IV CSK 81/08

Sygn. akt IV CSK 81/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 lipca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z powództwa M. J. S. i W. J. S.

przeciwko I. Z. i B. Z.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 3 lipca 2008 r.,

skargi kasacyjnej pozwanych

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 11 października 2007 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd Okręgowy uchylił nakaz zapłaty Sądu Okręgowego z dnia 20 września

2006 r. w części dotyczącej zasądzenia solidarnie od pozwanych I. i B. Z. na rzecz

powodów W. i J. S. kwoty 50.000 zł z ustawowymi odsetkami i w tym zakresie

powództwo oddalił. Utrzymał natomiast nakaz w pozostałej części. Wspomnianym

nakazem objęta została dochodzona przez powodów od pozwanych kwota 110.000

zł z ustawowymi odsetkami. Rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego nastąpiło na

podstawie następujących ustaleń faktycznych.

W dniu 17 września 2004 r. powodowie zawarli z pozwanymi

nieoprocentowaną umowę pożyczki w formie aktu notarialnego w wysokości

50.000 zł. Ustalono miesięczny termin zwrotu pożyczki i przewidziano odsetki za

opóźnienie w wysokości 10% w stosunku miesięcznym. W zakresie obowiązku

zwrotu pożyczki w kwocie 50.000 zł pozwani poddali się egzekucji na podstawie art.

777 § 1 pkt 4 k.p.c. Celem pożyczki był zakup dzierżawionych przez pozwanych

nieruchomości rolnych; zamierzali oni następnie sprzedać nabytą nieruchomość

i osiągnąć odpowiedni zysk. Strony ustaliły też, że nieruchomość miała stać się

współwłasnością pożyczkobiorców i pożyczkodawców, a po wykupieniu

nieruchomości miała być sprzedana bądź strony miały utworzyć spółkę. Pozwani

nie zwrócili pożyczki, toteż powodowie wystosowali do nich wezwanie do

dobrowolnego uregulowania kwoty 110.000 obejmującej odsetki za opóźnienie za

okres 22 miesięcy (na dzień 18 sierpnia 2006 r.), a następnie wystąpili

z powództwem o zasądzenie tej kwoty.

W ocenie Sądu Okręgowego, w okolicznościach rozpoznawanej sprawy

zastrzeżenie przez powodów stopy procentowej odsetek za opóźnienie

w wysokości 10% w stosunku miesięcznym nie można uznać za nadmiernie

zawyżone i sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Do odsetek tych nie

mają zastosowania przepisy art. 359 § 21

- § 23

k.c., ponieważ weszły one w życie

półtora roku po zawarciu umowy pożyczki, tj. w dniu 20 lutego 2005 r. W umowie tej

zastrzeżono wyłącznie odsetki za opóźnienie, w czasie zawierania umowy pozwani

nie kwestionowali stopy procentowej i nie powoływali się na jej sprzeczność

3

z zasadami współżycia społecznego. Liczyli bowiem na szybki i znaczny zysk ze

sprzedaży nieruchomości, na której zakup pożyczyli pieniądze od powodów. Od

października 2004 r. wysokość inflacji nie uległa znaczącym zmianom, a wartość

nieruchomości znacznie wzrosła i obecnie jest zdecydowanie wyższa niż w dacie

jej nabycia przez stronę pozwaną. Powodowie także liczyli na osiągnięcie korzyści

majątkowej związanej ze sprzedażą nabytych gruntów rolnych, a zatem zostali

pozbawieni możliwości zainwestowania środków pieniężnych i tym samym –

pozbawieni korzyści majątkowych możliwych do osiągnięcia. W toku procesu

pozwani uiścili kwotę 50.000 zł i została ona zarachowana na poczet dochodzonych

odsetek za opóźnienia według reguł określonych w art. 451 § 1 zd. 2 k.c.

W konsekwencji uchylony został nakaz zapłaty w części dotyczącej kwoty 50.000 zł

i powództwo w tym zakresie zostało oddalone.

