w sprawie z powództwa J. S.

przeciwko Z. S. i R. Z.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 19 czerwca 2008 r.,

skarg kasacyjnych obu stron od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 14 września 2007 r., sygn. akt [...],

1) oddala skargi kasacyjne

2) znosi pomiędzy stronami koszty postępowania

kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powód J. S. wniósł o zasądzenie solidarnie od pozwanych Z. S. i R. Z.,

wspólników spółki cywilnej Dom Handlowy „C.” w C. kwoty 521.983,88 złotych

tytułem odszkodowania za niewykonanie umowy najmu lokali użytkowych.

Na dochodzoną kwotę składały się: 136.115,89 złotych kosztów kredytu

zaciągniętego na zakup sprzętu i wyposażenia lokali, 45.000 złotych kosztów

przechowywania sprzętu, 132.627,99 złotych odpowiadające wysokości amortyzacji

środków trwałych, 5.660 złotych wydatkowane na uzyskanie koncesji na sprzedaż

piwa, 2550 złotych czynszu za miesiąc listopad 2001 r. oraz 200.000 złotych

utraconych korzyści.

Pozwani Z. S. i R. Z. wnosili o oddalenie powództwa. Zarzucali, że powód nie

podjął działalności w wynajętych lokalach i brak związku przyczynowego pomiędzy

szkodą a niewykonaniem umowy.

Sąd Okręgowy w C. wyrokiem z dnia 26 września 2003 r. uwzględnił

powództwo do kwoty 229.654,97 złotych z odsetkami ustawowymi od dnia 26

września 2003 r. i oddalił je w pozostałym zakresie.

Według ustaleń Sądu Okręgowego strony zawarły 31 października 2000 r. umowę

najmu lokali użytkowych położonych w C. przy ul. D. [...] na okres 10 lat i powód

miał przejąć lokale wraz z wyposażeniem od poprzednich najemców. Umowa nie

została wykonana, gdyż nie doszło do przekazania lokali powodowi protokołami

zdawczo – odbiorczymi. Wyrokiem z dnia 23 maja 2002 r. Sąd Apelacyjny nakazał

pozwanym wydanie lokali powodowi uznając, że nie zostało wykazane aby lokale

nie zostały przejęte z winy powoda i brak było podstaw do odstąpienia od umowy

przez wynajmującego. 29 maja 2002 r. strony zawarły porozumienie ustalając, że

umowa najmu zostaje rozwiązana z dniem 31 maja 2003 r. Sąd ustalił, że pozwany

planując rozpoczęcie działalności w wynajętych lokalach dokonał zakupu sprzętu

stanowiącego wyposażenia lokali za kwotę 62.741 złotych, przy czym sprzęt ten

został sprzedany za kwotę 50.081 złotych.

3

Sąd Okręgowy zasądził na tej podstawie faktycznej kwotę 229.654,97 złotych

na którą składały się: 2.126,97 złotych kosztów utraconej amortyzacji środków

trwałych liczonych od kwoty 12.000 złotych, stanowiącej różnicę między ceną

zakupu i sprzedaży wyposażenia lokali; 22.868 złotych kosztów kredytu

wydatkowanego na zakup wyposażenia; 18.000 złotych kosztów przechowywania

sprzętu w wynajętym lokalu liczonych według rzeczywiście zajmowanej na ten cel

powierzchni lokalu; 5.500 złotych kosztów uzyskania koncesji na sprzedaż piwa

oraz czynsz najmu za listopad 2000 r.; 178.510 złotych utraconych korzyści

z działalności gospodarczej jaką powód zamierzał podjąć w wynajętych lokalach.

Sąd Okręgowy przyjął odpowiedzialność pozwanych na podstawie art. 471 k.c.

albowiem nie wykonali zobowiązania wydania lokali.

Od tego wyroku apelację wniosły obie strony.

