II UK 334/07

Wyrok z dnia 2 lipca 2008 r.

II UK 334/07

Dopuszczalna jest zmiana tytułu ubezpieczenia osoby współpracującej z

prowadzącym działalność pozarolniczą, na ubezpieczenie z tytułu umowy o

pracę.

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Katarzyna Gonera, Małgorzata Wrębiakowska-Marzec.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 2 lipca

2008 r. sprawy z wniosku Barbary L. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddziałowi w T. z udziałem zainteresowanego Przedsiębiorstwa Wielobranżo-

wego Ryszard L. & Leszek K. o ubezpieczenie społeczne, na skutek skargi kasacyj-

nej wnioskodawczyni oraz zainteresowanego od wyroku Sądu Apelacyjnego w

Gdańsku z dnia 2 sierpnia 2007 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu w

Gdańsku do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasa-

cyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 2 sierpnia 2006 r. [...] Sąd Apelacyjny w Gdańsku oddalił

apelację wnioskodawczyni Barbary L. i zainteresowanego Przedsiębiorstwa

Wielobranżowego Handel-Usługi spółka cywilna Ryszard L. & Leszek K. w M.P.

od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu z dnia 1

marca 2005 r. w sprawie przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Od-

działowi w T. o ubezpieczenie społeczne, podzielając ustalenia faktyczne poczy-

nione przez Sąd pierwszej instancji oraz ich ocenę prawną, w myśl której zawarta

pomiędzy stronami w dniu 15 stycznia 2004 r. umowa o pracę zmierzała do obejścia

prawa (art. 58 § 1 k.c.), co powoduje jej nieważność, a zatem wnioskodawczyni nie

spełniła ustawowych przesłanek do objęcia obowiązkowym pracowniczym ubezpiecze-

2

niem społecznym, wynikających z art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 13 paź-

dziernika 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r.

Nr 11, poz. 74 ze zm.).

W świetle ustaleń faktycznych, decyzją z dnia 11 października 2004 r. pozwa-

ny organ rentowy przyjął, że wnioskodawczyni nie podlegała ubezpieczeniom spo-

łecznym z tytułu zawartej z PWHU s.c. Ryszard L. & Leszek K. umowy o pracę, pod-

legała natomiast w okresie od 15 stycznia 2004 r. obowiązkowym ubezpieczeniom

społecznym z tytułu współpracy przy prowadzeniu pozarolniczej działalności z mężem

Ryszardem L. W okresie od 1 kwietnia 1991 r. do 14 stycznia 2004 r. Barbara L. była

zgłoszona do ubezpieczeń z tytułu wykonywania współpracy z mężem prowadzącym

działalność gospodarczą w spółce cywilnej z Leszkiem K., natomiast od 15 stycznia

2004 r. została zgłoszona do ubezpieczeń jako pracownik zatrudniony przez spółkę

cywilną na podstawie umowy o pracę. Według tej umowy, wnioskodawczyni została za-

trudniona w pełnym wymiarze czasu pracy na stanowisku sprzedawcy z wynagrodze-

niem 800 zł brutto. Umowa została zawarta na czas nieokreślony, a w dniu 30 lipca 2004

r. została rozwiązana. W dniu ustania zatrudnienia 31 lipca 2004 r. wnioskodawczyni

zgłosiła się w Powiatowym Urzędzie Pracy celem rejestracji i uzyskania świadczenia

przedemerytalnego. W ocenie organu rentowego, podzielonej następnie przez Sądy,

zmiana tytułu ubezpieczenia żon wspólników miała podłoże finansowe i była podykto-

wana trudnościami finansowymi spółki, gdyż wynagrodzenia wypłacane pracowni-

kom są uznawane za koszty działalności Spółki. W ocenie Sądu Okręgowego, podzielo-

nej w całości przez Sąd Apelacyjny, zawarcie umowy o pracę zmierzało do obejścia

prawa, a zmiana statusu wnioskodawczyni nastąpiła z przyczyn finansowych, skoro wy-

nagrodzenie pracownicze i składki ubezpieczeniowe są wliczane w koszty firmy, inaczej niż

w przypadku osób współpracujących. Zmiana tytułu ubezpieczenia mająca na celu

jedynie względy finansowe (obniżenie kosztów działalności gospodarczej), świadczy o

zawarciu umowy o pracę w celu obejścia prawa, a ponadto - jak wskazał Sąd drugiej in-

stancji - nie zasługuje na ochronę prawa jako czynność sprzeczna z zasadami współżycia

społecznego (art. 58 § 2 k.c.).

Powyższy wyrok zaskarżył w całości skargą kasacyjną pełnomocnik wniosko-

dawczyni oraz zainteresowanego i zarzucając naruszenie prawa materialnego - art.

2, art. 10 § 1 i art. 22 § 11

k.p. w związku z art. 58 § 1 k.c. i art. 300 k.p., przez uzna-

nie, że umowa o pracę została zawarta w celu obejścia prawa, art. 6 ust. 1 pkt 1, art.

8 ust. 1, art. 11 ust. 1, art. 12 ust. 1 i art. 13 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r.

