I UK 400/07

Sygn. akt I UK 400/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 lipca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący)

SSN Roman Kuczyński

SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania A. D.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w B.

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 8 lipca 2008 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 28 sierpnia 2007 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 28 sierpnia 2007 r. Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych oddalił apelację pozwanego Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych Oddziału w O. od wyroku Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w S. z dnia 9 maja 2007 r., który, zmieniając decyzję

organu rentowego z dnia 28 lutego 2007 r., przyznał ubezpieczonej A. D. prawo do

emerytury nauczycielskiej od dnia 22 listopada 2006 r.

W pisemnych motywach rozstrzygnięcia Sąd Apelacyjny wskazał, że

podstawą odmowy przyznania ubezpieczonej prawa do emerytury było stanowisko

pozwanego, iż nie spełnia ona jednego z warunków koniecznych prawa do tego

świadczenia wskazanych w art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta

Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 ze zm.), a mianowicie,

nie legitymuje się okresem 20 lat pracy w szczególnym charakterze (pracy

nauczycielskiej) z tego powodu, że do tego okresu nie zaliczono jej okresów

przebywania na urlopach dla poratowania zdrowia od 1 listopada 1989 r. do 31 maja

1990 r., od 18 kwietnia 1997 r. do 18 kwietnia 1998 r. oraz od 14 maja 2002 r. do 13

maja 2003 r. Staż pracy nauczycielskiej według organu rentowego wynosi 18 lat 3

miesiące i 2 dni. Sąd Apelacyjny, tak jak i Sąd Okręgowy, zakwestionował to

stanowisko i stwierdził, że istniały podstawy do zaliczenia wyżej wskazanych

okresów do okresów pracy w szczególnym charakterze, co w konsekwencji

powoduje, że ubezpieczona spełnia wszystkie przesłanki prawa do emerytury. Za

Sądem Okręgowym podkreślił, że wszystkie okresy urlopów dla poratowania zdrowia

odbyte zostały przed dniem 1 lipca 2004 r., a więc przed nowelizacją art. 32 ustawy z

dnia 17 grudnia o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), w którym, ustawą z dnia 20

kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 121, poz. 1264), dodano ust. 1a

stanowiący podstawę do wyłączenia z okresu pracy nauczycielskiej okresów urlopów

dla poratowania zdrowia. Stąd też okresy te powinny być oceniane na podstawie

ówczesnej regulacji dotyczącej tej kwestii. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, przemawia

za tym konstytucyjna ochrona praw słusznie nabytych oraz wyrażona w Konstytucji

RP zasada zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez niego prawa oraz

zasada niedziałania prawa wstecz. Według zaś uprzedniego stanu prawnego

3

nauczycielskie urlopy dla poratowania zdrowia traktowane były jako okres pracy

nauczycielskiej (w szczególnym charakterze). Powołując się na pogląd wyrażony w

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 2005 r., w sprawie II UK 219/04, (OSNP

2005 nr 22, poz. 361), stwierdził, że dopiero ze zmiany legislacyjnej – od 1 lipca 2004

r. - wynika odmienne traktowanie urlopów dla poratowania dla celów ustalania

uprawnień do emerytury nauczycielskiej.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku, powołującej się na

naruszenie art. 32 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych, organ rentowy wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i zmianę

wyroku Sądu Okręgowego poprzez oddalenie odwołania ubezpieczonej i zasądzenie

od niej kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W skardze

zawarto również wniosek o orzeczenie – na podstawie art. 415 k.p.c. - obowiązku

zwrotu wypłaconej emerytury.

W uzasadnieniu skargi pozwany podkreślił, że w dacie zgłoszenia wniosku o

emeryturę obowiązywał już art. 32 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, który znacznie zawęził pojęcie okresu pracy w

szczególnym charakterze, a co za tym idzie – zgodnie z intencją ustawodawcy –

ograniczał przywileje nabywania prawa do emerytury między innymi przez

nauczycieli. Zgodnie z jego pkt 1, przy ustalaniu okresu zatrudnienia w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze nie uwzględnia się okresów

niewykonywania pracy, za które pracownik otrzymał po dniu 14 listopada 1991 r.

wynagrodzenie lub świadczenia z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa. Wskazał, że stanowisko wyrażone przez Sąd Najwyższy w sprawie II

