IV KK 38/08

WYROK Z DNIA 25 CZERWCA 2008 R.

IV KK 38/08

Reguła ne peius wyrażona w art. 454 § 2 k.p.k. dotyczy wszystkich

ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku, a więc

zarówno odnoszących się do przedmiotowej strony czynu, jego strony

podmiotowej (umyślność, nieumyślność, rodzaj zamiaru, motywy czynu),

innych okolicznościach wpływających na stopień winy i stopień społecznej

szkodliwości czynu oraz ustaleń dotyczących samego oskarżonego, jego

właściwości i warunków osobistych, o których mowa w art. 53 § 2 k.k., a

także jego zachowania przed popełnieniem przestępstwa i po jego popeł-

nieniu.

Przewodniczący: sędzia SN D. Rysińska.

Sędziowie SN: M. Pietruszyński, SA (del. do SN) M. Laskowski

(sprawozdawca).

Prokuratora Prokuratury Krajowej: J. Piechota

Sąd Najwyższy w sprawie Grzegorza M., skazanego z art. 177 § 2

k.k. w zw. z art. 178 § 1 k.k., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w

dniu 25 czerwca 2008 r., kasacji, wniesionej przez obrońcę od wyroku Są-

du Okręgowego w K. z dnia 13 czerwca 2007 r., zmieniającego wyrok Sądu

Rejonowego w W. z dnia 2 marca 2007 r.,

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę p r z e k a z a ł Sądowi Okręgo-

wemu w K. do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym.

2

U Z A S A D N I E N I E

Sąd Rejonowy w W. wyrokiem z dnia 2 marca 2007 r., uznał Grzego-

rza M. za winnego tego, że w dniu 18 kwietnia 2006 r. w P., naruszył zasa-

dy bezpieczeństwa i porządku w ruchu drogowym, określone w art. 3 ust.

1, art. 16 ust. 1, art. 19 ust. 1, art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 20 czerwca 1997

r. – Prawo o ruchu drogowym w ten sposób, że jako kierujący samocho-

dem osobowym marki Audi 80, jadąc drogą w kierunku S., nie zachowując

należytej ostrożności, przez przekroczenie dopuszczalnej prędkości na ob-

szarze zabudowanym o około 50 km/h doprowadził do utraty stateczności

kierunkowej na łuku drogi w lewo, zjechał na przeciwny pas ruchu, potrącił

idące prawidłowo lewą stroną drogi piesze Halinę D. i Marię K., które na

skutek doznanych obrażeń ciała zmarły na miejscu wypadku, przy czym

kierujący bez udzielenia pomocy zbiegł z miejsca zdarzenia, to jest za win-

nego przestępstwa z art. 177 § 2 k.k. w zw. z art. 178 § 1 k.k. i za prze-

stępstwo to wymierzył mu karę 5 lat pozbawienia wolności.

Sąd orzekł nadto wobec Grzegorza M. zakaz prowadzenia wszelkich

pojazdów mechanicznych na okres 10 lat oraz podanie wyroku do publicz-

nej wiadomości przez ogłoszenia w lokalnych wydaniach „Gazety Krakow-

skiej” i „Dziennika Polskiego”. Sąd zasądził także na podstawie art. 46 § 2

k.k. od oskarżonego na rzecz pokrzywdzonych Leszka K. i Moniki N. kwotę

łączną 20 000 zł i na rzecz pokrzywdzonych Doroty D. i Iwony B. kwotę

łączną 20 000 zł.

Wyrok powyższy zaskarżyli: obrońca oskarżonego, prokurator i peł-

nomocnicy oskarżycieli posiłkowych.

Obrońca oskarżonego zaskarżył wyrok w zakresie wymiaru kary. Za-

rzucił wyrokowi:

3

1. obrazę przepisów prawa materialnego, polegającą na niewłaści-

wym zastosowaniu art. 46 § 2 k.k., przejawiającym się w zasądzeniu na

rzecz pokrzywdzonych Leszka K., Moniki N., Doroty D. oraz Iwony B. na-

wiązek w sytuacji, gdy nie są oni bezpośrednimi pokrzywdzonymi, którym

przysługiwałoby zadośćuczynienie z art. 46 § 2 k.k.,

2. obrazę przepisów postępowania, to jest art. 49 § 1 k.p.k., przez

błędną wykładnię pojęcia pokrzywdzonego,

3. rażącą niewspółmierność orzeczonej wobec oskarżonego Grzego-

rza M. kary pozbawienia wolności.

