V CSK 22/08

Sygn. akt V CSK 22/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 czerwca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Krzysztof Strzelczyk

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Protokolant Piotr Malczewski

w sprawie z powództwa Stowarzyszenia Autorów i Wydawców "P. "

przeciwko "E." S.A. o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 19 czerwca 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 23 sierpnia 2007 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony pozwanej na

rzecz strony powodowej kwotę 2700 (dwa tysiące siedemset) zł

tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 30 kwietnia 2007 r. zasądził od prowadzącej

sprzedaż importowanych urządzeń reprograficznych Spółki Akcyjnej „E.” na rzecz

Stowarzyszenia Autorów i Wydawców „P.” kwotę 124 678,31 zł na podstawie art.

20 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (jedn.

tekst: Dz. U. 2006 r. nr 90, poz. 631 ze zm. – dalej: „u.p.a.”).

Oddalając apelację strony pozwanej wyrokiem z dnia 23 sierpnia 2007 r.,

Sąd Apelacyjny podzielił zapatrywanie Sądu Okręgowego o braku podstaw do

kwestionowania zgodności art. 20 ust. 1 pkt 2 i ust. 2-4 oraz art. 105 ust. 2 u.p.a.

z normami konstytucyjnymi. Podobny pogląd wyraził również w odniesieniu do

przepisów rozporządzenia Ministra Kultury z dnia 2 czerwca 2003 r. w sprawie

określenia kategorii urządzeń i nośników służących do utrwalania utworów oraz

opłat od tych urządzeń i nośników z tytułu ich sprzedaży przez producentów

i importerów (Dz. U. nr 105, poz. 991 – dalej: „rozp. Min. Kult.”) oraz art. 104 ust. 1

u.p.a. W konsekwencji nie było w ocenie Sądu Apelacyjnego podstaw do

przedstawienia Trybunałowi Konstytucyjnemu pytania o zgodność wskazanych

przez stronę pozwaną przepisów z określonymi przez nią normami konstytucyjnymi.

Strona pozwana skarżąc w całości wyrok Sądu Apelacyjnego jako podstawy

kasacyjne przytoczyła:

- bezpodstawne zastosowanie art. 20 ust. 1 pkt 2 u.p.a. w związku z § 4 pkt

2 rozp. Min. Kult. ze względu na sprzeczność art. 20 ust. 1 pkt 2 u.p.a. z art. 21, 31

ust. 3, art. 64 i 87 ust. 1 Konstytucji, a § 4 pkt 2 rozp. Min. Kult. z art. 2, 45, 92 ust.

1 i art. 87 ust. 1 Konstytucji oraz art. 104 ust. 1 u.p.a.,

- bezpodstawne zastosowanie art. 20 ust. 4 u.p.a. ze względu na jego

sprzeczność z art. 2 i 87 ust. 1 Konstytucji,

- nieuwzględnienie sprzeczności art. 20 ust. 5 u.p.a. z art. 2, 45 ust. 1, art. 92

ust. 1 i art. 87 ust. 1 Konstytucji,

- naruszenie art. 193 Konstytucji przez nieprzedstawienie Trybunałowi

Konstytucyjnemu pytania o zgodność określonych przez stronę pozwaną przepisów

z wskazanymi wzorcami kontroli.

3

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Jeżeli sąd poweźmie uzasadnione wątpliwości co do zgodności

z Konstytucją przepisu aktu normatywnego mającego w sprawie zastosowanie,

powinien wystąpić do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem na podstawie art. 193

Konstytucji (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 kwietnia 2004 r., I CK 291/03,

OSNC 2005, nr 4, poz. 71, a także postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

29 grudnia 2006 r., I CSK 321/06, niepubl., i cytowane w nim poglądy judykatury

oraz piśmiennictwa). Sąd na podstawie art. 193 Konstytucji może również postawić

pytanie o zgodność przepisu podustawowego z ustawą lub Konstytucją - jakkolwiek

według utrwalonego w orzecznictwie poglądu, każdy sąd jest w zasadzie już sam

uprawniony do oceny, czy przepisy rozporządzenia mogącego mieć zastosowanie

w sprawie nie są sprzeczne z ustawą lub Konstytucją (por. uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 28 lutego 2008 r., III CZP 151/07, Biul. SN 2008, nr 2, s. 13).

Nie ulega przy tym wątpliwości, że art. 193 Konstytucji dotyczy także Sądu

Najwyższego, gdy od oceny zgodności, o której mowa w tym przepisie, zależy

rozstrzygnięcie skargi kasacyjnej.

