II UK 341/07

Wyrok z dnia 8 lipca 2008 r.

II UK 341/07

Odpowiedzialność związaną z bezskutecznością egzekucji składek na

ubezpieczenie społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwaranto-

wanych Świadczeń Pracowniczych należnych w czasie likwidacji spółki z ogra-

niczoną odpowiedzialnością ponosi także były członek zarządu powołany na jej

likwidatora (art. 116 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatko-

wa, jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm. w związku z art. 31

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych,

jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r., Nr 11, poz. 74 ze zm.).

Przewodniczący SSN Zbigniew Korzeniowski, Sędziowie SN: Beata

Gudowska (sprawozdawca), Andrzej Wróbel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 8 lipca

2008 r. sprawy z wniosku Krzysztofa M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddziałowi w O.W. z udziałem zainteresowanej Spółki z o.o. „F.M.” w likwidacji

w D. [...] o składki na ubezpieczenie społeczne, na skutek skargi kasacyjnej wnio-

skodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 30 maja 2007 r. [...]

o d d a l i ł skargę.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem z

dnia 19 maja 2005 r. oddalił odwołanie Krzysztofa M. od decyzji Zakładu Ubezpie-

czeń Społecznych-Oddziału w R., zobowiązującej go - jako założyciela, jedynego

wspólnika oraz prezesa jednoosobowego zarządu, a od dnia 31 maja 2000 r., likwi-

datora jednoosobowej spółki z o.o. „F.M.” z siedzibą w D. - do zapłaty kwoty

79.480,49 zł tytułem obciążających spółkę zaległych za okres od sierpnia do paź-

dziernika 2000 r. składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne, Fundusz Pracy i

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Sąd stwierdził, że skarżący

2

odpowiada za te zobowiązania z własnego majątku oraz że nie zaistniały przewidzia-

ne w art. 116 § 1 i 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (jedno-

lity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.) okoliczności uwalniające go od odpo-

wiedzialności; egzekucja z majątku spółki okazała się w całości bezskuteczna, a

skarżący nie wykazał, że wniosek o ogłoszenie upadłości został zgłoszony we wła-

ściwym czasie. Stan nierównowagi finansowej spółki istniał od maja 2000 r., a po

tym, jak skarżący w dniu 31 maja 2000 r. - jako walne zgromadzenie wspólników -

podjął uchwałę o rozwiązaniu i likwidacji spółki, była ona podmiotem niewypłacalnym.

Najpóźniejszym terminem do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości bez uszczu-

plenia majątku spółki był lipiec 2000 r., tymczasem skarżący złożył wniosek o ogło-

szenie upadłości w dniu 10 stycznia 2001 r., już jako likwidator spółki. Wniosek ten

zresztą został oddalony z powodu braku wystarczających środków na pokrycie

kosztów postępowania. Ostatecznie skarżący nie wskazał także majątku spółki, z

którego możliwa byłaby egzekucja.

W apelacji odwołujący się zarzucił naruszenie art. 116 § 1 i 2 Ordynacji podat-

kowej, twierdząc, że jako likwidator nie ponosi odpowiedzialności za długi spółki, tym

bardziej powstałe w czasie jej likwidacji, oraz sprzeciwiał się obciążaniu go winą za

niezgłoszenie we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości. Podkreślił, że

jako likwidator spółki nie miał rzeczywistego wpływu na jej działalność, a w związku z

tym nie miał możliwości podjęcia działań uwalniających go od odpowiedzialności.

Jednocześnie przedstawił prawomocny wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyj-

nego w Poznaniu z dnia 24 października 2006 r. [...] stwierdzający, że jako likwidator

spółki „F.M.” nie ponosi odpowiedzialności za jej zobowiązania podatkowe na pod-

stawie art. 116 Ordynacji podatkowej.

Wyrokiem z dnia 30 maja 2007 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń w

Poznaniu oddalił apelację odwołującego się wziąwszy pod uwagę uchwałę nadzwy-

czajnego walnego zgromadzenia wspólników o rozwiązaniu spółki i postawieniu jej w

stan likwidacji oraz powołanie skarżącego na jej likwidatora, a także czas powstania

zobowiązań po wszczęciu postępowania likwidacyjnego. Sąd nie znalazł podstaw do

zwolnienia likwidatora spółki z odpowiedzialności majątkowej za zaległości powstałe

w czasie jej likwidacji, podkreślając, że -- stosownie do art. 269 k.h. - likwidatorzy, co

do swych uprawnień i obowiązków, podlegają przepisom przewidzianym dla zarządu,

a to oznacza, że działają jak zarząd.