Obrońca oskarżonego wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku, przez

obniżenie wymierzonej oskarżonemu kary pozbawienia wolności do 4 lat

oraz określenie, że kwoty pieniężne zasądzone na rzecz pokrzywdzonych

stanowią częściowe odszkodowanie i zostają przyznane w oparciu o prze-

pis art. 46 § 1 k.k.

Prokurator zaskarżył wyrok w części dotyczącej orzeczenia o karze,

zarzucając jej rażącą łagodność i domagając się podwyższenia wymiaru

kary pozbawienia wolności do 8 lat.

Zarzut rażącej łagodności kary pozbawienia wolności sformułowany

został także w apelacji pełnomocnika oskarżycieli posiłkowych. W apelacji

tej wniesiono o zmianę zaskarżonego wyroku, przez orzeczenie kary 10 lat

pozbawienia wolności.

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 13 czerwca 2007 r., zmienił za-

skarżony wyrok w ten sposób, że karę pozbawienia wolności orzeczoną

wobec Grzegorza M. podwyższył do lat 10, a za podstawę zasądzenia na

rzecz pokrzywdzonych kwot określonych w punkcie II zaskarżonego wyro-

ku, przyjął przepis art. 46 § 1 k.k.

Kasację od powyższego wyroku wniósł obrońca skazanego. Zarzucił

wyrokowi rażące naruszenie prawa, które miało wpływ na jego treść, a

mianowicie naruszenie art. 454 § 2 k.p.k., przez orzeczenie przez Sąd

4

Okręgowy wobec skazanego Grzegorza M. kary pozbawienia wolności w

wymiarze 10 lat, a więc kary surowszej od orzeczonej przez Sąd Rejono-

wy, które to orzeczenie zostało oparte na zmienionych ustaleniach stanu

faktycznego, przez poszerzenie przez Sąd Okręgowy w części motywacyj-

nej wyroku katalogu okoliczności obciążających skazanego o następujące

fakty: uprzednią karalność oskarżonego za wykroczenia drogowe, nieko-

rzystne dla skazanego zapisy wywiadu kuratora oraz fakt ukrywania się

przez skazanego i podejmowania działań zmierzających do uniknięcia od-

powiedzialności karnej, które to okoliczności nie były podstawą ustaleń fak-

tycznych poczynionych przez Sąd Rejonowy w zakresie wymierzonej ska-

zanemu kary pozbawienia wolności.

Obrońca skazanego wniósł o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w

K. i przekazanie sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania.

Pełnomocnik oskarżycieli posiłkowych złożył odpowiedź na kasację

obrońcy skazanego, w której wniósł o oddalenie przedmiotowej kasacji jako

oczywiście bezzasadnej oraz o zasądzenie kosztów zastępstwa adwokac-

kiego na rzecz każdego z oskarżycieli posiłkowych.

Prokurator Prokuratury Okręgowej w K. w odpowiedzi na kasację

wniósł o uznanie wniesionej kasacji za zasadną, uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w K. do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja okazała się zasadna i koniecznym stało się uchylenie wyroku

Sądu odwoławczego i przekazanie sprawy temu sądowi do ponownego

rozpoznania w postępowaniu odwoławczym.

Przepis art. 454 § 2 k.p.k. zawiera istotną z punktu widzenia gwaran-

cji oskarżonego regułę, w myśl której, sąd odwoławczy może orzec surow-

szą karę pozbawienia wolności tylko wtedy, gdy nie zmienia ustaleń fak-

tycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku (reguła ne peius).

5

Reguła ta w powiązaniu z zakazem reformationis in peius, określonym w

art. 434 k.p.k. określa warunki, które muszą być spełnione, aby dojść mo-

gło do zmiany zaskarżonego wyroku na niekorzyść oskarżonego. W spra-

wie Grzegorza M. wniesiono apelacje na jego niekorzyść, Sąd odwoławczy

po spełnieniu warunków z art. 434 § 1 k.p.k. mógł zatem w zasadzie doko-

nać zmiany zaskarżonego wyroku podwyższając wymiar kary pozbawienia

wolności, respektując jednak zakazy z art. 454 k.p.k., w rozpoznawanej

sprawie konkretnie zakaz z § 2 tego przepisu.