UK 219/04, zapadło w stanie faktycznym, w którym wniosek o emeryturę zgłoszony

został przed 1 stycznia 2004 r. Podkreślił także, iż okres urlopu dla poratowania

zdrowia jest okresem niewykonywania pracy, za który pracownik otrzymał po dniu 14

listopada 1991 r. wynagrodzenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 32 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych nie ma zastosowania wprost w niniejszej sprawie, a

4

jedynie w drodze wykładni systemowej. Ubezpieczona wystąpiła bowiem o

przyznanie emerytury nauczycielskiej na podstawie art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela

– wskazując na spełnienie warunków z niego wynikających. Przepis ten nie

pozostaje w żadnym związku normatywnym z art. 32 ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i reguluje odrębną podstawę prawa

do emerytury nauczycielskiej, stanowiącą własne przesłanki nabycia tego prawa.

Zgodnie z art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, nauczyciele mający trzydziestoletni

okres zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze,

zaś nauczyciele szkół, placówek, zakładów specjalnych oraz zakładów

poprawczych i schronisk dla nieletnich - dwudziestopięcioletni okres zatrudnienia, w

tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze w szkolnictwie

specjalnym, mogą - po rozwiązaniu na swój wniosek stosunku pracy - przejść na

emeryturę. Art. 86 Karty Nauczyciela, w myśl którego nauczyciel zaliczany jest do

pracowników wykonujących pracę w szczególnym charakterze, chociaż zawiera

pojęcie znane przepisom ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych „praca w szczególnym charakterze”, nie odsyła do przepisów tej

ustawy. Co więcej, art. 32 ust. 5 oraz art. 47 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wyraźnie wskazują, że odrębne przepisy

określają zasady przechodzenia na emeryturę, bez względu na wiek, nauczycieli

urodzonych przed dniem 1 stycznia 1949 r. oraz urodzonych po dniu 31 grudnia

1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r. Wynika z nich zatem wprost, że Karta

Nauczyciela określa swoje własne warunki nabycia prawa do emerytury

nauczycielskiej. Jedynym odesłaniem do przepisów ustawy o emeryturach i rentach

z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zawartym w art. 88 Karty Nauczyciela, jest

jego ust. 2 dotyczący podstawy wymiaru.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 30 lipca 2003 r., w sprawie II UK 323/02

(OSNP 2004 r. nr 11, poz. 197) wskazał, że po wejściu w życie ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

wyraźnie zarysowują się dwa odrębne systemy emerytalne nauczycieli, wywodzące

się z potraktowania pracy nauczycielskiej jako zatrudnienia w szczególnym

charakterze: pierwszy, związany z wykonywaniem pracy w szczególnym charakterze,

określonej w przepisach rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w

5

sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach

lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.) w związku z art. 32 i 46

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. i drugi, w którym warunki emerytalne regulowane są

przepisami odrębnymi. Podkreślił, że brak związku normatywnego między przepisami

regulującymi świadczenia dla pracowników wykonujących pracę w szczególnym

charakterze a przepisami Karty Nauczyciela wynikał także, wcześniej, wprost z

ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich

rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). W przepisach przewidujących świadczenia dla

pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze nie wymieniono nauczycieli (por. art. 53 ust. 3 tej ustawy), stwierdzając

w art. 53 ust. 4, że uprawnienia z tytułu szczególnego charakteru zatrudnienia

nauczycieli regulują odrębne przepisy. W wyroku tym odwołano się do wykładni

historycznej, która prowadzi do wniosku, że prawo do emerytury nauczycielskiej,

zawsze wywodzone z faktu zatrudnienia w szczególnym charakterze, określanego

niegdyś jako zatrudnienie I kategorii, łączyło się z odrębnym od reguł powszechnych,

dotyczących pozostałych pracowników wykonujących pracę w szczególnym

charakterze, ustaleniem warunków, pod którymi nauczyciel mógł być zaliczony do

pracowników tej kategorii. Zgodnie z art. 14 ustawy z dnia 27 kwietnia 1956 r. o

prawach i obowiązkach nauczycieli (Dz.U. Nr 12, poz. 63 ze zm.), nauczycielowi i

jego rodzinie przysługiwało prawo do zaopatrzenia emerytalnego na zasadach

określonych dla pracowników I kategorii zatrudnienia, z tym że rozporządzenie Rady

Ministrów z dnia 10 maja 1957 r. w sprawie zaliczania nauczycieli do I kategorii

zatrudnienia (Dz.U. Nr 27, poz. 119) określało te warunki inaczej (bardziej korzystnie)

niż obejmujące pozostałych pracowników rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 10

września 1956 r. w sprawie zaliczania pracowników do kategorii zatrudnienia (Dz.U.

