I KZP 12/08

UCHWAŁA Z DNIA 30 CZERWCA 2008 R.

I KZP 12/08

Nie jest dopuszczalne orzeczenie przepadku narzędzi lub innych

przedmiotów, które służyły lub były przeznaczone do popełnienia przestęp-

stwa określonego w art. 202 § 4a k.k., jeżeli nie stanowiły one własności

sprawcy.

Przewodniczący: sędzia SN S. Zabłocki.

Sędziowie SN: J. Grubba, W. Kozielewicz (sprawozdawca).

Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog.

Sąd Najwyższy w sprawie Szymona Ś., po rozpoznaniu, przekaza-

nego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w P., postano-

wieniem z dnia 27 marca 2008 r., zagadnienia prawnego wymagającego

zasadniczej wykładni ustawy:

„Czy środek karny przepadku przedmiotów służących do popełnienia prze-

stępstwa, niestanowiących własności sprawcy, określony w art. 202 § 5 k.k.

może być orzeczony w przypadku skazania z art. 202 § 4a k.k.”

u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej.

U Z A S A D N I E N I E

Przedstawione Sądowi Najwyższemu, na podstawie art. 441 § 1

k.p.k., zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu fak-

tycznego.

2

Sąd Rejonowy w Z. wyrokiem z dnia 27 czerwca 2007 r., uznał

oskarżonego Szymona Ś. za winnego tego, że w okresie od dnia 17 kwiet-

nia 2005 r. do dnia 6 lutego 2006 r. w T. na twardym dysku swojego kom-

putera służbowego przechowywał treści pornograficzne, w postaci zdjęć

oraz filmów z udziałem małoletnich poniżej lat piętnastu, tj. występku z art.

202 § 4a k.k. i za to na mocy tegoż przepisu wymierzył mu karę roku po-

zbawienia wolności, której wykonanie na podstawie art. 69 § 1 i 2 k.k. oraz

art. 70 § 1 pkt 1 k.k. warunkowo zawiesił na okres 3 lat próby. Nadto na

mocy art. 71 § 1 k.k. w zw. z art. 33 § 2 k.k. orzekł wobec niego karę 100

stawek dziennych grzywny, ustalając wysokość jednej stawki na kwotę 20

zł. Powołując jako podstawę prawną art. 202 § 5 k.k. w zw. z art. 44 § 2, 7 i

8 k.k. orzekł przepadek na rzecz Skarbu Państwa przedmiotu służącego do

popełnienia przestępstwa w postaci komputera wraz z kieszenią dysku

twardego.

Od tego wyroku apelację złożył obrońca oskarżonego.

Sąd Okręgowy w P., rozpoznając ten środek odwoławczy powziął

wątpliwości co do wykładni art. 202 § 5 k.k., w sytuacji skazania za prze-

stępstwo określone w art. 202 § 4a k.k. Sprowadza się ona w istocie do te-

go, czy po zmianie treści art. 202 k.k. dokonanej ustawą z dnia 27 lipca

2005 r. o zmianie ustawy Kodeks karny, ustawy – Kodeks postępowania

karnego i ustawy – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. Nr 163, poz. 1363),

przepis art. 202 § 5 k.k. pozwala na orzeczenie przepadku narzędzi lub in-

nych przedmiotów, które służyły lub były przeznaczone do popełnienia

przestępstwa określonego w art. 202 § 4a k.k., chociażby nie stanowiły

własności sprawcy. W uzasadnieniu postanowienia Sąd Okręgowy w P.

zauważa, że w doktrynie pominięcie w przepisie art. 202 § 5 k.k. prze-

stępstw określonych w dodanym § 4a, tłumaczy się wynikiem błędu usta-

wodawcy (por. M. Mozgawa red., M. Budyn-Kulik, P. Kozłowska-Kalisz, M.

3

Kulik: Kodeks karny. Komentarz praktyczny, Warszawa 2007, s. 399, A.

