IV CSK 170/08

Sygn. akt IV CSK 170/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 lipca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

Protokolant Bogumiła Gruszka

w sprawie z powództwa Syndyka masy upadłości Przedsiębiorstwa Działań

Gospodarczych "P." A. D. w O.

przeciwko J. B.

o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 3 lipca 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 22 listopada 2007 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu w […] do ponownego rozpoznania oraz

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego

Uzasadnienie

2

Powód – Syndyk Masy Upadłości Przedsiębiorstwa Działań Gospodarczych

„P.” – A. D. w O. w powództwie wniesionym przeciwko pozwanemu J. B. domagał

się pozbawienia wykonalności tytułu wykonawczego (wyroku Sądu Okręgowego w

O. z dnia 7 marca 2002 r.), zasądzającego od A. D. na rzecz pozwanego kwotę

187.613,47 zł z ustawowymi odsetkami i kosztami procesu. Jako podstawę żądania

powód wskazywał przepis art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. i podnosił, że należność

pozwanego, objęta tytułem wykonawczym, została już zaspokojona w całości przez

inny podmiot („W.” S.A. w W.) w ramach rozliczeń z inwestorem – Polską

Korporacją Handlu „MM” w W. Prace budowlane dokonywane były w budynku przy

ul. M. [...] w W. Według pozwanego, powód uiścił na rzecz pozwanego jedynie

część należności za wykonane prace instalacyjne, natomiast uzyskane od „W.” S.A.

należności wynikały z zawartych z tym podmiotem (generalnym wykonawcą) umów

i nie obejmowały zobowiązań powoda.

Sąd Okręgowy orzekł zgodnie z żądaniem pozwu, dokonując następujących

ustaleń faktycznych.

Inwestorem robót w budynku przy ul. M. [...] w W. była Polska Korporacja

Handlu „M M” w W. Generalny wykonawca „W.” S.A. zawarł z pozwanym w dniu 10

lutego 2000 r. umowę o wykonanie prac instalacyjnych we wspomnianym budynku

o wartości robót na kwotę 368.000 zł. Funkcję generalnego wykonawcy inwestycji

przejął następnie powód (Przedsiębiorstwo Działań Gospodarczych „P.”). W dniu

10 lipca 2000 r. nowy wykonawca generalny zawarł z pozwanym umowę o

wykonanie prac instalacyjnych (wartość prac – 364.000 zł). Powód zapłacił

pozwanemu za wykonane prace instalacyjne kwotę 95.319,99 zł. Po rozwiązaniu

umowy inwestora z generalnym wykonawcą (powodem) i przejęciu funkcji

generalnego wykonawcy przez „W.” S.A., tenże podmiot zawarł w dniu 1 sierpnia

2001 r. umowę o wykonanie instalacji sanitarnych z pozwanym. Wszystkie trzy

umowy o wykonanie prac instalacyjnych w budynku przy ul. M. [...] odnosiły się do

tego samego zakresu prac i były prowadzone na podstawie tej samej dokumentacji

3

technicznej. Generalny wykonawca „W.” S.A. uiścił na rzecz pozwanego z tytułu

inwestycji przy ul. M. [...] łącznie kwotę 295.470,20 zł.

Wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 7 marca 2002 r. zasądzono od powoda

na rzecz pozwanego kwotę 187.613,47 zł, a w dniu 13 maja 2002 r. nadano temu

wyrokowi klauzulę wykonalności.

Sąd Okręgowy stwierdził, że pomiędzy stronami kwestią sporną było to, czy

kwoty uiszczone przez generalnego wykonawcę „W.” S.A. obejmowały również

należności pozwanego wobec powoda i jaka była wysokość tych kwot już

zapłaconych. W ocenie Sądu pierwszej instancji, powód wykazał, że doszło do

zapłaty w całości przez osobę trzecią (generalnego wykonawcę) należności

pozwanego przysługującej wobec powoda i objętej tytułem wykonawczym

(wyrokiem z dnia 7 marca 2002 r.). Natomiast pozwany nie udowodnił, że zapłata

dokonana przez „W.” S.A. (dotycząca tej samej inwestycji) nie obejmuje

zobowiązania powoda wobec pozwanego, ale wynikała z odrębnych umów,

zawartych pomiędzy generalnym wykonawcą („W.D” S.A.) a pozwanym.