Nr 39, poz. 176) (por. wyrok Trybunału Ubezpieczeń Społecznych z dnia 29 czerwca

1959 r., TR III 573/58, OSPiKA 1961 nr 1, poz. 26). Po wejściu w życie ustawy z dnia

27 kwietnia 1972 r. - Karta praw i obowiązków nauczyciela (Dz.U. Nr 16, poz. 114),

nauczyciele - zgodnie z art. 103 - nabywali prawo do zaopatrzenia emerytalnego

określonego w przepisach o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym i byli zaliczeni

do I kategorii zatrudnienia już bez odesłania do przepisów wykonawczych. Tak też

stanowiła ustawa - Karta Nauczyciela z dnia 26 stycznia 1982 r., przed zmianą

6

dokonaną od dnia 6 sierpnia 1996 r. przepisem art. 1 pkt 50 ustawy z dnia 14

czerwca 1996 r. o zmianie ustawy - Karta Nauczyciela (Dz.U. Nr 87, poz. 396).

Zgodnie z art. 86, do pracowników I kategorii zatrudnienia zaliczano nauczycieli, o

których mowa w art. 1 pkt 1-7. Karta Nauczyciela używała więc własnej definicji tego

zatrudnienia, nawiązującej do miejsca wykonywania pracy pedagogicznej. Była to

regulacja wyczerpująca, nieodwołująca się do jakichkolwiek warunków dodatkowych,

jak te, które zostały przewidziane w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 7 lutego

1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze wydanym na podstawie art. 55 ustawy z

dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin. Sąd

Najwyższy podkreślił, że w wyrokach z dnia 21 sierpnia 1985 r., II URN 117/85

(niepublikowany) i z dnia 12 lutego 1985 r., II UR 2/85 (OSNCP 1985 nr 10, poz. 161)

oraz w uchwale z dnia 23 stycznia 1986 r., III UZP 56/85 (OSNCP 1986 nr 12, poz.

203) przedstawiono pogląd, że w zakresie uregulowanym Kartą, rozporządzenie z

dnia 7 lutego 1983 r. nie dotyczy nauczycieli.

Art. 86 Karty Nauczyciela, w obecnym brzmieniu, nie precyzuje określenia

„praca w szczególnym charakterze” – poza stwierdzeniem, że nauczyciel zaliczany

jest do pracowników wykonujących pracę w szczególnym charakterze, ani też nie

odsyła do jego prawnej definicji ustalonej w innych przepisach. Ani ten przepis, ani

art. 88 ust. 1 nie wyłącza wprost jakichkolwiek okresów pozostawania nauczyciela

jedynie „formalnie” – bez świadczenia pracy - w zatrudnieniu w podmiotach

określonych w art. 3 pkt 1 Karty Nauczyciela – jak to czyni art. 32 ust. 1a ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Należy mieć jednak na

uwadze, że przepisy te, z mocy art. 32 ust. 5 i 47 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, należą do systemu

emerytalnego i do interpretacji użytych w art. 88 ust. 1 pojęć - "okres zatrudnienia" i

"wykonywanie pracy w szczególnym charakterze" - stosuje się definicje obowiązujące

w tym systemie (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 5 maja 2005 r., w sprawie II

UK 219/04, OSNP 2005 r. nr 22, poz. 361; z dnia 5 maja 2005 r., w sprawie II UK

215/04, OSNP 2005 r. nr 22, poz. 360).

