II UK 325/07

Wyrok z dnia 25 czerwca 2008 r.

II UK 325/07

Osobom urodzonym po 31 grudnia 1948 r. a przed 1 stycznia 1969 r., wy-

konującym działalność twórczą lub artystyczną w ramach niepracowniczego

tytułu ubezpieczenia społecznego, przysługuje prawo do emerytury w niższym

wieku na zasadach dotyczących pracowników wykonujących taką działalność

(§ 12 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze, Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm. w związku z art. 32 ust. 1,

ust. 3 pkt 3 i ust. 4, w związku z art. 33 i w związku z art. 46 ust. 1 ustawy z dnia

17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz-

nych, jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.).

Przewodniczący SSN Andrzej Wróbel, Sędziowie SN: Zbigniew Hajn (spra-

wozdawca), Jerzy Kwaśniewski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 25 czerwca

2008 r. sprawy z wniosku Waldemara D. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Spo-

łecznych-Oddziałowi w S. o emeryturę, na skutek skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 28 czerwca 2007 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania

Sądowi Apelacyjnemu w Szczecinie, przekazując temu Sądowi orzeczenie o kosz-

tach postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

W zaskarżonym wyroku Sąd Apelacyjny w Szczecinie oddalił apelację ubez-

pieczonego Waldemara D. od wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie z 26 stycznia

2007 r., oddalającego jego odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-

Oddział w S. z 12 marca 2003 r., odmawiającej mu prawa do wcześniejszej emery-

tury. Zgodnie z ustaleniami przyjętymi w podstawie faktycznej zaskarżonego orze-

2

czenia, Waldemar D. (urodzony 29 kwietnia 1951 r.) złożył 20 grudnia 2002 r. (po

ukończeniu 50 roku życia) wniosek o emeryturę. Ubezpieczony działalność arty-

styczną jako solista i muzyk (perkusja) rozpoczął 28 czerwca 1977 r. Ubezpieczony

łączył stanowisko solisty oraz perkusisty, co wynikało z charakteru wykonywanej

pracy. Działalność artystyczną jako solista wokalista i muzyk perkusista wykonywał w

zespołach muzycznych, a wykonując tę pracę, łączył grę na perkusji ze śpiewem

solo, co zwiększało jego konkurencyjność na rynku pracy. Ubezpieczony współpra-

cując z Polską Agencją Artystyczną „Pagart” spółką z o.o. wykonywał na podstawie

umów cywilnoprawnych prace w charakterze muzyka wokalisty i perkusisty od 1980

r. do 1992 r. W ramach umowy wnioskodawca wyjeżdżał za pośrednictwem „Pagar-

tu” do Niemiec, gdzie z przerwami pracował do 1992 r. W ramach wykonywania

pracy ubezpieczony pracował jako wokalista i perkusista, to znaczy śpiewał, grając

jednocześnie na perkusji.

Sąd pierwszej instancji uznał, że odwołanie nie zasługiwało na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 27 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Fundu-

szu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze

zm., powoływanej dalej jako: „ustawa”), ubezpieczonemu, urodzonemu przed 1

stycznia 1949 r., przysługuje emerytura, jeżeli osiągnął wiek emerytalny wynoszący

co najmniej 65 lat, legitymuje się okresem składkowym i nieskładkowym wynoszącym

co najmniej 25 lat. Stosownie zaś do art. 32 ust. 1 wskazanej ustawy, ubezpieczo-

nym urodzonym przed 1 stycznia 1949 r., będącym pracownikami zatrudnionymi w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, przysługuje emerytura w

wieku niższym niż określony w art. 27 pkt 1. Z kolei art. 33 ustawy stanowi, że osoby

urodzone przed 1 stycznia 1949 r., ubezpieczone z tytułu działalności twórczej lub

artystycznej, mają prawo do emerytury na warunkach określonych dla pracowników

wykonujących działalność twórczą lub artystyczną. Następnie, Sąd pierwszej instan-

cji zważył, że ubezpieczony urodził się 29 kwietnia 1951 r., a zatem właściwy dla

oceny jego sytuacji prawnej winien być art. 46 ustawy. Zgodnie z tym przepisem,

prawo do emerytury na warunkach określonych w art. 29, 32, 33 i 39 przysługuje

również ubezpieczonym urodzonym po 31 grudnia 1948 r. a przed 1 stycznia 1969 r.,

i jeżeli spełniają łącznie następujące warunki: 1) nie przystąpili do otwartego fundu-

szu emerytalnego; 2) warunki do uzyskania emerytury określone w tych przepisach

spełnią do dnia 31 grudnia 2007 r. Z kolei według § 12 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz pkt 2 i 3