Apelacja pozwanych została oddalona jako nieuzasadniona. Sąd Apelacyjny

podzielił ustalenia Sądu pierwszej instancji. Analizował szeroko zgłoszone

w apelacji zarzuty naruszenia prawa procesowego i uznał je za nieuzasadnione.

Wyjaśnił, że nie sposób mówić o rażącym naruszeniu zasady ekwiwalentności

świadczeń. Powodowie zostali pozbawieni prawa korzystania z kwoty 50.000 zł,

a pożyczka ta nie została zwrócona do chwili obecnej. W dodatku,

w przeciwieństwie do powodów, pozwani osiągnęli przychód z gruntów rolnych

w postaci dopłat do gruntów w wysokości 30.000 zł rocznie. Nabyta przez

pozwanych nieruchomość ma aktualnie zdecydowanie wyższą wartość niż w chwili

jej nabycia. Analizując ograniczenia zasady swobody umów ze względu na zasady

współżycia społecznego, Sąd drugiej instancji rozważał także okoliczności zawarcia

spornej umowy pożyczki, cel tej umowy oraz korzyści, jakie miały uzyskać strony

umowy po jej wykonaniu. Sąd Apelacyjny ustalił jeszcze, że pozwani nie udowodnili

pozornego charakteru umowy pożyczki (art. 83 k.c.).

W skardze kasacyjnej pozwani podnosili zarzut niezastosowania art. 3531

k.c. i art. 58 § 2 i § 3 k.c. Według skarżących, zastrzeżone przez strony odsetki

w umowie za opóźnienie w wysokości 10% miesięcznie jest sprzeczne z zasadami

współżycia społecznego i wykracza poza przewidziane w art. 3531

k.c. granice

swobody kontraktowej Skarżący wnosili o uchylenie zaskarżonego wyroku

i oddalenie powództwa w części ponad kwotę 50.000 zł.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W skardze kasacyjnej pozwanych podniesiono jedynie zarzuty naruszenia

prawa materialnego, tj. art. 3531

k.c. i art. 58 § 2 i § 3 k.c. Dla oceny zasadności

tych zarzutów miarodajny pozostaje zatem stan faktyczny ustalony przez Sąd meriti

(art. 39813

§ 2 k.p.c.).

W § 1 umowy pożyczki z dnia 17 września 2004 r. postanowiono m.in. to, że

pożyczka w wysokości 50.000 zł została pozwanym udzielona na okres 1 miesiąca,

przy czym przewidziano odsetki za opóźnienie „w wysokości 10% w stosunku

miesięcznym od dnia wymagalności do dnia zwrotu pożyczki” (k. 8-9 akt sprawy).

Pozwani zapłacili kwotę 50.000 zł, ale zarachowana ona została przez wierzycieli

w pierwszej kolejności na poczet dochodzonych od pozwanych odsetek za

opóźnienie. Przewidziana wysokość stopy procentowej oznacza, że w stosunku

rocznym kształtowała się ona na poziomie 120%, natomiast za każdy dzień

opóźnienia w zwrocie sumy pożyczki powodowie byliby uprawnieni do żądania

odsetek w wysokości 0,33% (tj. ok. 167 zł dziennie). W umowie nie przewidywano

możliwości żądania przez pożyczkobiorcę odsetek zwykłych (kapitałowych).