Zgodnie z treścią art. 32 ust. 1a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – w brzmieniu

7

obowiązującym od dnia 1 lipca 2004 r., po zmianie dokonanej ustawą z dnia 20

kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych oraz niektórych innych ustaw, przy ustalaniu okresu zatrudnienia w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze nie uwzględnia się: (1)

okresów niewykonywania pracy, za które pracownik otrzymał po dniu 14 listopada

1991 r. wynagrodzenie lub świadczenia z ubezpieczenia społecznego w razie

choroby i macierzyństwa, (2) okresów, w których na mocy szczególnych przepisów

pracownik został zwolniony ze świadczenia pracy, z wyjątkiem okresu urlopu

wypoczynkowego. Nowelizacja wprowadzona ustawą z dnia 1 lipca 2005 r. o zmianie

ustawy o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych oraz ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 169, poz.

1412 ze zm.) skreśliła pkt 2 ust. 1a.

W stanie prawnym obowiązującym przed dniem 1 lipca 2004 r. w

orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że do okresu pracy w

szczególnych warunkach i w szczególnym charakterze wlicza się okresy zasiłku

chorobowego w czasie trwania stosunku pracy przypadające po dniu wejścia w życie

ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach

ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze

zm.) (por. uchwałę z dnia 27 listopada 2003 r., III UZP 10/03, OSNP 2004 nr 5, poz.

97, podjętą w sprawie dotyczącej wykonywania pracy w szczególnym charakterze, a

konkretnie pracy nauczyciela – § 15 w związku z § 4 ust. 1 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.) oraz że do okresu 20 lat pracy nauczycielskiej,

wymaganego do przyznania emerytury na podstawie art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela,

wlicza się okresy nieobecności w pracy spowodowane czasową niezdolnością do

pracy, urlopem macierzyńskim i urlopem dla poratowania zdrowia (por. wyrok z dnia

30 lipca 2003 r., II UK 323/02, OSNP 2004 nr 11, poz. 197). Zmiana dokonana z

dniem 1 lipca 2004 r. zmieniła definicję pracy w szczególnych warunkach i w

szczególnym charakterze, wprowadzając istotną zmianę w obowiązującym stanie

prawnym (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 5 maja 2005 r., w sprawie II UK

219/04, OSNP 2005 r. nr 22, poz. 361; z dnia 5 maja 2005 r., w sprawie II UK

215/04, OSNP 2005 r. nr 22, poz. 360). Na jej treść nie pozostaje także bez wpływu

zmiana dokonana kolejną ustawą z dnia 1 lipca 2005 r., jednakże wyjaśnienia

8

wymaga, czy miała ona wpływ na kwalifikację urlopu nauczycielskiego dla

poratowania zdrowia. Mianowicie, wymaga wyjaśnienia, czy okres urlopu dla

poratowania zdrowia jest okresem niewykonywania pracy w rozumieniu art. 32 ust.

1a pkt 1, czy też okresem, w którym na mocy szczególnych przepisów pracownik

został zwolniony ze świadczenia pracy wynikającym z art. 32 ust. 1a pkt 2 ustawy

(uchylonym z dniem 1 listopada 2005 r.)

Tak ujęty problem prawny rozważany był w wyroku Sądu Najwyższego z

dnia 17 września 2007 r. III UK 51/07 (niepublikowanym), a zawarta w nim

argumentacja została zaaprobowania przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 22

lutego 2008 r., I UK 228/07 (niepublikowanym). W wyrokach tych stwierdzono, że art.

32 ust. 1a pkt 1 nie posługuje się pojęciem „wynagrodzenia za czas niezdolności do

pracy” (tak w art. 7 pkt 1 lit. a ustawy o emeryturach i rentach w związku z art. 92

k.p.), a za okres niewykonywania pracy uznaje również okres pobierania zasiłku

macierzyńskiego, pomimo tego, że okres ten jest okresem składkowym w rozumieniu

art. 6 ust. 1 pkt 7 ustawy. Oznacza to, że art. 32 ust. 1a pkt 1 odnosi się do okresów

faktycznego niewykonywania pracy, za które pracownik otrzymał wynagrodzenie,

niezależnie od tego, czy niewykonywanie pracy spowodowane było niezdolnością do

pracy, czy też inną przyczyną i niezależnie od tego, czy okres, za który pracownik

otrzymał wynagrodzenie, stanowi okres składkowy, czy też okres nieskładkowy. Taka

kwalifikacja faktycznego niewykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze w okresie trwania zatrudnienia jest uzasadniona

charakterem prawa do wcześniejszej emerytury dla osób zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Prawo to stanowi bowiem