Wysuwane przez stronę pozwaną wątpliwości co do zgodności określonych

w skardze kasacyjnej przepisów z wskazanymi w niej normami konstytucyjnymi

oraz ustawowymi są jednak nietrafne, a częściowo nawet bezprzedmiotowe, czyli

bez znaczenia dla rozstrzygnięcie sprawy.

Strona pozwana kwestionując możliwość uznania art. 20 ust. 1 pkt 2 u.p.a.

za źródło powszechnie obowiązującego prawa (art. 87 ust. 1 Konstytucji) twierdzi,

że przepis ten nie jest niezbędny do dostosowania prawa polskiego do wymagań

Dyrektywy 2001/29 WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r.

w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych

w społeczeństwie informacyjnym (Dz. U. UE.L.01.167.10), a przy tym narusza art.

21 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 64 Konstytucji. Stanowiąc, że producenci

i importerzy kserokopiarek, skanerów i innych podobnych urządzeń

reprograficznych umożliwiających pozyskiwanie kopii całości lub części

egzemplarza opublikowanego utworu są obowiązani do uiszczania określonym

organizacjom zbiorowego zarządzania, działającym na rzecz twórców, artystów

4

wykonawców, producentów fonogramów i wideogramów oraz wydawców, opłat

w wysokości nieprzekraczającej 3% kwoty należnej z tytułu sprzedaży

wymienionych urządzeń i nośników, nakłada na producentów i importerów

urządzeń reprograficznych arbitralnie, w szczególności bez uzasadnienia

koniecznością zapewnienia właściwej ochrony praw twórców i wydawców,

obowiązek cywilnoprawny o skutkach podobnych do wywłaszczenia. Skuteczną

ochronę twórcom i wydawcom mogłyby zapewnić już środki przewidziane

w rozdziale 9 i art. 116-117 u.p.a., gdyby tylko organizacje zbiorowego zarządzania

prawami autorskimi wypracowały efektywne metody wykrywania naruszeń praw

twórców i wydawców, a władze publiczne stworzyły system zapobiegania,

wykrywania i zwalczania przestępczości przeciwko własności intelektualnej.

Nie mając osiągnięć w tym względzie, władze publiczne nie mogą skutkami swych

niepowodzeń obciążać legalnie działających przedsiębiorców: producentów

i importerów urządzeń reprograficznych.

Ta argumentacja nie przekonuje. Spowodowana rozwojem techniki szeroka

dostępność środków reprograficznych stała się czynnikiem poważnie zagrażającym

interesom majątkowym twórców i wydawców. Ustanawiając art. 20 ust. 2 pkt 2

u.p.a., ustawodawca uznał, zgodnie ze współczesnymi tendencjami, za konieczne

nałożenie na przedsiębiorców, którzy zapewniają dostęp do urządzeń ułatwiających

kopiowanie i tym samym przyczyniają do wykorzystywania na dużą skalę utworów

w ramach dozwolonego użytku osobistego, obowiązku cywilnoprawnego

przekazywania części swych przychodów za pośrednictwem określonych

organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi twórcom i wydawcom.

Przewidziane w art. 20 ust. 1 pkt 2 u.p.a. opłaty na rzecz organizacji zbiorowego

zarządzania stanowią kompensatę uszczerbku doznawanego przez twórców

i wydawców na skutek kopiowania w ramach dozwolonego użytku osobistego (art.

23 u.p.a.). W piśmiennictwie podkreśla się, że ustanowienie tych opłat

koresponduje z wyrażoną w art. 35 u.p.a. normą, według której dozwolony użytek

nie może naruszać normalnego korzystania z utworu lub godzić w słuszne interesy

twórcy. Oceniając art. 20 ust. 1 pkt 2 u.p.a. z punktu widzenia treści art. 31 ust. 3

i art. 64 Konstytucji, nie można więc uznać zawartego w nim rozwiązania za

arbitralne, nie uzasadnione, kluczowymi przy dokonywaniu tej oceny, wartościami

5

mogącymi w świetle art. 31 ust. 3 Konstytucji usprawiedliwiać ustawowe

ograniczenie konstytucyjnych wolności i praw. Jeżeli zaś chodzi o powoływany

także przez stronę pozwaną jako kryterium tej oceny art. 21 Konstytucji, to jego

ust. 1 nie może być w ogóle odniesiony do stanu faktycznego sprawy, gdyż dotyczy

on tylko własności w rozumieniu art. 140 k.c. (por. wyrok Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 12 stycznia 1999 r., P 2/98, OTK 1999, nr 1, poz. 2, oraz

uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 30 kwietnia 1999 r.,

III CZP 61/98, OSNC 1999, nr 12, poz. 201). Nie można także uznać zakładanego

przez art. 20 ust. 2 pkt 2 u.p.a. przekazania części przychodów przez jeden

podmiot innemu podmiotowi za wywłaszczenie w rozumieniu art. 21 ust. 2

Konstytucji (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 czerwca 2005 r.,