Wyrokiem z dnia 14 września 2007 r. Sąd Apelacyjny z apelacji pozwanych

zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądził od nich solidarnie na rzecz

powoda kwotę 104.413,77 złotych z odsetkami ustawowymi od dnia 26 września

2003 r., oddalił dalej idące powództwo oraz oddalił apelację pozwanych

w pozostałej części. Jednocześnie Sąd Apelacyjny oddalił w całości apelację

powoda.

Odnosząc się do żądania naprawienia szkody postaci amortyzacji środków

trwałych wyliczonej przez powoda na kwotę 132.627,99 złotych Sąd wskazał,

że ewentualną szkodą z tego tytułu mógłby być brak możliwości dokonywania

odpisów amortyzacyjnych w prowadzonej działalności gospodarczej.

Tymczasem z przeprowadzonego w sprawie dowodu z opinii biegłej wynika,

że powód aż do stycznia 2005 r. dokonywał takich odpisów. Jako bezzasadne

ocenił Sąd żądanie naprawienia szkody w postaci kosztów kredytu bankowego

zaciągniętego na zakup środków trwałych przeznaczonych do działalności

gospodarczej. Koszty kredytu stanowią koszty działalności gospodarczej i ich

poniesienie oznacza zmniejszenie dochodu z tej działalności a powód nie dochodził

tak określonego odszkodowania. Ponieważ powód nie udowodnił, że wynajął lokal

wyłącznie w celu składowania sprzętu a także, że nie miał możliwości wynajęcia

innego lokalu na cele magazynowe, należne mu odszkodowanie nie może

4

przewyższać części czynszu odpowiadającego faktycznie zajmowanej powierzchni.

Sąd Apelacyjny podzielił wprawdzie zarzut apelacji powoda, co do wyliczenia

utraconych korzyści bez doliczenia podatku od osobistych dochodów ale podkreślił

jednocześnie, że nie ma to wpływu na ostateczne rozstrzygnięcie. Uznał jako

najbardziej adekwatne dla wyliczenia szkody w tej postaci wyliczenie uzyskiwanych

dochodów przez poprzednich najemców prowadzących firmy R. i S. Uwzględniając

dochody uzyskane przez te podmioty w 2000 r. Sąd ustalił miesięczny dochód na

kwotę 2.698,75 złotych, co przez okres trwania umowy najmu stanowi 78.263,77

złotych. Sąd podkreślił, że powód w dotychczasowej, zbliżonej działalności nie

uzyskiwał dochodów.

Oceniając w ten sposób apelację powoda Sąd Apelacyjny jednocześnie uwzględnił

częściowo apelację pozwanych i obniżył kwotę zasądzoną w pierwszej instancji

o kwotę 125.241,20 złotych obejmującą: 100.246,23 złotych utraconego zysku,

22.868 złotych kosztów kredytu, 2.126,97 z tytułu amortyzacji środków trwałych.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanych w pozostałej części. Uznał za

bezzasadny zarzut naruszenia art. 471 k.c. i wskazał między innymi na wyrok

w innej sprawie o wydanie wynajętych lokali. Powołane rozstrzygnięcie zostało

oparte na stwierdzeniu bezpodstawności wypowiedzenia umowy najmu,

dokonanego przez pozwanych. Takie same były ustalenia sądu pierwszej instancji

zaaprobowane przez Sąd odwoławczy.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżyły obie strony.

Powód J. S. zaskarżył wyrok w części oddalającej jego apelację oraz zmieniającej

na niekorzyść wyrok Sądu pierwszej instancji. Zarzucił naruszenie art. 378 § 1

k.p.c. przez rozpoznanie apelacji na ich niekorzyść z przyczyn nie podniesionych w

apelacji. W ramach naruszenia prawa materialnego tj. art. 471 k.c. w związku z art.