Marek: Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2006, s. 388).

Sąd Okręgowy w P. zrelacjonował też w uzasadnieniu swojego po-

stanowienia przebieg prac legislacyjnych dotyczących zmiany art. 202 k.k.

dokonanej wspomnianą wyżej nowelą z dnia 27 lipca 2005 r. Ustalił, że

zmiany w treści art. 202 k.k. były inicjatywą poselską. Przepis art. 202 § 4a

k.k. został wprowadzony do druku sejmowego Nr 2693 IV Kadencji Sejmu

w toku prac Podkomisji Nadzwyczajnej. Propozycję zgłosili przedstawiciele

Klubu Poselskiego Prawa i Sprawiedliwości. Z nadesłanych, na żądanie

Sądu Okręgowego w P., przez Naczelnika Archiwum Sejmu RP zestawu

kaset magnetowidowych z zapisem dźwiękowym z posiedzeń Podkomisji,

na których rozpatrywano propozycje zmiany w art. 202 k.k. (posiedzenia

odbyte w dniach: 27 stycznia, 17 i 24 lutego 2005 r.), zdaje się wynikać, że

w zamyśle twórców zmian „podział” dotychczasowego art. 202 § 4 k.k. na

dwie odrębne jednostki redakcyjne tzn. na art. 202 § 4 i art. 202 § 4a, miał

umożliwić zróżnicowanie zagrożenia karą przestępczych zachowań „sko-

masowanych” w art. 202 § 4 k.k. w jego dotychczasowym brzmieniu. Z za-

pisów dyskusji, jak stwierdza Sąd Okręgowy w P., nie wynika, by zamysłem

twórców nowelizacji było ograniczenie możliwości orzeczenia środka kar-

nego określonego w art. 202 § 5 k.k. jedynie w przypadku przestępstw z

art. 202 § 1 – 4 k.k., a wyłączenie takiej możliwości w przypadku przestęp-

stwa z art. 202 § 4a k.k.

Prokurator Prokuratury Krajowej w pisemnym wniosku z dnia 5 maja

2008 r. wniósł o podjęcie uchwały następującej treści: „Nie jest dopusz-

czalne orzeczenie przepadku narzędzi lub innych przedmiotów, które służy-

ły lub były przeznaczone do popełnienia przestępstwa z art. 202 § 4a k.k.,

jeżeli nie stanowiły one własności sprawcy”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

4

Podzielić należy stanowisko Sądu Okręgowego w P. oraz Prokurato-

ra Prokuratury Krajowej, że w sprawie wystąpiły wszystkie przewidziane w

art. 441 § 1 k.p.k. przesłanki do rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy prze-

kazanego zagadnienia prawnego. Zagadnienie prawne wyłoniło się przy

rozpoznawaniu środka odwoławczego, wynika z okoliczności sprawy i ma

bezpośrednie znaczenie dla jej rozstrzygnięcia. Trafnie przy tym zauważa

Prokurator Prokuratury Krajowej, iż przeszkodą do dokonania wykładni nie

jest brak wypowiedzi judykatury – jak to ma miejsce w niniejszej sprawie –

jeżeli dane zagadnienie ma znaczenie dla praktyki wymiaru sprawiedliwo-

ści.

Zgodzić się należy ze spostrzeżeniami zawartymi w uzasadnieniu

postanowienia Sądu Okręgowego w P. oraz uzasadnieniu pisemnego

wniosku Prokuratora Prokuratury Krajowej, że wątpliwości przedstawione z

pytaniu prawnym mają swoje źródło w trybie prac nad zmianą treści art.

202 k.k., dokonaną powołaną wyżej ustawą z dnia 27 lipca 2005 r. (Dz. U.