Sąd Apelacyjny uwzględnił apelację pozwanego, zmienił zaskarżony wyrok

i oddalił powództwo jako nieuzasadnione. Powód kwestionował zasadność

obowiązku objętego tytułem wykonawczym i wywodził, że nastąpiła w całości

zapłata jego należności przez osobę trzecią (o czym dowiedział się już po

powstaniu kwestionowanego wyroku sądowego, tj. po dniu 7 marca 2002 r.).

Według Sądu Apelacyjnego, ocena przesłanek roszczenia opartego na podstawie

art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. powinna następować w oparciu o brzmienie tego przepisu

w okresie powstania kwestionowanego wyroku Sądowego (7 marca 2002 r.). Do

czynności prawnych i innych zdarzeń prawnych stosuje się prawo obowiązujące

w chwili dokonywania tych czynności lub powstania zdarzeń Jeżeli zatem dłużnik

(powód w obecnym procesie) nie podniósł w postępowaniu, w którym zapadł

kwestionowany wyrok z dnia 7 marca 2002 r., zarzutu spełnienia świadczenia,

to nie może tego czynić w obecnym procesie na podstawie art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.

Możliwość powoływania się w powództwie o pozbawienie wykonalności tytułu

wykonawczego na fakt spełnienia świadczenia, jeżeli zarzut taki nie był

przedmiotem rozpoznawania w sprawie, pojawiła się dopiero po zmianie przepisu

4

art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. ustawą z dnia 2 lipca 2004 r. (Dz.U. nr 172, poz. 1804, cyt.

dalej jako „ustawa z dnia 2 lipca 2004 r.”).

W skardze kasacyjnej powoda zgłoszono zarzut naruszenia art. 840 § 1 pkt

2 k.c. w wyniku błędnej wykładni tego przepisu, nieuwzględniającej art. 7 ustawy

z dnia 2 lipca 2004 r. Skarżący kwestionuje stanowisko Sądu Apelacyjnego, że

przepis art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. w nowym brzmieniu ma zastosowanie wówczas,

gdy zdarzenie w nim wymienione (m.in. spełnienie świadczenia) ma zastosowanie

po dacie wejścia w życie ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. Skarżący wnosi o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

drugiej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. W rozpatrywanej sprawie podstawowe znaczenie ma rozstrzygnięcie tego,

czy przepis art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. (przewidujący drugą podstawę powództwa

opozycyjnego) w brzmieniu nadanym mu ustawą z dnia 2 lipca 2004 r. – o zmianie

ustawy – kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw ma

zastosowanie wówczas, gdy powództwo opozycyjne zostało wytoczone po dniu

wejścia w życie tej ustawy, tj. po dniu 5 lutego 2005 r., a powód podstawą tego

powództwa czyni wygaśnięcie zobowiązania, formułując zarzut spełnienia

świadczenia, który nie był przedmiotem rozpoznania w sprawie zakończonej

wydaniem tytułu egzekucyjnego (nakazu zapłaty).

Sąd pierwszej instancji zajął w tej kwestii stanowisko pozytywne bez bliższej

motywacji prawnej. Negatywne stanowisko Sądu Apelacyjnego zostało szerzej

uzasadnione. W ocenie tego Sądu, możliwość powoływania się na zarzut

spełnienia świadczenia, jeżeli zarzut ten nie był rozpatrywany w sprawie, w której

wydano orzeczenie sądowe objęte żądaniem pozbawienia go wykonalności

(art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.), powstała dopiero po zmianie treści tego przepisu, tj.

po dniu 5 lutego 2005 r. Powód nie mógł zatem w niniejszym procesie żądać

pozbawienia wykonalności orzeczenia sądowego zapadłego w dniu 7 marca 2002 r.

2. Skarżący proponuje taką wykładnię art. 7 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r.,

która zmierza do wykazania, że tym przepisem intertemporalnym objęty jest także

przepis art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. i dlatego do postępowań egzekucyjnych,

5

wszczętych po dniu wejścia w życie omawianej ustawy, mają już zastosowanie

wszystkie przepisy objęte nowelizacją (w tym też – art. 840 § 1 pkt 2 ustawy),

w brzmieniu określonym w ustawie nowelizacyjnej. Sugerowana wykładnia art. 7

ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. służy skarżącemu do sformułowania ogólnej tezy, że

omawiany przepis intertemporalny konstytuuje w istocie wyjątek od zasady

przewidzianej w art. XXVI przepisów wprowadzających kodeks cywilny (Dz.U. nr

16, poz. 96 ze zm.) w zakresie dotyczącym art. 840 k.p.c.