Sąd Apelacyjny ustalił, że umowie pożyczki stron towarzyszyły ich ustne

porozumienia dotyczące celu wykorzystania sumy pożyczki przez

pożyczkobiorców. Chodziło o nabycie przez nich własności dzierżawionych

gruntów, osiągnięcie korzyści z ich sprzedaży i o ewentualną formę współpracy

stron po nabyciu gruntów przez pożyczkobiorców (przeniesienie na

pożyczkodawców udziału we współwłasności nabytej nieruchomości). Takie

wyraźnie inwestycyjne cele wspomnianej umowy pożyczki, brane pod uwagę przez

obie strony w chwili jej zawierania, posłużyły Sądowi Apelacyjnemu do przyjęcia

stanowiska, że nie sposób formułować tezy o rażącym zachwianiu zasady

ekwiwalentności świadczeń, a tym samym – o rażącym wygórowaniu stopy

procentowej odsetek za opóźnienie, skoro pożyczkobiorcy osiągnęli jednak pewne

korzyści związane z nabyciem nieruchomości (np. w postaci dopłat do gruntów

w wysokości 30.000 zł rocznie, wzrost ceny nabytych nieruchomości na rynku

nieruchomości), a pożyczkodawcy zostali „bezsprzecznie pozbawieni prawa

5

korzystania z kwoty 50.000 zł”, niezwróconej w dodatku do chwili obecnej (s. 7

uzasadnienia zaskarżonego wyroku).

Wyeksponowany przez Sąd Apelacyjny cel umowy pożyczki z dnia

17 września 2004 r. (pożyczka o charakterze inwestycyjnym) nie może być

kryterium wystarczającym dla dokonania właściwej oceny tego, czy przewidziane

w tej umowie odsetki mogą być uznane za wygórowane. W rozważaniach Sądu

pominięte zostały bowiem inne istotne kryteria oceny w tej mierze.

Po pierwsze, nie sposób zakładać, że przewidziana w umowie pożyczki

(nawet pożyczki o charakterze inwestycyjnym) stopa procentowa odsetek za

opóźnienie nie przekracza skali tzw. odsetek wygórowanych, jeżeli nie dokona się

jej porównania z podstawowymi stopami procentowymi funkcjonującymi w sferze

stosunków kredytowych w okresie zawierania umów i jej wykonywania. Chodzi tu

przede wszystkim o stopę procentową odsetek ustawowych, określoną

w rozporządzeniach Rady Ministrów, wydawanych na podstawie art. 359 § 3 k.c.

(np. w okresie od dnia 25 września 2003 r. do dnia 10 stycznia 2005 r. stopę

procentową odsetek za opóźnienie określono w wysokości 12,25% w stosunku

rocznym). Oznacza to, że w umowie pożyczki z dnia 17 września 2004 r. stopa

procentowa w stosunku miesięcznym była mniej więcej równa stopie procentowej

(odsetek ustawowych) przyjętej w stosunku rocznym (a więc prawie kilkanaście

razy większa w stosunku rocznym; 120%/12,25%). Z ustaleń Sądu Okręgowego

(akceptowanych przez sąd drugiej instancji) wynika to, że od października 2004 r.

wysokość inflacji nie uległa znacznym zmianom, a więc – przy założeniu swobody

stron w ustaleniu także wysokości odsetek za opóźnienie (art. 3531

k.c.) – nie

sposób przyjmować np. waloryzacyjnej funkcji odsetek przewidzianych w umowie

pożyczki.

Po drugie, należy zwrócić uwagę na to, że w umowie pożyczki nie

przewidziano odsetek zwykłych za korzystanie z kapitału pożyczki. Pożyczkodawcy

zrezygnowali zatem z wynagrodzenia, usprawiedliwionego umową pożyczki. Jeżeli

pojawia się zatem kwestia oceny wygórowanego charakteru odsetek za opóźnienie,

przewidzianych w § 1 umowy pożyczki, to należałoby na pewno brać po uwagę

także poziom funkcjonujących w okresie zawierania umowy pożyczki odsetek

6

kapitałowych w stosunkach kredytowych. Ich poziom może także służyć jako

określony parametr wyznaczający wysokość odsetek za opóźnienie

w dopuszczalnych prawnie granicach. Innymi słowy, nie mogły być uznane za

odsetki wygórowane takie odsetki za opóźnienie, które odpowiadałyby przynajmniej

poziomowi ekonomicznie uzasadnionych odsetek kapitałowych, funkcjonujących na

rynku kredytowym (bankowym) w okresie zawierania umowy pożyczki z 2004 r.