Nr 163, poz. 1363). Ustawodawca dokonując wówczas nowelizacji tego ar-

tykułu, pozostawił w niezmienionej formie jego § 1, 2 i 5, zaś ze sfery pena-

lizacji § 4 w dotychczasowym brzmieniu, wyłączył czynności polegające na

sporządzaniu, przechowywaniu lub posiadaniu treści pornograficznych z

udziałem małoletniego poniżej 15 lat, penalizując je w nowym przepisie §

4a, pod groźbą tej samej co dotychczas kary (od 3 miesięcy do 5 lat po-

zbawienia wolności). W § 4 pozostawiono jedynie utrwalanie treści porno-

graficznych z udziałem małoletniego poniżej 15 lat, podwyższając sankcję

za ten czyn do wysokości od roku do 10 lat pozbawienia wolności.

Nie wprowadzono natomiast jakichkolwiek zmian w art. 202 § 5 k.k.

Przepis ten przewiduje możliwość orzeczenia przepadku przedmiotów,

chociażby niestanowiących własności sprawcy, które służyły lub były prze-

znaczone do popełnienia przestępstw określonych w § 1 – 4. Brak jest za-

5

tem w podstawie orzekania przepadku z art. 202 § 5 k.k. typu przestępstwa

określonego w art. 202 § 4a k.k.

Zauważyć należy, że pierwotny projekt poselski nie przewidywał w

ogóle żadnych zmian w art. 202 k.k., a jego uzasadnienie było niezwykle

lakoniczne (por. druk nr 2693 Sejmu RP IV kadencji, tekst ze stron interne-

towych Sejmu RP). Zmiany w tym przepisie zostały wprowadzone, jak usta-

lił Sąd Okręgowy w P., z inicjatywy grupy posłów Prawa i Sprawiedliwości

w trakcie prac w Podkomisji Sejmowej. Propozycje te nie zawierały pisem-

nego uzasadnienia. Zgodzić się w tej sytuacji należy, z dominującym co do

tej kwestii poglądem doktryny, że pominięcie w przepisie art. 202 § 5 k.k.

przestępstw określonych w dodanym § 4a było wynikiem przeoczenia

ustawodawcy (por. J. Piórkowska-Flieger w: T. Bojarski red.: Kodeks karny.

Komentarz, Warszawa 2008, s. 394).

Niewątpliwie zatem luka istniejąca w art. 202 § 5 k.k., polegająca na

pominięciu w nim § 4a nie ma charakteru tzw. luki aksjologicznej. Ta ozna-

cza bowiem sytuację, gdy ustawodawca celowo nie uregulował analizowa-

nej kwestii, gdyż wówczas brak stosownej regulacji musi być poczytywany

za regulację negatywną (por. L. Morawski: Wykładnia w orzecznictwie są-

dów. Komentarz, Toruń 2002, s. 193). Nie oznacza to jednak, że możliwe

jest wypełnienie stwierdzonej luki w drodze analogii. Nie do przyjęcia bo-

wiem na gruncie wykładni przepisów prawa karnego materialnego byłoby

odwołanie się w tej sytuacji do dyrektywy celowościowej i twierdzenie, że

skoro celem orzekania środka karnego przepadku przedmiotów jest zabez-

pieczenie przed ponownym użyciem danych przedmiotów do popełnienia

przestępstwa to paradoksem jest niemożność orzeczenia przepadku

przedmiotów służących do popełnienia przestępstwa z art. 202 § 4a k.k.,

skoro ich posiadanie jest zabronione.

Trafnie krytycznie do takiego ewentualnego kierunku wykładni art.