W ocenie Sądu Najwyższego, nie jest to przekonywający sposób

rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego sformułowanego na wstępie, skoro

zastosowanie przepisu art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. wiąże się tu z koniecznością

wszczęcia egzekucji po dniu 5 lutego 2005, tj. po dniu wejścia w życie ustawy

nowelizacyjnej. Dla możliwości wytoczenia powództwa opozycyjnego w oparciu

o art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. nie ma znaczenia to, czy na podstawie tytułu

wykonawczego, którego powód zamierza pozbawić wykonalności, toczy się lub nie

odpowiednie postępowanie egzekucyjne. Dla uruchomienia powództwa

opozycyjnego wystarczy bowiem potencjalna możliwość wszczęcia postępowania

egzekucyjnego (por. np. art. 843 § 2 k.p.c.). Dłużnik może żądać pozbawienia

(ograniczenia) wykonalności tytułu wykonawczego tak długo, jak długo zachodzi

w ogóle możliwość wykonania tego tytułu i dopiero cezurę czasową w tym

względzie stanowi chwila wykonania takiego tytułu. Dłużnik mógłby zatem wystąpić

z powództwem egzekucyjnym na podstawie art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. nawet

wówczas, gdy nie została jeszcze wszczęta egzekucja i to w okresie, w którym

obowiązywał już przepis art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. w nowym brzmieniu. Nie sposób

zatem twierdzić, że przepis ten nie miałby wtedy zastosowania do oceny

zasadności żądania powoda. Skoro zatem wszczęcie egzekucji nie stanowi

niezbędnej przesłanki do wytoczenia powództwa przewidzianego w art. 840 § 1 pkt

2 k.p.c., to należy przyjąć, że przepis art. 7 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. obejmuje

jedynie przepisy proceduralne, regulujące przebieg postępowania egzekucyjnego,

nie odnosi się natomiast do przepisów tworzących m.in. podstawy powództwa

opozycyjnego przewidzianego w art. 840 k.p.c. Wykładnia taka może wynikać

także z ogólnego przepisu art. 7 omawianej ustawy odnoszącego się w sposób

6

ogólny do wszelkich przewidzianych w tej ustawie przepisów poświęconych

postępowaniu egzekucyjnemu.

3. Brak w ustawie z dnia 2 lipca 2004 r. odpowiednich reguł interpretacyjnych

odnoszących się wprost do art. 840 k.p.c. nie oznacza, że należy akceptować

stanowisko Sądu Apelacyjnego, zgodnie z którym możliwość powoływania się na

zarzut spełnienia świadczenia, jeżeli zarzut ten nie był przedmiotem rozpoznania

w sprawie, powstała dopiero po dniu wejścia w życie przepisu art. 840 § 1

pkt 2 k.p.c., tj. po dniu 5 lutego 2005 r. Nie może bowiem przekonywać

decydujący - według Sądu Apelacyjnego - argument nawiązujący do zasad prawa

międzyczasowego, zgodnie z którymi do czynności prawnych i innych zdarzeń

stosuje się prawo materialne obowiązujące w chwili dokonania czynności lub

powstania zdarzeń prowadzących do powstania określonych stosunków prawnych

(por. art. XXVI i XLIX przepisów wprowadzających k.c., s. 6 uzasadnienia

zaskarżonego wyroku).

Dla oceny charakteru prawnego przepisu miarodajny pozostaje przede

wszystkim jego przedmiot i treść a nie samo miejsce ulokowania danego przepisu

w określonym akcie prawnym. O takim ulokowaniu decydują względy

systematyczne, a także względy określonej techniki ustawodawczej. Przepis art.

840 k.p.c. ma niewątpliwie cechy przepisu materialnoprawnego. Określa on bowiem

podstawowe przesłanki merytorycznej obrony dłużnika, a ponadto tworzy podstawę

rozstrzygnięcia merytorycznego sądu w oparciu o zdarzenia prawne, z którymi

przepisy prawa materialnego łączą skutek w postaci wygaśnięcia zobowiązania

albo niemożność egzekwowania świadczenia wynikającego z tytułu egzekucyjnego

(por. np. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 16 maja 2002 r., IV CKN

1071/00, Biuletyn SN 2003 nr 1, poz. 9). Nie można jednak zadecydowanie

wykluczyć formalno-prawnych cech omawianego przepisu. Przewiduje on bowiem

możliwość posłużenia się odpowiednim instrumentem procesowym (tzw.

powództwem opozycyjnym) przewidzianym w celu ochrony praw podmiotowych

dłużnika (powoda), które mogłyby być naruszone wykonaniem tytułu

wykonawczego. Możliwe byłoby zatem do obrony stanowisko o mieszanym

(materialno-prawnym) charakterze przepisu art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.