361 § 1 i 2 k.c. powód zarzucił bezpodstawne przyjęcie, że: szkodą nie jest

zmniejszenie wartości księgowej środków trwałych oraz brak możliwości

dokonywania odpisów amortyzacyjnych jak również koszty kredytu zaciągniętego

na zakup środków trwałych. Powód w ten sam sposób zakwestionował

ograniczenie odszkodowania za koszty przechowywania sprzętu. W końcu

naruszenie art. 471 k.c. w związku z art. 361 § 1 k.c. miałom polegać bezzasadnym

5

przyjęciu, że kwota utraconych korzyści w postaci minimalnego zysku, jaki

osiągnąłby powód w wysokości 1778.510,- złotych jest kwotą netto, bez

uwzględnienia należnego podatku dochodowego od osób fizycznych, podczas gdy,

zgodnie z zasadą pełnej kompensacji szkody, zasądzona kwota z tego tytułu winna

być podwyższona o kwotę w/w podatku, tj. o 20%. Na tej podstawie powód wniósł

o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi drugiej instancji.

Pozwani zaskarżyli wyrok Sądu drugiej instancji w części uwzględniającej

powództwo. Zarzucili naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art.

471 k.c. i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie art. 6 k.c. ze względu na

przyjęcie domniemania winy dłużnika i przełożenie na niego ciężaru dowodu.

Naruszenie art. 659 k.c. polegało, według skarżących, na przyjęciu,

że świadczeniem wynajmującego jest obowiązek wydania lokalu objętego umową

najmu nawet, gdy najemca nie przystępuje do czynności objęcia lokalu

w posiadanie. Pozwani wnieśli o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i oddalili

powództwo.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W skardze kasacyjnej powoda zarzucono wyjście poza granice apelacji

pozwanych i zmianę orzeczenia na niekorzyść powoda z przyczyn nie

podniesionych w apelacji. Jest to wszystko, co zawiera skarga kasacyjna

w zakresie naruszenia pr

zepisów postępowania. Nie wskazuje się w niej

konkretnych uchybień Sądu drugiej instancji, co pozwoliłoby ocenić,

czy rzeczywiście doszło do naruszenia prawa procesowego. Dlatego pozostając

w tych samych granicach ogólności skargi kasacyjnej wystarczy odwołać się do

poglądu wyrażonego przez Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów

z dnia 31 stycznia 2008 r. mającej moc zasady prawnej (sygn. akt III CZP 49/07,

Wspólnota 2008/1/13), według którego Sąd drugiej instancji rozpoznający sprawę

na skutek apelacji nie jest związany przedstawionymi w niej zarzutami dotyczącymi

prawa materialnego, wiążą go natomiast zarzuty dotyczące naruszenia prawa

procesowego; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę

nieważność postępowania.

6

Ponieważ jest to jedyny zarzut w postępowaniu kasacyjnym dotyczący naruszenia

przepisów postępowania przez Sąd drugiej instancji, podstawą oceny naruszenia

prawa materialnego zarzucanego w obu skargach kasacyjnych może być tylko stan

faktyczny będący podstawą zaskarżonego wyroku (por. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 24 stycznia 2006 r. , sygn. akt I UK 262/05, niepubl.; z dnia 28 kwietnia

2005 r., sygn. akt III CK 495/04, niepubl.).

Jest to uwaga bardzo istotna w odniesieniu do obu skarg kasacyjnych, w których

zarzut naruszenia prawa materialnego w większości opiera się na odmiennych

ustaleniach faktycznych, niż poczynione w sprawie. Jest to niedopuszczalny

sposób podważania dotychczasowych ustaleń faktycznych w ramach podstawy

skargi kasacyjnej przewidzianej w art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c., sprzeczny z treścią

art. 3983

§ 3 k.p.c.