3

o systemie ubezpieczeń społecznych, przez uznanie, że wnioskodawczyni nie była

objęta ubezpieczeniem społecznym z tytułu umowy o pracę, oraz przepisów postępo-

wania - art. 231 i 233 § 1 k.p.c., wniósł o jego uchylenie i orzeczenie, że wniosko-

dawczyni podlegała ubezpieczeniom społecznym emerytalnemu, rentowym, choro-

bowemu i wypadkowemu z tytułu umowy o pracę, wraz z orzeczeniem o kosztach.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona. W ocenie Sądu Najwyższego, w rozpa-

trywanej sprawie Sądy błędnie zastosowały prawo do niewadliwie ustalonego stanu

faktycznego. W świetle tych ustaleń strony zawarły umowę o pracę, a to, że moty-

wem jej zawarcia były względy finansowe, nie oznacza jeszcze, że umowa taka

zmierzała do obejścia prawa (art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p.), co powoduje jej

nieważność. Fakt wykonywania pracy przez Barbarę L. w charakterze sprzedawcy w skle-

pie został potwierdzony w trakcie postępowania sądowego. Zatrudnienie odwołującej się

było konieczne z uwagi na rozwiązanie umów o pracę z dotychczasowymi pracownikami

oraz potrzebę zapewnienia obsługi sklepu. Okoliczności sprawy wyraźnie wskazują, że

celem zawarcia umowy było realizowanie stosunku pracy, a intencją stron nie było obej-

ście prawa w celu uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego. W świetle art. 58 §

1 k.c. czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu jej obejście jest

nieważna. O czynności prawnej mającej na celu obejście ustawy można mówić wów-

czas, gdy czynność taka pozwala na uniknięcie zakazów, nakazów lub obciążeń wy-

nikających z przepisu ustawy i tylko z takim zamiarem została dokonana. Nie jest

natomiast obejściem prawa dokonanie czynności prawnej w celu osiągnięcia skut-

ków, jakie ustawa wiąże z tą czynnością prawną. Skoro z zawarciem umowy o pracę

ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych wiąże obowiązek ubezpieczenia eme-

rytalno-rentowego, chorobowego i wypadkowego, podjęcie zatrudnienia w celu obję-

cia ubezpieczeniem i ewentualnego korzystania ze świadczeń z tego ubezpieczenia

nie może być kwalifikowana jako obejście prawa. W wyroku z dnia 28 kwietnia 2005

r., I UK 236/04 (OSNP 2006 nr 1-2, poz. 28), Sąd Najwyższy stwierdził, że sama

chęć uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego jako motywacja do podjęcia

zatrudnienia nie świadczy o zamiarze obejścia prawa. Podobny pogląd został wyra-

żony w wyroku z dnia 25 stycznia 2005 r., II UK 141/04 (OSNP 2005 nr 15, poz.

235). Przyjęto w nim, że stronom umowy o pracę, na podstawie której rzeczywiście

4

były wykonywane obowiązki i prawa płynące z tej umowy, nie można przypisać

działania w celu obejścia ustawy i stanowisko to można uznać za ugruntowane, gdyż

zostało powtórzone w innych jeszcze orzeczeniach (por. np. wyroki z dnia 14 lutego

2006 r., III UK 150/05 oraz z dnia 2 czerwca 2006 r., I UK 337/05, niepublikowane).

Na tle tych orzeczeń należy uznać, że w sytuacji, gdy wolą stron zawierających

umowę było faktyczne nawiązanie stosunku pracy i doszło do świadczenia pracy za

wynagrodzeniem, sama świadomość jednej ze stron umowy, a nawet obu stron, co

do wystąpienia w przyszłości zdarzenia uprawniającego do świadczeń z ubezpiecze-

nia społecznego, nie daje podstawy do uznania, że umowa miała na celu obejście

prawa. W stanie faktycznym niniejszej sprawy należy stwierdzić, że umowa o pracę

wiążąca strony nie została zawarta dla pozoru, gdyż nie stwierdzono, by strony za-

wierając ją miały zamiar wywołania innych skutków prawnych niż te, które wynikają z

umowy o pracę, oraz by jednocześnie próbowały przez jej zawarcie wprowadzić ko-

gokolwiek w błąd co do dokonania tej a nie innej czynności. Przeciwnie, nie pozoro-

wały zawarcia umowy o pracę i były zgodne co do tego, aby ich oświadczenia woli

wywołały odpowiadający im skutek. Skutkiem tym było między innymi objęcie ubez-

pieczeniem społecznym, co orzekające w sprawie Sądy niesłusznie oceniły jako za-

miar obejścia prawa, prowadzący do nieważności umowy (art. 58 § 1 k.c.). Przepisy

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie zakazują zmiany formy świadczenia

pracy i wynikającej z niej zmiany tytułu ubezpieczenia, z osoby współpracującej na ubezpie-

czenie z tytułu zawartej umowy o pracę. Fakt, że w wyniku zwolnienia pracowników oraz

zatrudnienia żon wspólników, w tym wnioskodawczyni, obniżeniu uległy koszty działalności

spółki nie oznacza, że doszło do obejścia prawa. Zawarciu umowy o pracę, nawet jeżeli

pozwalało to na możliwość zaliczenia wypłaconego wynagrodzenia w koszty działalności

spółki, czego nie można dokonać w przypadku osoby współpracującej, nie można zarzucić

obejścia przepisów dotyczących składek na ubezpieczenie społeczne, albowiem w jednym i

w drugim przypadku składki były odprowadzane. Różnica polega jedynie na możliwości

zaliczenia składek z tytułu umowy o pracę w koszty działalności spółki cywilnej jako zakładu

pracy. Osiągnięcie z tego tytułu oszczędności ekonomicznych przez spółkę nie jest

sprzeczne z ustawą i nie stanowi obejścia prawa.

Podobny pogląd został wyrażony przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 5 paździer-

nika 2007 r., II UK 53/07 (OSNP 2008 nr 23-24, poz. 358).

W tym stanie rzeczy na podstawie art. 398 15

§ 1 k.p.c. orzeczono jak w sentencji. O

kosztach orzeczono po myśli art. 108 § 2 k.p.c.

5

========================================