202 § 5 k.k. odnosi się Prokurator Prokuratury Krajowej w uzasadnieniu

6

swojego pisemnego wniosku podkreślając, że w prawie karnym material-

nym obowiązuje nie tylko zasada pierwszeństwa wykładni językowej prze-

pisów prawa, ale nade wszystko zakaz stosowania analogii i wykładni roz-

szerzającej na niekorzyść oskarżonego [por. też P. Gensikowski: O wy-

kładni prawa karnego, w: L. Morawski red.: Wykładnia prawa i inne proble-

my filozofii prawa, Toruń 2005, s. 111; J. Wyrembak: Wykładnia przepisów

prawa karnego materialnego w ujęciu doktrynalnym, Gaz. Sąd. 2007, nr 9,

s. 36 i wskazana tam literatura; J. Wróblewski: Rozumienie prawa i jego

wykładnia, Wrocław 1990, s. 86; M. Zieliński: Wykładnia prawa. Zasady,

reguły, wskaźniki, Warszawa 2002, s. 317; Sz. Majcher: W kwestii tzw.

prawotwórstwa sądowego (na przykładzie orzecznictwa SN w sprawach

karnych), PiP 2004, z. 2, s. 70, wyroki Trybunału Konstytucyjnego: z dnia 8

lipca 1999 r., P 2/99, OTK ZU 1999, Nr 5, poz. 103 i z dnia 7 lipca 2003 r.,

SK 38/01, OTKA 2003, Nr 6, poz. 61].

Nie ulega wątpliwości, że orzeczenie przepadku określonego narzę-

dzia lub innego przedmiotu, które służyły do popełnienia przestępstwa,

prowadzi do wyzucia właściciela z przysługującego mu prawa własności.

Jest to zatem idąca najdalej z możliwych ingerencja w prawo własności. W

świetle ustawowej deklaracji, zwartej w art. 21 Konstytucji RP, że Rzeczpo-

spolita chroni własność, takie pozbawienie tego prawa jest środkiem osta-

tecznym, a przemawiać muszą za nim szczególnie istotne argumenty. Jak

podkreśla Trybunał Konstytucyjny, zgodnie z art. 46 Konstytucji RP orze-

czenie przepadku rzeczy musi po pierwsze znajdować oparcie w ustawie,

po drugie w orzeczeniu sądu. Nadto należy przy tym pamiętać, że uregu-

lowanie z art. 46 Konstytucji RP zostało usytuowane pośród wolności i

praw osobistych, a zatem praw silniej chronionych przez ustawodawcę niż

prawa ekonomiczne, socjalne, kulturalne, wśród których zawarte zostało

prawo do własności (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 29

czerwca 2005 r., SK 34/04, OTKA 2005, Nr 6, poz. 69). Na gruncie Ko-

7

deksu karnego orzeczenie przepadku przedmiotów, które służyły lub były

przeznaczone do popełnienia przestępstwa, jeżeli nie stanowiły własności

sprawcy, możliwe jest tylko w wypadkach przewidzianych w ustawie. Rów-

nież w razie skazania za przestępstwo polegające na naruszeniu zakazu

wytwarzania, posiadania, obrotu, przesyłania lub przewozu określonych

przedmiotów, jeżeli nie stanowiły one własności sprawcy, można orzec ich

przepadek tylko w wypadkach przewidzianych w ustawie. Jeżeli zatem art.

202 § 5 k.k. możliwości takiej nie przewiduje w odniesieniu do przestępstw

określonych w art. 202 § 4a k.k., to jeżeli przedmioty te nie stanowiły wła-

sności sprawcy nie jest dopuszczalne orzeczenie ich przepadku. Ewidentny

błąd ustawodawcy w zakresie konstrukcji art. 202 § 5 k.k. powinien być na-

prawiony tylko w drodze zmiany ustawy.

Na marginesie należy zauważyć, iż Sąd Okręgowy w P. może rozwa-

żyć, w realiach niniejszej sprawy, ewentualność zastosowania instytucji z

art. 44 § 1 k.k. do orzeczenia przepadku wyłącznie zapisu na komputero-

wym nośniku informacji, przez usunięcie z dysku komputera niestanowią-

cego własności oskarżonego plików zawierających treści pornograficzne z

udziałem małoletniego poniżej lat 15.

Kierując się przedstawionymi wyżej względami Sąd Najwyższy

uchwalił jak na wstępie.