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalne-

3

go pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym cha-

rakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43, powoływanego dalej jako „rozporządzenie z 1983 r.”),

pracownik wykonujący działalność twórczą lub artystyczną w rozumieniu przepisów o

zaopatrzeniu emerytalnym twórców i ich rodzin nabywa prawo do emerytury, jeżeli

osiągnął wiek emerytalny wynoszący dla solisty wokalisty 45 lat dla kobiet i 50 lat dla

mężczyzn, wiek ten osiągnął w czasie zatrudnienia lub w ciągu 5 lat od ustania za-

trudnienia i ma wymagany okres zatrudnienia, w tym co najmniej 15 lat działalności

twórczej lub artystycznej. Zgodnie zaś z § 2 ust. 1 tego rozporządzenia, okresami

pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń na określonych w nim zasadach są

okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze

jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym

stanowisku pracy.

Mając na uwadze powyższe unormowania Sąd Okręgowy uznał, że skoro

praca solisty wokalisty wykonywana była przez ubezpieczonego łącznie z pracą per-

kusisty, to wykonywał on pracę w szczególnych warunkach jedynie w części ustawo-

wego czasu pracy. W rezultacie nie spełnił on wymagań wynikających z § 2 w

związku z § 12 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z 1983 r.

Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu apelacji ubezpieczonego uznał, że nie zasłu-

giwała ona na uwzględnienie. Sąd Apelacyjny podzielił i przyjął za własne ustalenia

faktyczne poczynione przez Sąd pierwszej instancji. Jednakże, mimo uznania zapa-

dłego rozstrzygnięcia za trafne, nie zgodził się z uzasadniającymi je rozważaniami

prawnymi, jako pomijającymi zasadniczą i pierwotną dla rozstrzygnięcia kwestię cha-

rakteru umowy, w oparciu o którą w spornym okresie ubezpieczony wykonywał dzia-

łalność artystyczną. Sąd, po rozważeniu unormowań zawartych w art. 32 ust. 1, 2 i 4

i art. 46 ust. 1 ustawy oraz w § 2 ust. 1, 3 i 12 rozporządzenia z 1983 r., stwierdził, że

całokształt tej regulacji wskazuje, że konieczną przesłanką uzyskania wcześniejszej

emerytury z tytułu zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym cha-

rakterze jest pracowniczy charakter zatrudnienia osoby będącej między innymi woka-

listą czy perkusistą. Stąd konieczne jest, aby 15 lat działalności twórczej lub arty-

stycznej, jako minimum uprawniające do uzyskania świadczenia emerytalnego w ob-

niżonym wieku, wykonywane było w ramach zatrudnienia pracowniczego, albowiem

tylko wtedy można mówić o obowiązujących wymiarach czasu pracy. Jak uznał Try-

bunał Konstytucyjny, taka forma uprzywilejowania pracowników wobec ubezpieczo-

nych z innych tytułów nie narusza konstytucyjnej zasady równości wobec prawa (wy-

4

rok z dnia 12 września 2000 r., K. 1/00, OTK 2000 nr 6, poz. 185). Tymczasem

ubezpieczony, wykonując działalność artystyczną w spornym okresie od 1980 r. do

1992 r., nie był zatrudniony w oparciu o umowę o pracę. Działalność twórcza i arty-

styczna jest odmienna od prac powszechnie wykonywanych, co jednak nie znaczy,

że nie może odbywać się w ramach stosunku pracy. Sam ubezpieczony przed 1980

r. i po 1992 r. wykonywał działalność artystyczną w ramach stosunku pracy. W efek-

cie, apelujący legitymuje się ponad 15 latami kariery artystycznej, jednakże dalece

mniej niż 15 lat przypada na zatrudnienie pracownicze, podczas gdy wolą ustawo-

dawcy nie było uprzywilejowanie w zakresie prawa do rozważanej emerytury wszyst-

kich twórców i artystów, lecz tych spośród nich, którzy przez 15 lat wykonywali profe-

sję w ramach zatrudnienia pracowniczego stale i w pełnym wymiarze czasu pracy.