Krótki termin zwrotu pożyczki i dłuższy okres niewystępowania pożyczkodawców

z procesem o zapłatę (ok. 2 lata) może bowiem świadczyć o tym, że zastrzeżone

odsetki za opóźnienie pełniły także funkcję odsetek kapitałowych.

Po trzecie, w rozpoznawanej sprawie istotnie nie mają zastosowania

przepisy art. 359 § 21

i § 23

k.c., wprowadzone ustawą z dnia 7 lipca 2005 r. (Dz.U.

nr 157, poz. 1316). W orzecznictwie Sądu Najwyższego kształtuje się trafna

tendencja, zgodnie z którą rozwiązania prawne przyjęte w tych przepisach, mogą

stanowić jedno z kryterium oceny, czy konkretne odsetki umowne mieściły się

w dozwolonej stronom swobodzie kształtowania stosunku prawnego (zob.

zwłaszcza wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 2007 r., IV CSK 320/07;

nieopubl. i powołane tam inne orzeczenia tego Sądu). Nowe przepisy k.c., tworzące

kategorię odsetek maksymalnych, odwołują się do tzw. stopy kredytu

lombardowego NBP, funkcjonującej na bankowym rynku kredytowym od dawna

i sukcesywnie ogłaszanej w Dzienniku Urzędowym NBP. Poziom stopy kredytu

lombardowego z okresu zawierania umowy pożyczek mógłby zatem stanowić jeden

z istotnych kryteriów pozwalających na ocenę tego, czy przewidziane w § 1 odsetki

za opóźnienie (10% w stosunku miesięcznym) mogłyby być uznane za

wygórowane.

Z wniosków sformułowanych w skardze kasacyjnej i z jej treści wynika to, że

skarżący zmierzają do wykazania wygórowanego charakteru odsetek określonych

w § 1 umowy pożyczki w pełnym zakresie, a nie wskazują tego, jaki – ich zdaniem

– poziom stopy procentowej nie mógłby już być uznany za wygórowany

w okolicznościach rozpoznawanej sprawy. W toku postępowania przed Sądem

pierwszej instancji pełnomocnik pozwanych oświadczył, że pozwani skłonni są

zapłacić powodom kwotę 30.000 zł (k. 49 akt sprawy), nie precyzując jednak

sposobu określenia tej kwoty (np. w relacji do wysokości odsetek wynikających

7

z umowy). Jak wynika z wcześniejszych wywodów, przyjęte w skardze kasacyjnej

stanowisko pozwanych nie może być aprobowane, skoro w rozpatrywanej sprawie

pojawiła się kwestia określenia poziomu stopy odsetek za opóźnienie, która

mogłaby być oceniana jako niewygórowana. Nieuzasadnione byłoby bowiem

twierdzenie, że postanowienie umowy pożyczki z dnia 17 października 2004 r.

zastrzegające odsetki za opóźnienie (§ 1 umowy) było w ogóle nieważne w pełnym

zakresie w świetle art. 58 § 2 w zw. z art. 3531

k.c.

Z przedstawionych umów wynika to, że Sąd Apelacyjny nie rozważył

wszystkich możliwych kryteriów pozwalających na ocenę, czy przewidziane w § 1

umowy pożyczki z dnia 17 września 2004 r. miały charakter odsetek

wygórowanych, a więc – niedopuszczalnych w stanie prawnym istniejącym w chwili

zawarcia tej umowy. Eksponowanie inwestycyjnego charakteru pożyczki z 2004 r.

należy uznać za niewystarczające. Przedwcześnie zatem uznano prawną legalność

wysokości umówionych odsetek za opóźnienie. Należało w związku z tym podzielić

sformułowany w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia przez Sąd Apelacyjny art.

3531

k.c. i art. 58 § 2 k.c. i w związku z tym – uchylić zaskarżony wyrok oraz

przekazać sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania (art. 39815

§ 1 k.p.c.).

(eb)