P 25/02, OTK-A 2005, nr 6, poz. 65).

Z kolei art. 20 ust. 4 u.p.a., nie może być, zdaniem strony pozwanej, uznany

w świetle art. 87 § 1 Konstytucji za źródło obowiązującego prawa dlatego, że

przewidując, iż uzyskana z tytułu opłat ze sprzedaży urządzeń reprograficznych

kwota przypada w połowie twórcom, a w połowie wydawcom, narusza objętą art. 2

Konstytucji zasadę przyzwoitej legislacji. Naruszenie tej zasady wynika

z możliwości różnego rozumienia terminu „wydawca”. W szczególności nie

wiadomo, czy w art. 20 ust. 4 u.p.a. chodzi tylko o wydawców, którym z mocy

ustawy przysługują prawa do utworów (art. 11 i 991

u.p.a.), czy także o wydawców,

którzy nabyli uprawnienia w drodze umowy o przeniesienie autorskich praw

majątkowych lub umowy o korzystanie z utworu.

Powyższy zarzut jest chybiony dlatego, że nie uwzględnia rzeczywistego

znaczenia art. 20 ust. 4 u.p.a., zharmonizowanego z rozwiązaniem przyjętym w art.

20 ust. 1 pkt 2 u.p.a. Artykuł 20 ust. 1 pkt 2 u.p.a. przyznaje przeciwko

producentom i importerom urządzeń reprograficznych umożliwiających kopiowanie

całości lub części egzemplarza opublikowanego utworu roszczenie o opłaty z tytułu

sprzedaży tych urządzeń nie bezpośrednio twórcom i wydawcom, lecz

organizacjom zbiorowego zarządzania działającym na rzecz twórców lub

wydawców. W konsekwencji znaczenie art. 20 ust. 4 u.p.a. sprowadza się do

określenia zakresu, w jakim roszczenie o należne opłaty przysługuje organizacji

(organizacjom) zbiorowego zarządzania działającej (działającym) na rzecz twórców,

6

a w jakim - organizacji (organizacjom) zbiorowego zarządzania działającej

(działającym) na rzecz wydawców. Kwestia podziału opłat zainkasowanych przez

organizację zbiorowego zarządzania działającą na rzecz wydawców pomiędzy

wydawców nie jest objęta regulacją art. 20 ust. 1 pkt 2 i ust. 4 u.p.a., a zatem nie

wchodzi w ogóle w materię niniejszej sprawy. Ustanowienie zasad podziału opłat

zainkasowanych na podstawie art. 20 ust. 1 pkt 2 i ust. 4 u.p.a. przez organizację

zbiorowego zarządzania działającą na rzecz wydawców jest zadaniem tej

organizacji, przewidzianym we wskazanym w art. 20 ust. 5 u.p.a. rozporządzeniu

właściwego ministra.

Ze względu na zakres sprawy bezprzedmiotowy również okazał się zarzut

niezgodności art. 20 ust. 5 u.p.a. w części dotyczącej podziału opłat z art. 2 i 92

ust. 1 Konstytucji. Zdaniem strony pozwanej, art. 20 ust. 5 u.p.a. we wspomnianej

części uprawnia organ wykonawczy do wypełnienia luki ustawowej, tj. do wydania

rozporządzenia w innym celu niż wykonanie ustawy, oraz nie zawiera wytycznych

odnoszących się do treści rozporządzenia. Jak już jednak wyjaśniono, w sprawie

nie chodzi o podział opłat zainkasowanych przez stronę powodową między

wydawców, lecz o zasądzenie tych opłat na rzecz strony powodowej jako

organizacji zbiorowego zarządzania działającej na rzecz wydawców.