3

Skarga kasacyjna odwołującego się, obejmująca wyrok Sądu drugiej instancji

w całości - z wnioskiem o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponow-

nego rozpoznania lub jego uchylenie i zmianę wyroku Sądu pierwszej instancji przez

ustalenie braku obowiązku zapłaty zaległych składek oraz o zasądzenie od Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych kosztów procesu - została oparta na podstawie narusze-

nia prawa materialnego tj. art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej w związku z art. 30

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz art. 198 § 2 k.h. w związku z art.

269 k.h. Podniesiono w niej błąd w wykładni tych przepisów przez przyjęcie, „że

członek zarządu odpowiada za zobowiązania spółki powstałe w okresie postępowa-

nia likwidacyjnego, pomimo że powoduje ono znaczne zmiany w zakresie działania

organów spółki”. Zarzucono także naruszenie art. 116 § 2 Ordynacji podatkowej oraz

art. 198 § 2 k.h. w związku z art. 269 k.h. i art. 271 § 1 zdanie 1 k.h., przez błędną

wykładnię „i przyjęcie, że skarżący po otwarciu postępowania likwidacyjnego w dal-

szym ciągu pełnił czynnie rzeczywiste obowiązki członka zarządu, mimo że likwidator

jest jedynym podmiotem uprawnionym do wypełniania zobowiązań spółki w okresie

likwidacji” oraz niewłaściwe zastosowanie art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej, przez

przyjęcie, że nie zaistniały ustawowe przesłanki egzoneracyjne. Skarżący zarzucił

ponadto naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 378 k.p.c. oraz art. 328 § 2

k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c., przez nierozpoznanie istoty sprawy i nieodnie-

sienie się przez Sąd do wszystkich zarzutów apelacji.

W ramach wywiedzionych podstaw skarżący wskazał na istotne zagadnienie

prawne, czy członek zarządu spółki z o.o., pełniący po otwarciu likwidacji tej spółki

funkcję likwidatora, ponosi - na podstawie art. 116 § 1 i 2 Ordynacji podatkowej w

związku z art. 31 i 32 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych - odpowiedzial-

ność z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie społeczne, jeżeli zaległości po-

wstały w okresie likwidacji.

W uzasadnieniu przyznał, że na gruncie art. 116 § 1 i 2 Ordynacji podatkowej

możliwe jest do przyjęcia zapatrywanie prezentowane przez Sądy Okręgowy i Apela-

cyjny, że likwidator odpowiada za zobowiązania spółki z racji piastowania funkcji

członka zarządu w okresie powstania zobowiązań, gdyż zgodnie z art. 269 k.h.,

uprawnienia i obowiązki spoczywające na członkach zarządu z chwilą otwarcia likwi-

dacji spółki przechodzą na likwidatorów; członkowie zarządu przestają mieć wpływ

na prowadzenie spraw spółki i regulowanie zobowiązań, a zaniechania w tym zakre-

sie powinny być przypisane osobom pełniącym funkcję likwidatorów. Z kolei na pod-

4

stawie art. 271 § 1 pkt 1 k.h. likwidatorzy, oprócz zakończenia bieżących interesów

spółki i ściągnięcia wierzytelności, mają także obowiązek wypełnienia zobowiązań

spółki, a więc także uiszczania składek na ubezpieczenie społeczne.

Skarżący uznał jednak za uzasadnioną wykładnię odmienną, przyjętą między innymi

przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w wyroku z dnia 24 października

2006 r. [...], zgodnie z którą - na podstawie art. 116 Ordynacji podatkowej - nie

można przypisać osobie piastującej funkcję członka zarządu odpowiedzialności za

zobowiązania spółki powstałe w okresie jej likwidacji ze względu na brak przepisu

statuującego taką odpowiedzialność. Podkreślił, że z uzasadnienia wyroku Sądu

Apelacyjnego wynika, iż stawia on znak równości pomiędzy działaniami odwołujące-

go się jako członka zarządu i jako likwidatora, w związku z czym wskazał orzeczenia

sądów administracyjnych stwierdzających, że pełnienie obowiązków członka zarzą-

du, o którym mowa w art. 116 § 2 Ordynacji podatkowej, należy rozumieć jako rze-

czywiste pełnienie takiej funkcji (wyrok WSA w Olsztynie z dnia 3 marca 2004 r., III

SA 2889/02 oraz wyrok NSA z dnia 18 listopada 2005 r., I FSK 257/05). Podniósł, że

w okresie likwidacji miał wpływ na prowadzenie spraw spółki, lecz nie jako członek

zarządu a jako likwidator.