Sąd odwoławczy może przy tym dokonywać odmiennych aniżeli sąd

pierwszej instancji ocen ustalonych okoliczności, nadawać tym samym oko-

licznościom większe lub mniejsze znaczenie, pod warunkiem tylko, że kata-

log tych okoliczności nie ulega zmianie, a więc nie dochodzi do rozszerze-

nia katalogu okoliczności obciążających lub zmniejszenia katalogu okolicz-

ności łagodzących wymiar kary. Takie bowiem rozszerzenie lub zmniejsze-

nie uznane być musi za nowe ustalenie faktyczne. Za nowe ustalenia

uznać należy także sytuację, w której sąd odwoławczy zastąpi jedne usta-

lenia innymi. Punktem wyjścia rozważań sądu odwoławczego jest przy tym

nie tylko treść wyroku wydanego przez sąd pierwszej instancji i zawarty w

nim opis czynu przypisanego oskarżonemu, ale także treść uzasadnienia

wyroku sporządzonego przez sąd meriti.

Reguła ne peius obejmuje każde ustalenie faktyczne przyjęte za pod-

stawę zaskarżonego wyroku. Będą to ustalenia o przedmiotowej stronie

czynu, a także o jego stronie podmiotowej (umyślność, nieumyślność, ro-

dzaj zamiaru), motywach, pobudkach, innych okolicznościach wpływają-

cych na stopień winy i stopień społecznej szkodliwości czynu oraz, co

istotne w rozpoznawanej sprawie, ustalenia dotyczące samego oskarżone-

go, jego właściwości i warunków osobistych, o których mowa w art. 53 § 2

k.k., jego zachowania przed popełnieniem przestępstwa i po jego popeł-

6

nieniu (zob. W.Kociubiński: Glosa do postanowienia Sądu Najwyższego z

dnia 28 czerwca 2006 r., V KK 491/05, PS 2007 r., nr 9, s. 153).

Istotnym w rozpoznawanej sprawie było rozstrzygnięcie kwestii, czy

Sąd odwoławczy dokonał jedynie odmiennej oceny istotnych w sprawie

okoliczności, czy też doszło do zmiany ustaleń faktycznych, przyjętych za

podstawę zaskarżonego wyroku, przez uzupełnienie katalogu okoliczności

obciążających. Za nietrafną uznać należy tę część zarzutu kasacji, w której

obrońca skazanego podkreśla, że do poszerzenia katalogu okoliczności

obciążających doszło między innymi przez ustalenie przez Sąd Okręgowy

wcześniejszej karalności Grzegorza M. za wykroczenia. Sąd pierwszej in-

stancji w uzasadnieniu wyroku podkreślił, iż Grzegorz M. był za wykrocze-

nia drogowe ukarany 24 punktami karnymi, a dalej skonstatował, że wykro-

czenia drogowe, które popełnił, nie wywołały w nim refleksji i potrzeby za-

stanowienia. W tym stanie rzeczy uznać należy, że sąd a quo dostrzegł i

ustalił karalność Grzegorza M. za wykroczenia drogowe, zaś sąd ad quem

jedynie dokonał innej, bardziej rozbudowanej oceny tej samej okoliczności,

nadając jej większą wagę w porównaniu do Sądu pierwszej instancji.

Za zasadną uznać natomiast należy pozostałą część zarzutu kasacji.

Wywiad sporządzony o Grzegorzu M. przez kuratora sądowego w jego

miejscu zamieszkania został wprawdzie zaliczony przez Sąd pierwszej in-

stancji do dowodów ujawnionych na rozprawie. Treść tego wywiadu,

zwłaszcza zawarte w nim opinie o oskarżonym, nie były jednak w ogóle

przedmiotem rozważań Sądu meriti. Stwierdzenie, że Grzegorz M. po-

strzegany jest w miejscu zamieszkania jako „cwaniak” i osoba agresywnie

prowadząca samochód, nie znalazło się w katalogu okoliczności ustalo-

nych przez Sąd pierwszej instancji i Sąd nie oceniał tego stwierdzenia roz-

ważając wymiar kary. Dopiero Sąd odwoławczy, uzasadniając podwyższe-

nie wymiaru kary pozbawienia wolności, podkreślił powyższe w uzasadnie-

niu wyroku.