Nie mogą też odnieść zamierzonego skutku pozostałe zarzuty, tj. zarzut

niezgodności art. 20 ust. 5 u.p.a. z art. 2, 45 ust. 1 i art. 92 ust. 1 Konstytucji oraz

zarzut sprzeczności § 4 pkt 2 rozp. Min.Kult. z art. 2, 45 ust. 1, art. 92 ust. 1 i –

w konsekwencji - art. 87 ust. 1 Konstytucji, a także art. 104 ust. 1 u.p.a. Zarzucana

niezgodność art. 20 ust. 5 u.p.a. z art. 2, 45 ust. 1 i art. 92 ust. 1 Konstytucji ma się

przejawiać w tym, że art. 20 ust. 5 u.p.a. upoważniając właściwego ministra do

określenia w drodze rozporządzenia organizacji zbiorowego zarządzania

uprawnionych do pobierania opłat, przyznał temu ministrowi kompetencję do

wydania rozstrzygnięcia w indywidualnej sprawie z zakresu administracji publicznej

w formie zastrzeżonej dla aktu normatywnego oraz pozbawił gwarancji

proceduralnych, w tym prawa do sądu, podmioty mające prawny interes

w kwestionowaniu zgodności tego rozstrzygnięcia z prawem. Podobnie ujęty został

zarzut sprzeczności § 4 pkt 2 rozp. Min.Kult. z art. 2, 45 ust. 1, art. 92 ust. 1 i art. 87

ust. 1 Konstytucji oraz art. 104 ust. 1 u.p.a. W uzasadnieniu tego zarzutu

7

podniesiono, że zgodnie z art. 104 ust. 2 u.p.a., podjęcie przez organizacje,

o których mowa w art. 104 ust. 1 u.p.a., działalności określonej w ustawie wymaga

zezwolenia właściwego ministra, tj. wydania przez niego odpowiedniej decyzji

administracyjnej. Zdaniem strony pozwanej, również upoważnienie do pobierania

opłat od producentów i importerów urządzeń reprograficznych powinno wymagać

zezwolenia właściwego ministra, każdy bowiem podmiot, który z woli prawodawcy

został ustanowiony dłużnikiem organizacji wymienionej w § 4 pkt 2 rozp. Min. Kult.

ma oczywisty interes prawny w ustaleniu w stosownym postępowaniu

administracyjnym, że jego domniemany wierzyciel nie ma ustawowych znamion,

które powinien mieć wierzyciel w stosunku obligacyjnym powstałym z mocy art. 20

u.p.a.

Zarzuty te nie uwzględniają szczególnych okoliczności uzasadniających

przyjęte w art. 20 ust. 5 u.p.a. rozwiązanie, zakładające upoważnienie właściwego

ministra do określenia organizacji zbiorowego zarządzania uprawnionych do

pobierania przewidzianych w art. 20 ust. 1 u.p.a. opłat w drodze rozporządzenia.

W literaturze przedmiotu wyjaśniono, że rozwiązanie to jest podyktowane specyfiką

inkasa dokonywanego przez organizacje wskazane na podstawie art. 20 ust. 5

u.p.a. Chodzi przede wszystkim o szczególny tytuł tego inkasa. Jego przedmiotem

są opłaty stanowiące rekompensatę za kopiowanie utworów, artystycznych

wykonań i nagrań w ramach dozwolonego użytku osobistego, cechą zaś

charakterystyczną konstrukcji prawnej tych opłat jest nieodnoszenie ich do sfery

prawnej konkretnych podmiotów, których utwory lub przedmioty praw pokrewnych

są wykorzystywane w ramach dozwolonego użytku osobistego, jak również brak

bezpośredniego udziału podmiotów obowiązanych do uiszczania tych opłat

w procesie kopiowania. Taka konstrukcja prawna omawianych opłat wyklucza

udzielanie organizacjom zbiorowego zarządzania zezwolenia na podstawie art. 104

ust. 2 pkt 2 u.p.a. na podjęcie działalności w zakresie „inkasowania i podziału” tych

opłat. (por. fragment uzasadnienia decyzji Ministra Kultury i Dziedzictwa

Narodowego z dnia 15 października 2001 r., DP WPA 024/153/01/ik, który

przytacza J. Błeszyński, Podział opłat od producentów i importerów urządzeń

kopiujących, „Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego” 2001, nr 12, s. 3).

8

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną (art.

39814

k.p.c.), a kosztach postępowania kasacyjnego orzekł zgodnie z art. 98

w związku z art. 108 § 1 i art. 39821

k.p.c.