Odmienna wykładnia rozporządzenia z 1983 r. prowadziłaby do konieczności

przyznania wcześniejszych uprawnień emerytalnych każdej osobie, która mając po-

twierdzone kwalifikacje do wykonywania działalności artystycznej, wykonywałaby np.

przez 15 lat codziennie jeden utwór muzyczny czerpiąc z tego chociażby minimalne

zyski, zaś zasadniczym źródłem jej dochodów byłoby zatrudnienie nieobjęte oma-

wianą regulacją. Taka interpretacja pozostaje w sprzeczności z wykładnią celowo-

ściową rozporządzenia z 1983 r. Poza tym nawet wykonywanie na podstawie umowy

cywilnoprawnej objętego ubezpieczeniem zajęcia zarobkowego rodzajowo zbieżnego

z ujętym w omawianym rozporządzeniu i przez czas odpowiadający normalnemu

wymiarowi czasu pracy, nie jest wliczane do okresu pracy w szczególnych warun-

kach lub szczególnym charakterze, od osiągnięcia którego uzależnione jest upraw-

nienie do wcześniejszej emerytury. Takie stanowisko znajduje potwierdzenie w wy-

roku Sądu Najwyższego z 12 lutego 2004 r., II UK 246/03 (OSNP 2004 nr 20, poz.

358). Mając to na uwadze Sąd Apelacyjny w oparciu o art. 385 k.p.c. apelację ubez-

pieczonego oddalił.

W skardze kasacyjnej odniesionej do całego wyroku Sądu Apelacyjnego

ubezpieczony zarzucił naruszenie prawa materialnego, przez niewłaściwe zastoso-

wanie art. 46 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 ustawy, polegające na niezastosowaniu

art. 33 tej ustawy, do którego art. 46 ust. 1 zawiera odesłanie, a który jest niezbędny

dla wywiedzenia normy prawnej właściwej dla rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie.

Skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

5

W uzasadnieniu skargi wskazano, że Sąd Apelacyjny umotywował zaskarżone

rozstrzygnięcie treścią normy wywiedzionej z art. 32 w związku z art. 46 ustawy, po-

mijając, że dla rekonstrukcji tej normy jest także niezbędny art. 33 tego aktu. Przepis

ten trafnie przywołał w swoich rozważaniach Sąd pierwszej instancji. W rezultacie

Sąd Apelacyjny całkowicie pominął ocenę, czy treść art. 33 ustawy, przez odesłanie

zawarte w art. 46 ust. 1 tej ustawy oznacza, że prawo do wcześniejszej emerytury,

określonej w jej art. 32 ust. 1 przysługuje na warunkach określonych dla pracowni-

ków wykonujących działalność twórczą lub artystyczną także osobom urodzonym po

31 grudnia 1948 r. a przed 1 stycznia 1969 r., ubezpieczonym z tytułu działalności

twórczej lub artystycznej. Zdaniem skarżącego z przepisów art. 32 ust. 1, art. 33 i art.

46 ust. 1 ustawy wynika, że ustawodawca w przypadku osób wykonujących działal-

ność twórczą lub artystyczną odstąpił od wymogu pracowniczego charakteru zatrud-

nienia w zakresie nabycia prawa do wcześniejszej emerytury. Wyjątek ten dotyczy

zarówno osób urodzonych przed 1 stycznia 1949 r., ubezpieczonych z tytułu działal-

ności twórczej lub artystycznej, co wynika wprost z treści art. 33, jak również osób

ubezpieczonych z tytułu tej działalności a urodzonych po 31 grudnia 1948 r. i przed

dniem 1 stycznia 1969 r., co wynika z odesłania zawartego w art. 46 ust. 1 ustawy.

Oczywiste jest, że odesłanie w art. 46 ust. 1 zarówno do art. 32 jak i 33 ustawy ozna-

cza, że także osoby ubezpieczone z tytułu działalności twórczej lub artystycznej,

urodzone po 31 grudnia 1948 r., a przed 1 stycznia 1969 r., mają prawo do wcze-

śniejszej emerytury określonej w art. 32 ust. 1, po spełnieniu dodatkowo przesłanek

wskazanych w art. 46 ust. 1. Przyjęcie, że takie uprawnienie przysługiwałoby tylko