7

Mieszany charakter prawny przepisu art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. nie pozwala

z pewnością na posłużenie się wskazanymi regułami intertemporalnymi

odnoszącymi się do przepisów prawa materialnego. Dla zastosowania tego

przepisu podstawowe znaczenia ma oczywiście powstanie zdarzeń prawnych,

z którymi przepisy prawa materialnego – obowiązujące właśnie w czasie

pojawienia się tych zdarzeń – łączą skutek w postaci wygaśnięcia lub ograniczenia

świadczenia. Data powstania takich zdarzeń (np. data spełnienia świadczenia)

nie może jednak determinować także możliwości zastosowania art. 840 § 1 pkt 2

k.p.c. w brzmieniu obowiązującym w tejże dacie, ponieważ potrzeba skorzystania

z tego środka obrony merytorycznej dłużnika może powstać dopiero po powstaniu

tytułu wykonawczego kwalifikującego się do pozbawienia go wykonalności, także

w okresie po wejściu w życie ustawy z dnia 2 lipca 2004 r.

Należy także brać pod uwagę ratio legis dokonywanych w ustawie z dnia

2 lipca 2004 r. zmian art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. w zakresie możliwych podstaw

powództwa opozycyjnego. Zarówno treść tego i innych przepisów odnoszących się

do powództwa opozycyjnego (por. też art. 8402

k.p.c.), jak i uzasadnienie

„Rządowego projektu ustawy – o zmianie ustawy – k.p.c. oraz niektórych innych

ustaw” (Druk Sejmowy nr 965 z dnia 4 października 2002 r.), pozwalają przyjąć, że

wyraźną intencją ustawodawcy było jednak rozszerzenie możliwości ochrony tych

dłużników, wobec których wydano tytuły wykonawcze, mimo wygaśnięcia (w całości

lub w części) zobowiązania objętego tym tytułem w wyniku wykonania (w całości

lub w części) tego zobowiązania. Żadne merytoryczne racje nie przemawiają za

tym, aby data wejścia w życie ustawy nowelizacyjnej stanowiła cezurę

wyznaczającą możliwy zasięg merytorycznej obrony dłużnika w ramach powództwa

opozycyjnego, jeżeli za taką obrona przemawiają względy ochrony praw

podmiotowych tego dłużnika w ramach powództwa opozycyjnego. Oznacza to, że

dla zaktualizowania się tej ochrony bez znaczenia pozostaje sama data powstania

zdarzenia prawnego oddziaływującego na istnienie zobowiązania objętego tytułem

wykonawczym, byleby tylko to zdarzenie (spełnienie świadczenia) nie było

podnoszone jako zarzut procesowy i rozpatrywany w sprawie, o której doszło do

wydania tytułu egzekucyjnego. Innymi słowy, inne ukształtowanie prawne podstaw

powództwa egzekucyjnego, przewidziane w art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c., nie pozbawia

8

dłużnika możliwości powoływania się na te nowo ukształtowane podstawy w razie

wytoczenia powództwa opozycyjnego po dniu 5 lutego 2005 r. także wówczas, gdy

nastąpiło wykonanie zobowiązania objętego tytułem wykonawczym, a zarzut

spełnienia świadczenia nie był w ogóle przedmiotem rozpoznania w sprawie.

Rzecz jasna, skutek wykonania zobowiązania można łączyć także ze spełnieniem

świadczenia na rzecz wierzyciela przez osobę trzecią (art. 356 k.c.).

W konsekwencji należy podzielić sformułowany w skardze kasacyjnej zarzut

naruszenia art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. w wyniku dokonania jego niewłaściwej wykładni.

Z przedstawionych wcześniej względów nie mógł uzyskać aprobaty zarzut

nieuwzględnienia przez Sąd Apelacyjny art. 7 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. W tej

sytuacji należało uchylić zaskarżony wyrok i sprawę przekazać Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania (art. 39815

§ 1 k.p.c.).