Skarżący zarzucił, że Sąd Apelacyjny nietrafnie uznał, iż nie wykazał istnienia

przesłanek egzoneracyjnych, „gdyż nie mógł ich wykazać, będąc pozbawiony możli-

wości działania jako członek zarządu wówczas, gdy powstały warunki do zgłoszenia

wniosku o ogłoszenie upadłości”. Wskazał również, że Sąd Apelacyjny, poprzestając

na ogólnych rozważaniach o faktycznym wpływie skarżącego na sprawy spółki, nie

odniósł się do wszystkich podniesionych w apelacji zarzutów i błędnie przyjął, iż po-

nosi winę za niezgłoszenie we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości

spółki, mimo że jako likwidator nie był uprawniony do złożenia takiego wniosku, oraz

przyjęcie, że ponosi odpowiedzialność z tytułu zaciągniętych przez spółkę zobowią-

zań w okresie likwidacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 116 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa

(jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.), odczytany w związku z art. 31

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity

tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.), statuuje odpowiedzialność majątkową

5

za nieopłacone składki na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy i

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, na wypadek całkowitej lub

częściowej bezskuteczności ich egzekucji z majątku spółki z ograniczoną odpowie-

dzialnością. Z § 1 tego przepisu wynika, że za wspomniane zaległości odpowiadają

solidarnie całym swoim majątkiem członkowie jej zarządu, natomiast w § 2 ich odpo-

wiedzialność jest przedmiotowo ograniczona do zobowiązań, które powstały w czasie

pełnienia przez nich obowiązków członka zarządu.

Wykładnia tego przepisu, prezentowana w skardze i przyjęta przez sądy ad-

ministracyjne w przytoczonych w niej wyrokach, a także w niektórych orzeczeniach

Sądu Najwyższego (por. wyrok NSA z dnia 5 marca 2003 r., III SA 2490/01, Monitor

Podatkowy 2003 nr 10, s. 40 oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 6 lipca 2007 r.,

III CSK 2/07, z dnia 9 czerwca 2006 r., IV CK 415/05, niepublikowane), opiera się na

argumentach językowych oraz na - wynikającej z nich - tezie o istnieniu numerus

clausus podmiotów odpowiedzialnych z własnego majątku za długi spółki. Wyniki tej

wykładni, dające pierwszeństwo literalnemu odczytaniu art. 116 Ordynacji podatko-

wej, należy jednak uznać za rażąco niesprawiedliwe, co nakazuje skonfrontować je

także z innymi metodami wykładni (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Naj-

wyższego z dnia 25 kwietnia 2003 r., III CZP 8/03, OSNC 2004 nr 1, poz. 1). Zabieg

ten jest niezbędny również z tego względu, że przeniesienie na zarządców odpowie-

dzialności majątkowej ex lege miało na celu wyłącznie ochronę wierzycieli przed

skutkami zarządzania spółką w sposób prowadzący do bezskuteczności egzekucji

przeciwko niej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 1997 r., III CKN

65/97, OSNC 997 nr 11, poz. 181); zastosowanie wykładni językowej ochrony tej

skutecznie nie zapewnia, a jest wiele argumentów mających istotne znaczenie ak-

sjologiczne, wypływających także z przepisów prawa handlowego, które przemawiają

za ponoszeniem tej odpowiedzialności, mającej - co się w judykaturze Sądu Najwyż-

szego przyjmuje jednoznacznie (por. np. uchwałę z dnia 19 stycznia 1993 r. III CZP

162/92 OSNCP 1993/6 poz. 103, uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższe-

go z dnia 15 września 1993 r. II UZP 15/93 OSNCP 1994 nr 3 poz. 48, uchwały z

dnia 7 grudnia 2006 r., III CZP 118/06, OSNC 2007 nr 9, poz. 136, z dnia 4 lipca

1997 r., III CZP 24/97, OSNC 1997 nr 11, poz. 165 oraz z dnia 15 czerwca 1999 r., III

CZP 10/99, OSNC 1999 nr 12, poz. 203 i z dnia 28 lutego 2008 r., III CZP 143/07,

BSN 2008 nr 2, s. 12) - charakter odszkodowawczy, także przez likwidatorów.