konsekwencję szybszej utraty zdolności do zarobkowania z uwagi na szczególne

warunki lub szczególny charakter pracy (por. uzasadnienie wyroku Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 4 stycznia 2000 r. K 18/99, OTK 2000 nr 1, poz. 1). Wymóg

okresu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze powinien

więc odnosić się do okresu faktycznego wykonywania takiej pracy, z wyłączeniem

okresów wyłącznie formalnego pozostawania w zatrudnieniu, w których pracownik –

zgodnie z treścią łączącego go z pracodawcą stosunku pracy – zajmuje stanowisko,

z którym łączy się wykonywanie pracy w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze, lecz w rzeczywistości pracy tej nie wykonuje, a tym

9

samym nie jest narażony na uciążliwość związaną z warunkami lub charakterem

pracy. Okres niewykonywania pracy nie wpływa zatem na szybszą utratę zdolności

pracownika do zarobkowania. W rezultacie, okres niewykonywania pracy w

rozumieniu art. 32 ust. 1a pkt 1 ustawy to nie tylko okres niezdolności do pracy, za

który pracownik otrzymał wynagrodzenie określone w art. 92 k.p. lub świadczenia z

ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, ale także każdy inny

okres, w którym pracownik pozostawał w stosunku pracy i otrzymywał

wynagrodzenie, jednakże pracy faktycznie nie świadczył (nie wykonywał). Takim

okresem niewykonywania pracy jest również okres urlopu dla poratowania zdrowia.

Ponadto, jak wywiedziono w powyższym wyroku, urlop dla poratowania zdrowia nie

był i nie jest okresem, w którym na mocy szczególnych przepisów pracownik został

zwolniony ze świadczenia pracy. Definicję pojęcia „zwolnienie od pracy” zawiera § 4

wydanego na podstawie art. 2982

k.p. rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki

Socjalnej z dnia 15 maja 1996 r. w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności

w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień od pracy (Dz.U. Nr 60, poz. 281). W

myśl przytoczonego przepisu zwolnienie pracownika od pracy następuje w

przypadku, gdy obowiązek taki wynika z Kodeksu pracy, z przepisów wykonawczych

do Kodeksu pracy albo z innych przepisów prawa. Wymienione w § 4 rozporządzenia

akty prawne są z pewnością przepisami szczególnymi w stosunku do ustawy o

emeryturach i rentach, a zawarte w nich unormowania wprost stanowią o obowiązku

pracodawcy zwolnienia pracownika od pracy (jej świadczenia) w ściśle określonych

sytuacjach, np.: art. 37 § 1 k.p., zgodnie z którym w okresie co najmniej

dwutygodniowego wypowiedzenia umowy o pracę dokonanego przez pracodawcę

pracownikowi przysługuje zwolnienie na poszukiwanie pracy, z zachowaniem prawa

do wynagrodzenia; § 5 - § 15 powołanego wyżej rozporządzenia z dnia 15 maja 1996

r., wymieniające przypadki przysługujących pracownikowi zwolnień od pracy, z

zachowaniem prawa do wynagrodzenia lub bez zachowania takiego prawa; § 4 ust. 1

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 czerwca 1996 r. w sprawie trybu udzielania

urlopu bezpłatnego i zwolnień od pracy pracownikom pełniącym z wyboru funkcje w

związkach zawodowych oraz zakresu uprawnień przysługujących pracownikom w

czasie urlopu bezpłatnego i zwolnień od pracy (Dz.U. Nr 71, poz. 336), zgodnie z

którym pracodawca jest obowiązany, na wniosek zakładowej organizacji związkowej,

10

zwolnić pracownika z obowiązku świadczenia pracy na okres kadencji w zarządzie tej

organizacji z zachowaniem prawa do wynagrodzenia; art. 21 ust. 2 Karty

Nauczyciela, w myśl którego nauczyciela zmieniającego miejsce zamieszkania w

związku z przeniesieniem zwalnia się od pełnienia obowiązków służbowych na

odpowiedni okres czasu, nie dłuższy niż 7 dni; art. 25 ust. 3 ustawy z dnia 8 marca