Jak ustalił Sąd Apelacyjny, powód dokonywał aż do stycznia 2005 r. odpisów

amortyzacyjnych. Już z tej przyczyny bezzasadny jest zarzut nieuwzględnienia

tego elementu szkody. Podobnie należy ocenić wyliczenie odszkodowania

za przechowywanie sprzętu, oparte na zasadzie odpowiedzialności za normalne

następstwa działania sprawcy szkody (art. 361 § 1 k.c.), które z jednej strony było

wynikiem konkretnych ustaleń faktycznych z drugiej zaś stanowiło konsekwencję

rozkładu ciężaru dowodu. To powód, jak trafnie przyjął Sąd drugiej instancji,

powinien był wykazać, iż nie miał możliwości wynajęcia innego lokalu, o mniejszej

powierzchni, na cele magazynowe.

Niezbędne jest także odwołanie się do ustaleń faktycznych w zakresie kosztów

kredytu jaki zaciągnął powód na zakup sprzętu do lokali. Za uzyskaną w ten sposób

część środków powód nabył sprzęt jedynie o wartości 62.741 złotych. Tego nakładu

związanego z planowanym rozpoczęciem działalności w wynajętych lokalach

powód nie utracił albowiem uzyskał ekwiwalent w postaci sprzętu dyskotekowo –

oświetleniowego i nagłaśniającego, którym dysponował aż do chwili jego

sprzedaży. Szkoda z tego tytułu polegała na pozbawieniu możliwości wykorzystania

sprzętu w sposób przynoszący dochód ale szkoda w tej postaci została już

uwzględniona.

7

Wykazanie szkody w postaci lucrum cessans z natury rzeczy ma charakter

hipotetyczny. Nie sprzeciwia się to przyjęciu, że szkoda rzeczywiście powstała,

jeżeli zostanie udowodnione tak duże prawdopodobieństwo osiągnięcia korzyści

majątkowej przez poszkodowanego, że rozsądnie rzecz oceniając można

stwierdzić, iż poszkodowany na pewno uzyskałby korzyść, gdyby nie wystąpiło

zdarzenie, w związku z którym ten skutek był niemożliwy (por. wyrok SN z dnia

3 października 1979 r., II CR 304/79 - OSNCP 1980, nr 9, poz. 164; wyrok SN

z dnia 28 kwietnia 2004 r., III CK 495/02, Biuletyn SN nr 11 z 2004 r., str. 41; wyrok

SN z dnia 27 listopada 2002 r., I CKN 1215/00 - OSP 2004, nr 1, poz. 3). Jak trafnie

wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 18 października 2000 r. (sygn. akt V CKN

111/00 niepubl.) ustawodawca nie wskazał bliższych kryteriów budowaniu hipotez

w tym zakresie, pozostawiając je wiedzy i doświadczeniu życiowemu składu

orzekającego, stosowanym odpowiednio do okoliczności sprawy. Ponieważ powód

zamierzał prowadzić działalność gospodarczą podobną do działalności

dotychczasowych najemców lokali przyjęcie jako wiarygodnego odniesienia

dochodów uzyskiwanych przez te osoby nie stanowi naruszenia art. 361 § 2 k.c.

Jest to najbardziej adekwatne kryterium uwzględniające pełny zakres (nie tylko

prowadzenie sprzedaży piwa) usług świadczonych przez dotychczasowych

najemców jak i planowanych do świadczenia przez powoda. Fakt, iż objęte umową

lokale prowadziły dotychczas różne osoby nie zmienia stanowiska, że największe

prawdopodobieństwo wysokości hipotecznych dochodów można było przewidzieć

w oparciu o przyjęte kryterium. Jak słusznie stwierdził Sąd drugiej instancji,

budowanie hipotez na twierdzeniach powoda byłoby mniej prawdopodobne jeśli

uwzględni się, że powód w dotychczasowej działalności o zbliżonym charakterze

ponosił straty. Poza tym należy zwrócić uwagę, na znaczne rozbieżności pomiędzy

twierdzeniami powoda, co do zakresu i rodzaju nakładów jakie poniósł w związku

z zawarciem z pozwanymi umowy najmu lokali a ustaleniami faktycznymi sądu.