7

Sąd ten stwierdził ponadto, że Grzegorz M. ukrywał się, podejmował

działania zmierzające do uniknięcia ujęcia, co osłabiło wymowę pozytywnej

opinii o nim z okresu pobytu w areszcie tymczasowym. Ustalenie to wynika,

jak można zakładać, z zeznań funkcjonariuszy policji, którzy dokonywali

zatrzymania Grzegorza M. w miejscu zamieszkania i podali, że po ich

przyjściu do domu, oskarżony przebywający w pomieszczeniu gospodar-

czym, ujawnił się dopiero po chwili, po skierowanych do niego słowach oj-

ca. Także te okoliczności nie stanowiły przedmiotu rozważań Sądu pierw-

szej instancji, który nie opisał tych faktów dokonując ustaleń faktycznych i

nie rozważał ich w kontekście oceny okoliczności wpływających na wymiar

kary. To Sąd odwoławczy w uzasadnieniu wyroku zmieniającego zaskar-

żony wyrok Sądu Rejonowego w W., ustalił powyższe w uzasadnieniu i

wskazał, jako jedną z okoliczności przemawiających za koniecznością wy-

mierzenia oskarżonemu surowszej kary pozbawienia wolności.

Dwie opisane powyżej okoliczności stały się elementami przyjętego

dopiero przez Sąd odwoławczy stanu faktycznego sprawy, stały się przed-

miotem ocen tego Sądu, co do postawy i właściwości Grzegorza M., stały

się wreszcie podstawą zmiany wymiaru kary pozbawienia wolności i to za-

ostrzenia tej kary w znaczącym stopniu. Były to nowe ustalenia faktyczne,

dokonane dopiero przez Sąd odwoławczy, doszło więc do zmiany ustaleń

faktycznych, o której mowa w art. 454 § 2 k.p.k. (co do rozumienia terminu

„ustalenie faktyczne” zob. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego

z dnia 2 grudnia 2003 r., III KK 526/02, LEX 83789).

Sąd Okręgowy w K. dopuścił się naruszenia art. 454 § 2 k.p.k. i

uchybienie to miało charakter rażący. Spowodowało ono uniemożliwienie

Grzegorzowi M. próby polemizowania z przyjętą opinią „cwaniaka agre-

sywnie prowadzącego samochód” i ustaleniem, że ukrywał się unikając

ujęcia. Uniemożliwiło także podjęcie przez obronę prób weryfikowania tych

twierdzeń, ustalenia źródeł opinii lub wyrażenia ocen, co do wypełnienia

8

przez oskarżonego jego zachowaniem znaczenia wyrażenia „ukrywa się”.

Gwarancyjny charakter przepisu art. 454 § 2 k.p.k. polega właśnie na za-

pewnieniu oskarżonemu możliwości zaskarżenia orzeczenia, przez wyka-

zywanie błędu w ustaleniach faktycznych, które stały się podstawą danego

rozstrzygnięcia. W przypadku Grzegorza M. został on możliwości tej po-

zbawiony. Wpływ omawianego uchybienia na treść wyroku był oczywisty i

istotny zważywszy zmianę wymiaru kary pozbawienia wolności.

Sąd odwoławczy dostrzegając fakty, które nie stały się podstawą za-

skarżonego wyroku, a zdaniem tego sądu stać się powinny, był zobowią-

zany, uwzględniając regułę z art. 454 § 2 k.p.k., do uchylenia zaskarżone-

go wyroku i przekazania sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego

rozpoznania.

Uznając wniesioną kasację za zasadną Sąd Najwyższy uchylił za-

skarżony wyrok Sądu Okręgowego w K. i sprawę przekazał temu Sądowi

do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym. Przy ponow-

nym rozpoznaniu sąd ten respektować powinien regułę ne peius z art. 454

§ 2 k.p.k.