6

Przed odwołaniem się do argumentów zakotwiczonych w prawie handlowym,

należy zaznaczyć, że - ze względu na okoliczności rozpoznawanej sprawy, umiej-

scowione w okresie przed wejściem w życie Kodeksu spółek handlowych - uzasad-

nione jest sięgnięcie do przepisów Kodeksu handlowego. Pod rządem tego Kodeksu

likwidatorzy reprezentowali spółkę w likwidacji i choć ich zadanie ograniczało się w

zasadzie do czynności likwidacyjnych (art. 271-272 k.h.), to jednak obowiązani byli

tak samo rzetelnie jak członkowie zarządu prowadzić sprawy spółki i reprezentować

ją na zewnątrz (art. 474 k.h.). Jest przy tym oczywiste, że również w czasie likwidacji

mogły wystąpić okoliczności uzasadniające ogłoszenie upadłości, w związku z czym

na likwidatorach, jak na członkach zarządu, ciążył obowiązek złożenia wniosku w tym

przedmiocie (art. 5 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 paździer-

nika 1934 r. - Prawo upadłościowe, jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 1128, poz. 512

ze zm.). W tej sytuacji nie można zaakceptować tezy o braku odpowiedzialności li-

kwidatora za niedopełnienie tego obowiązku, zważywszy zwłaszcza, że także jego

obciążała odpowiedzialność karna przewidziana w art. 483 k.h.

Obok argumentów słusznościowych (aksjologicznych), także argumenty wy-

kładni systemowej przemawiają - wbrew odmiennym poglądom (por. np. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 9 czerwca 2006 r., IV CK 415/05, niepublikowany, i z dnia 6

lipca 2007 r., III CSK 2/07, Prawo Spółek 2008 nr 7-8, s. 95) - za przyjęciem

odpowiedzialności likwidatora za długi spółki w likwidacji. Artykuł 269 k.h. stanowił,

że „likwidatorzy co do swych uprawnień i obowiązków podlegają przepisom działu

niniejszego, przewidzianym dla zarządu spółki”. Przepis ten odsyłał do wszystkich

przepisów dotyczących spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, więc między innymi

do art. 298 k.h. Niewymienienie wyraźnie likwidatorów w art. 298 k.h. nie może wy-

kluczać jego stosowania do nich; istnienie wielu przepisów wyraźnie przewidujących

odpowiedzialność likwidatorów na równi z członkami zarządu daje raczej podstawy

do rozumowania, że likwidatorzy tym bardziej - na równi z członkami zarządu - pono-

sili odpowiedzialność, o której mowa. W tej sytuacji, skoro odesłanie zawarte w art.

269 k.h. obejmowało także art. 298 k.h., a racje uzasadniające przewidzianą w art.

298 k.h. odpowiedzialność członków zarządu były aktualne również w odniesieniu do

likwidatorów, to i oni odpowiadali na podstawie tego przepisu (por. także wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 17 stycznia 2007 r., II CSK 322/06, Prawo Spółek 2008, nr 4, s.

58).

7

Interpretacja ta została wyrażona najmocniej w uchwale Sądu Najwyższego z

dnia 28 lutego 2008 r., III CZP 143/07 (Biuletyn SN 2008 nr 2, s. 12), obejmującej

wprawdzie wykładnię przepisów Kodeksu spółek handlowych, ale aktualnej także w

odniesieniu do poprzedniego stanu prawnego, który w analizowanym zakresie nie

odbiegał od współczesnych unormowań. Skład orzekający w niniejszej sprawie w

pełni podziela tę interpretację, stwierdzając, że ma ona istotne znaczenie także dla

ustalenia odpowiedzialności likwidatora spółki z ograniczoną odpowiedzialnością za

dług publicznoprawny z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie społeczne, zdro-

wotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.

Stwierdzenie to znajduje także umocowanie historyczne, gdyż do czasu wejścia w

życie art. 116 Ordynacji podatkowej i art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych odpowiedzialność członków zarządu spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością z tytułu niezapłaconych i niemożliwych do wyegze-

kwowania składek na ubezpieczenie społeczne wynikała z art. 298 k.h. (por. uchwałę

składu siedmiu sędziów z dnia 15 września 1993 r., II UZP 15/93, OSNCP 1994 nr 3,

poz. 48).