twórcom i artystom urodzonym przed dniem 1 stycznia 1949 r. byłoby zresztą

sprzeczne z podstawowymi zasadami porządku prawnego. Pełnomocnik skarżącego

wskazał również, że żadne z orzeczeń, na które powołał się Sąd Apelacyjny w za-

skarżonym wyroku nie odnosiło się do działalności twórczej lub artystycznej, którą

ustawodawca potraktował w sposób szczególny. Dlatego w dużej mierze rozważania

prawne Sądu Apelacyjnego były trafne, nie uwzględniały jednak szczególnej regulacji

dotyczącej twórców i artystów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zaskarżony wyrok podlega uchyleniu, ponieważ wskazana w skardze kasa-

cyjnej podstawa naruszenia prawa materialnego okazała się uzasadniona. W szcze-

6

gólności skarżący trafnie zarzucił pominięcie przez Sąd Apelacyjny art. 33 ustawy w

ocenie prawnej sprawy. Rozważenie znaczenia tego przepisu dla jej rozstrzygnięcia

było konieczne, ponieważ powołany w podstawach zaskarżonego wyroku art. 46 ust.

1 ustawy wprost się do niego odwołuje. Zgodnie z tym przepisem (art. 33) - w

brzmieniu obowiązującym w dacie wydania kwestionowanej przez ubezpieczonego

decyzji - osoby urodzone przed dniem 1 stycznia 1949 r., ubezpieczone z tytułu

działalności twórczej lub artystycznej, mają prawo do emerytury w wieku określonym

dla pracowników wykonujących działalność twórczą lub artystyczną. Należy zwrócić

uwagę na to, że wyrażenie „pracowników wykonujących działalność twórczą lub arty-

styczną” nawiązuje wprost do takiego samego określenia w art. 32 ust. 3 pkt 3 i ust. 4

ustawy. Wynika stąd, że ubezpieczeni twórcy, niebędący pracownikami, wykonujący

działalność twórczą lub artystyczną w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze (art. 32 ustawy) mogą nabyć prawo do emerytury w wieku i na zasadach

dotyczących nabywania uprawnień emerytalnych przez pracowników wykonujących

działalność twórczą lub artystyczną. Wobec tego, pomimo niepracowniczego cha-

rakteru zatrudnienia twórców lub artystów, ich praca na warunkach określonych w §

12 rozporządzenia z 1983 r., traktowana jest jak wykonywana w szczególnym cha-

rakterze, a ubezpieczonemu przysługuje emerytura w niższym wieku tak, jak pra-

cownikom wykonującym działalność twórczą lub artystyczną. Wniosek ten znajduje

potwierdzenie zarówno w orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. uzasadnienie

uchwały Sądu Najwyższego z 22 października 2003 r., II UZP 9/03, OSNP 2004 nr 3,

poz. 49; także uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 22 czerwca 2005 r., I UK

350/04, OSNP 2006 nr 5-6, poz. 89), jak i w doktrynie (zob. K. Antonów, M. Bartnicki:

Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Komentarz,

2007, wyd. II, komentarz do art. 33). Zdaniem Sądu Najwyższego w obecnym skła-

dzie, stwierdzenie w art. 46 ust. 1 ustawy, że prawo do emerytury na warunkach

określonych, między innymi, w art. 33 przysługuje również ubezpieczonym urodzo-

nym po 31 grudnia 1948 r. a przed 1 stycznia 1969 r., jeżeli spełniają łącznie warunki

określone w dalszej części tego przepisu, oznacza odniesienie wskazanej wyżej

normy, wynikającej z art. 33, także do twórców i artystów urodzonych po 31 grudnia

1948 r. a przed 1 stycznia 1969 r. W rezultacie osobom urodzonym po 31 grudnia

1948 r. a przed 1 stycznia 1969 r., wykonującym działalność twórczą lub artystyczną

w ramach niepracowniczego tytułu ubezpieczenia społecznego, przysługuje prawo

do emerytury w niższym wieku na zasadach dotyczących pracowników zatrudnio-

7

nych w szczególnym charakterze, tj. pracowników wykonujących działalność twórczą

lub artystyczną (§ 12 rozporządzenia w sprawie wieku emerytalnego w związku z art.

32 ust. 1, ust. 3 pkt 3 i ust. 4, w związku z art. 33 i w związku z art. 46 ust. 1 ustawy).

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego - na podstawie art. 108 § 2 k.p.c.

w związku z 39821

k.p.c.

========================================