1990 r. o samorządzie gminnym (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r., Nr 142, poz. 1591

ze zm.), nakazujący pracodawcy zwolnienie radnego od pracy zawodowej w celu

umożliwienia mu brania udziału w pracach organów gminy. Wszystkie te przykładowo

wymienione przepisy posługują się pojęciem „zwolnienia od pracy”, „zwolnienia od

pracy zawodowej”, „zwolnienia z obowiązku świadczenia pracy” lub „zwolnienia od

pełnienia obowiązków służbowych” i brak jest podstaw do uznania jurydycznej

odmienności ich natury. Takiego zwrotu nie zawiera i nigdy nie zawierał art. 73 Karty

Nauczyciela, stanowiący o obowiązku dyrektora szkoły udzielenia nauczycielowi, po

spełnieniu określonych warunków, płatnego urlopu dla poratowania zdrowia w celu

przeprowadzenia zaleconego leczenia. Okres urlopu dla poratowania zdrowia nie był

co prawda (i nie jest) „okresem niezdolności do pracy z powodu choroby”, jednakże

był „okresem powstrzymywania się pracownika od pracy w celu przeprowadzenia

zaleconego leczenia”, określanym również jako „przerwa w pracy”, „nieobecność w

pracy” lub „okres powstrzymywania się od pracy, niezbędny do regeneracji sił i

zapewnienia możności dalszego wykonywania pracy” (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 19 września 1996 r., I PRN 67/96, OSNAPiUS 1997 nr 6, poz.

99 i z dnia 30 lipca 2003 r., II UK 323/02, OSNP 2004 nr 11, poz. 197). Również więc

z tego względu okres urlopu dla poratowania zdrowia jest niewątpliwie okresem

niewykonywania pracy w rozumieniu art. 32 ust. 1a pkt 1 ustawy o emeryturach i

rentach.

Sąd Apelacyjny swoje rozstrzygnięcie oparł na poglądzie, że zastosowanie art. 32

ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych do okresów

poprzedzających jego wejście w życie z dniem 1 lipca 2004 r. prowadzi do naruszenia

konstytucyjnej ochrony praw słusznie nabytych oraz uchybia konstytucyjnej zasadzie

zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez niego prawa oraz zasadzie

niedziałania prawa wstecz. Jak wynika z przedstawionej w tej kwestii argumentacji,

wskazane standardy konstytucyjne odniesione zostały do okresów urlopu dla poratowania

11

zdrowia odbytych przed nowelizacją. Zdaniem Sądu, powinny być one oceniane na

podstawie przepisów dotychczasowych. Tym samym Sąd w sposób nieuprawniony przydał

ochronę konstytucyjną jednemu z warunków prawa do emerytury, jakim jest staż

nauczycielski (praca w szczególnym charakterze). Tymczasem przesłanka ta sama w sobie

nie tworzy żadnego prawa podmiotowego, dopiero ziszczenie się wszystkich warunków

wskazanych w art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela powoduje powstanie prawa do emerytury

nauczycielskiej (prawa podmiotowego). Trybunał Konstytucyjny zwracał uwagę, że zasada

ochrony praw nabytych zakazuje arbitralnego znoszenia lub ograniczania praw

podmiotowych przysługujących jednostce lub innym podmiotom prywatnym występującym

w obrocie prawnym. Zapewnia ona ochronę praw podmiotowych - zarówno publicznych, jak

i prywatnych, a także maksymalnie ukształtowanych ekspektatyw tych praw, a więc sytuacji

prawnych, w których zostały spełnione wszystkie zasadnicze przesłanki ustawowe nabycia

określonych praw podmiotowych (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 3 lipca

2006 r. SK 56/05 (OTK-A 2006 r. nr 7, poz. 77). Stanowisko Trybunału Konstytucyjnego co

do ekspektatyw praw jest jednolite. O ile ochroną prawną są objęte zarówno prawa nabyte

w drodze skonkretyzowanych decyzji, przyznających świadczenia, jak i prawa nabyte in

abstracto, zgodnie z ustawą, przed zgłoszeniem wniosku o ich przyznanie, to w przypadku

ekspektatyw praw podmiotowych ochrona ogranicza się do ekspektatyw maksymalnie

ukształtowanych, to jest takich, które spełniają zasadniczo wszystkie przesłanki ustawowe

nabycia praw pod rządami danej ustawy bez względu na stosunek do nich ustawy

późniejszej (por. orzeczenie z 11 lutego 1992 r., K 14/91, OTK 1992, cz. I, str. 128, wyrok z

dnia 23 listopada 1998 r., SK 7/98, OTK ZU 1997 nr 7, poz. 114, z dnia 22 czerwca 1999 r.,

K5/99, OTK 2000 nr 5, poz. 100 i z dnia 4 stycznia 2000 r., K 18/99, OTK 2000 nr 1, poz. 1).