Sąd drugiej instancji właściwie odniósł się do sformułowanego jeszcze

w apelacji a powtórzonego w skardze kasacyjnej zarzutu nieuwzględniania przy

ustalaniu odszkodowania, w postaci utraconych korzyści, podatku dochodowego od

osób fizycznych i zasądzenia odszkodowania netto, po odliczeniu wymienionego

podatku.. Ponieważ zgodnie z art. 21 ust. 1 pkt 3 b ustawy z dnia 26 lipca 1991 r.

8

o podatku dochodowym od osób fizycznych (tj. Dz.U. z 2000 r., nr 14, poz. 176 ze

zm.) podatkiem dochodowym objęte jest odszkodowanie otrzymane w związku

z prowadzoną działalnością gospodarczą obciążenie z tego tytułu nie powinno

mieć żadnego wpływu na wysokość przysługującego odszkodowania. Zagadnienie

to pozostaje jednak bez znaczenia w sprawie ze względu na zmianę orzeczenia

przez Sąd drugiej instancji i przyznanie odszkodowania z tytułu utraconych korzyści

według dochodu możliwego do uzyskania, wyliczonego według stanu przed

opodatkowaniem.

Jak podkreślono na wstępie, zasadnicze znaczenie dla oceny zarzutów

naruszenia prawa materialnego zawartych w rozpoznawanych skargach

kasacyjnych ma podstawa faktyczna wyrokowania. Dlatego bezzasadnie konstruuje

się w skardze kasacyjnej powoda zarzut naruszenia art. 659 k.c. łącząc go

z dowolnym, wykraczającym poza ramy ustaleń faktycznych stwierdzeniem,

że najemca nie przystąpił do czynności objęcia lokalu w posiadanie. Sąd drugiej

instancji kierując się prawomocnym wyrokiem w sprawie o wydanie powodowi

przez pozwanych przedmiotu najmu, opłaceniem przez najemcę czynszu

za pierwszy miesiąc obowiązywania umowy, wezwaniem powoda z grudnia 2000 r.

o wydanie lokali ustalił, iż to ze strony wynajmujących doszło do naruszenia

obowiązku wydania lokali.

Zgodnie z art. 471 k.c. dłużnik ponosi odpowiedzialność, gdy wierzyciel

wykaże, że na skutek nienależytego wykonania umowy poniósł szkodę, która

pozostaje w adekwatnym związku przyczynowym z nienależytym wykonaniem

umowy. Jak wskazano wyżej, Sąd drugiej instancji przyjął, że to pozwani

bezpodstawnie wypowiedzieli powodowi umowę najmu. Ustalił jednocześnie,

że powód z przyczyn leżących po ich stronie nie objął lokali. Pozostawiając na

chwilę te ustalenia wskazać należy, iż jeżeli umowne obowiązki strony polegają na

oddaniu rzeczy do używania, dla wykazania przez wierzyciela niewykonania tego

zobowiązania wystarczy jego oświadczenie, że nie doszło do wydania rzeczy.

Spełnienie wymienionych przesłanek nie zawsze jednak pozwoli przypisać

dłużnikowi odpowiedzialność kontraktową, która została oparta na domniemaniu

jego zawinionego zachowania, które dłużnik może obalić przez wykazanie,

9

że niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania jest następstwem

okoliczności, za które nie ponosi on odpowiedzialności. W rozpoznawanej sprawie,

byłoby to wykazanie, że doszło do wydania lokali, w rozumieniu art. 348 k.c.,

umożliwiającego faktyczne korzystanie z nich zgodnie z umówionym celem.

Przesunięcie w tym miejscu ciężaru dowodu na dłużnika jest oczywiste i dlatego

także w tej części skarga kasacyjna pozwanych jest bezzasadna.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy oddalił obie skargi kasacyjne na

podstawie art. 39814

k.p.c. znosząc pomiędzy stronami koszty postępowania

kasacyjnego na podstawie art. 100 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. oraz art.

39821

k.p.c.