Konstrukcje odpowiedzialności przewidzianej w art. 298 k.h. (obecnie art. 299

k.s.h.) oraz w art. 116 Ordynacji podatkowej są identyczne, a brzmienie obu tych

przepisów różni się nieznacznie; na wypadek bezskuteczności egzekucji przeciwko

spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, członkowie jej zarządu odpowiadają oso-

biście i solidarnie za jej zobowiązania, a uwalnia od tej odpowiedzialności zgłoszenie

we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości lub wszczęcie postępowania

zapobiegającego ogłoszeniu upadłości (postępowanie układowe), albo wykazanie, że

niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości lub niewszczęcie postępowania zapo-

biegającego ogłoszeniu upadłości (postępowania układowego) nastąpiło bez winy

zarządcy. Pozostałe przesłanki wyłączające odpowiedzialność nie mają znaczenia;

istotna jest jednolita podstawa odpowiedzialności, a więc że członkowie zarządu

spółki nie odpowiadają tak jak spółka za to, że nie wywiązali się z obowiązku płace-

nia składek, lecz ponoszą odpowiedzialność za szkodę wynikłą z braku wpływów na

rzecz ZUS z tytułu składek, jako następstwo zawinionej przez nich utraty „zdolności

majątkowej” spółki, powodującej bezskuteczność egzekucji przeciwko spółce (por.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada 2003 r., IV CK 219/02, niepubliko-

wany). Najważniejsze jednak, z punktu widzenia wykładni systemowej, było umiesz-

czenie w art. 298 k.h. przepisu oznaczonego § 3, stwierdzającego, że „przepisy arty-

8

kułu niniejszego nie naruszają przepisów, ustanawiających dalej idącą odpowiedzial-

ność członków zarządu”. Skoro tak, to art. 116 Ordynacji podatkowej nie może być

interpretowany w sposób ograniczający tę odpowiedzialność; odpowiedzialność po-

datkowa nie może być mniejsza podmiotowo ani przedmiotowo od odpowiedzialności

zakreślonej przez prawo spółek handlowych. Odmienne stanowisko prowadziłoby do

pominięcia najważniejszego argumentu, mającego uwypuklany w solidaryzmie ubez-

pieczeń społecznych aspekt „sprawiedliwościowy”; członek zarządu, który doprowa-

dził do faktycznej niewypłacalności spółki i postawił ją w stan likwidacji, a zwlekał z

wnioskiem o ogłoszenie upadłości, uniknąłby, jako likwidator, nie tylko sankcji od-

szkodowawczej za nieprawidłowe kierowanie spółką, lecz przede wszystkim dopro-

wadziłby do przerzucenia obciążenia kosztami ubezpieczenia pracowników spółki -

ubezpieczonych także w czasie jej likwidacji - na fundusz tworzony ze składek innych

podmiotów. Z całą pewnością taka sytuacja jest nie do zaakceptowania zarówno w

odniesieniu do członków zarządu, jak i likwidatorów spółki, niezależnie od istnieją-

cych między nimi różnic w podstawach reprezentacji.

W niniejszej sprawie zostało ustalone, że zaległość składkowa powstała po

postawieniu spółki w stan likwidacji oraz że skarżący jako jej likwidator (uprzednio

jedyny członek zarządu) nie wniósł we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upa-

dłości, który - wbrew sugestiom zawartym w skardze kasacyjnej - powinien był złożyć

w celu uwolnienia się od odpowiedzialności określonej w art. 116 Ordynacji podatko-

wej. Ustalenia te nie zostały podważone w ramach drugiej podstawy skargi, więc gdy

Sąd Najwyższy stwierdził, że odpowiedzialność przewidzianą w art. 116 § 1 Ordyna-

cji podatkowej (w związku z art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych), związaną z bezskutecznością egzekucji składek na

ubezpieczenie społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowa-

nych Świadczeń Pracowniczych powstałych wobec spółki z ograniczoną odpowie-

dzialnością w likwidacji, ponosi także były członek zarządu ustanowiony jej likwidato-

rem, skargę kasacyjną oddalił (art.39814

k.p.c.).

========================================