W powołanym wyżej wyroku z dnia 22 czerwca 1999 r., K 5/99, Trybunał stwierdził ponadto,

że państwo ma obowiązek podejmować działania, które zapewnią odpowiednie środki

finansowe niezbędne do realizacji konstytucyjnych praw socjalnych, ale musi przy tym

uwzględniać sytuację gospodarczą i konieczność zapewnienia warunków rozwoju

gospodarczego. Podejmowane przez państwo działania mające na celu zapewnienie

środków finansowych na ubezpieczenia społeczne mają swoje granice. Ubezpieczony musi

więc liczyć się z tym, że w warunkach recesji gospodarczej lub niekorzystnych trendów

demograficznych, w sytuacji gdy spadają wpływy ze składek ubezpieczeniowych, państwo

może być zmuszone zmienić obowiązujące regulacje prawne na niekorzyść, dostosowując

12

zakres realizacji praw socjalnych do warunków ekonomicznych. Zasada ochrony praw

nabytych chroni wyłącznie oczekiwania usprawiedliwione i racjonalne. Istnieją dziedziny

życia i sytuacje, w których jednostka musi liczyć się z tym, że zmiana warunków

społecznych lub gospodarczych może wymagać zmian regulacji prawnych, w tym również

zmian, które znoszą lub ograniczają dotychczas zagwarantowane prawa podmiotowe.

Usprawiedliwione oczekiwania realizacji praw nabytych powstają w szczególności w

przypadku przyznania świadczeń emerytalnych decyzją właściwych organów i wiążą się

one ze szczególnym charakterem stosunku ubezpieczeniowego. Odmienny charakter mają

natomiast sytuacje prawne osób, które nie spełniają wszystkich przesłanek nabycia prawa

do emerytury, a w szczególności przesłanki wieku emerytalnego. W tym przypadku brak

jest równie silnych argumentów przemawiających za zapewnieniem stabilności prawa. W

konsekwencji tylko osoby, które przed wejściem w życie nowych przepisów spełniły

wszystkie warunki nabycia prawa do świadczenia mogą zasadnie układać swoje plany

życiowe w zaufaniu do obowiązującego prawa zakładając, że będą mogły skorzystać z

przyznanych nim uprawnień. Ustawodawca może natomiast ingerować w ekspektatywy,

które nie mają charakteru maksymalnie ukształtowanych, pod warunkiem, że nie naruszy

istoty prawa do zabezpieczenia społecznego, którą jest zagwarantowanie osobom

uprawnionym świadczeń odpowiadających minimum życiowemu, tak aby umożliwić im

zaspokojenie podstawowych potrzeb (art. 67 ust. 1 Konstytucji).

W świetle powyższych uwag, o naruszeniu zasad wynikających z przepisów art. 2

Konstytucji RP można by mówić jedynie w sytuacji, jeśliby ubezpieczona przed dniem 1

lipca 2004 r. spełniła wszystkie przesłanki prawa do emerytury nauczycielskiej (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 2008 r., I UK 204/07 (niepublikowany), w którym

stwierdza się, że obowiązujący od 1 lipca 2004 r. przepis art. 32 ust. 1a ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie ma zastosowania do

nauczyciela, który przed tym dniem spełnił wszystkie warunki określone w art. 88 ust. 1

Karty Nauczyciela, nawet jeśli wniosek złożył po tej dacie). Tymczasem Sąd Apelacyjny nie

dokonał w tym zakresie żadnych ustaleń faktycznych, a więc zastosował przepis prawa

materialnego do nieustalonego stanu faktycznego. Z tego powodu uzasadniony jest zarzut

naruszenia prawa materialnego.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 39815

§ 1 k.p.c. orzekł jak w

13

sentencji wyroku. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczona na mocy art. 108 § 2

k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.

/tp/