V CSK 582/07

Sygn. akt V CSK 582/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 lipca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Antoni Górski

Protokolant Piotr Malczewski

w sprawie z powództwa G. L.

przeciwko Parafii […] w K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 9 lipca 2008 r.,

skargi kasacyjnej pozwanej Parafii […]

w K.

od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 9 sierpnia 2007 r.,

1.) oddala skargę kasacyjną;

2.) nie obciąża strony pozwanej kosztami postępowania

kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 9 sierpnia 2007 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

pozwanej Parafii złożoną od wyroku Sądu Okręgowego w J. zasadzającego od

strony pozwanej na rzecz Gminy L. kwotę 1.396.592, zł z należnościami

ubocznymi.

Sąd II instancji zaaprobował ustalenia dokonane w postępowaniu

pierwszoinstancyjnym, z których wynikało, że nieruchomość o powierzchni 1,7031

ha, składająca się z działek nr 29/06, 29/8 i 29/10, położna w K. przy ul. S.[...], stała

się własnością pozwanej Parafii - na podstawie art. 2 ust. 4 dekretu z dnia 8

marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich - jako następcy

prawnemu niemieckiego Kościoła Ewangelickiego. Parafia utraciła własność tej

nieruchomości w 1952 r., na podstawie uchwały Prezydium Rządu z dnia 27

września 1950 r. w sprawie rozdysponowania mienia nierolniczego na obszarze

Ziem Zachodnich i Wolnego Miasta Gdańska. Następnie, decyzją administracyjną

Prezydium MRN w K. z dnia 10 lutego 1960 r., nieruchomość została nieodpłatnie

przekazana w zarząd i użytkowanie Miejskiemu Przedsiębiorstwu Gospodarki

Komunalnej w L., a w 1968 r. przeszła w trwały zarząd i użytkowanie Miejskiego

Zarządu Budynków Mieszkalnych w L. W latach 1970 -1983 r na nieruchomości tej

wybudowano za środki inwestycyjne MZBM, zgodnie z planem zagospodarowania

przestrzennego, następujące obiekty: budynek wczasowy 4-kondygnacyjny, domek

„Eden”, garaże, kotłownie, skład opału, hydrofornię, sieć kanalizacyjną, sieć

wodociągową, centralne ogrzewanie, parking, boiska, chodniki i murki terenowe.

W końcu 1983 r. nieruchomość była w użytkowaniu Przedsiębiorstwa Gospodarki

Komunalnej i Mieszkaniowej w L., a od 1987 r. – w użytkowaniu Przedsiębiorstwa

Gospodarki Mieszkaniowej L., przekształconego w grudniu 1991 r. w zakład

budżetowy (Zakład Gospodarki Mieszkaniowej w L.). Decyzją komunalizacyjną

Wojewody Jeleniogórskiego z dnia 22 września 1993 r. stwierdzono nabycie tej

nieruchomości przez Gminę K. Wyrokiem Sądu Okręgowego w J. z dnia 13

listopada 2000 r., zaaprobowanym przez Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 4

kwietnia 2007 r., przywrócona została Parafii […] własność nieruchomości z

3

obowiązkiem jej wydania stronie uprawnionej przez Gminę K. W dniu 13 listopada

2001 r. pozwana przyjęła protokolarnie nieruchomość od ZGM w L.

Sąd Okręgowy uznał, że podstawą prawną roszczenia powodowej Gminy

o zwrot nakładów nie mogą być przepisy dotyczące roszczeń uzupełniających

(art. 224-229 k.c.), gdyż nigdy nie wystąpiła między stronami relacja „właściciel

- posiadacz” i odwrotnie. Podstawą roszczenia może być natomiast art. 405 k.c.,

ponieważ pozwana Parafia odniosła kosztem powódki nieuzasadnioną korzyść

z tytułu dokonanej inwestycji.

Za bezzasadny uznał Sąd zgłoszony przez pozwaną zarzut potrącenia

dotyczący zwrotu utraconych korzyści, z braku podstawy prawnej roszczenia

wzajemnego.

Oddalone zostało natomiast powództwo wobec dopozwanej Gminy K., która

po utracie statusu właściciela w dniu 12 listopada 2000 r. nie jest już wzbogacona.

Rozstrzygnięcie te zaaprobował Sąd Apelacyjny we W. oddalające apelację

pozwanej Parafii.

Sąd II instancji podkreślił, że powódka poniosła nakłady inwestycyjne,

w wyniku których Parafia jest bezpodstawnie wzbogacona w rozmiarze ustalonej

w opinii biegłej. Wyrok Sądu Okręgowego w J. z dnia 13 listopada 2000 r. odniósł

skutek również co do części składowych nieruchomości gruntowej (art. 47 § 1 i 48

k.c.), ale tylko w sensie prawnorzeczowym, ponieważ celem ustawy z dnia 13 maja

1994 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w

Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 73, poz. 323 ze zm.) było jedynie przywrócenie

własności, bez naruszenia prawa osób trzecich. Ustawa ta nie upoważniła

pozwanej do uzyskania korzyści majątkowych kosztem powódki, a w postępowaniu

regulacyjnym nie załatwiono problemu wzbogacenia.

Sąd Apelacyjny potwierdził również brak podstaw prawnych do

uwzględnienia zarzutu potrącenia. Korzystanie przez powódkę i jej poprzedników

prawnych z nieruchomości w trybie użytkowania i zarządu nie było bowiem czynem

korzystania z nieruchomości Parafii […]. Powódka nie miała również wpływu na

działania administracyjnoprawne „wywłaszczające” niegdyś Parafię z tej

nieruchomości.

4

W skardze kasacyjnej strona pozwana wniosła o uchylenie obu wyroków

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania albo oddalenie powództwa.

Skarżąca powołała się na naruszenie prawa materialnego, a mianowicie:

1.) art. 405 k.c. przez przyjęcie, że jest ona wzbogacona, a powódce służy

roszczenie z tego przepisu;

2.) art. 40-45 ustawy z dnia 13 maja 1994 r. o stosunku Państwa do Kościoła

Ewangelicko-Augusburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej przez pominięcie

nieodpłatności przejęcia w sposób pierwotny nieruchomości przez Parafię

oraz nieuwzględnienie możliwości rozliczeń w postępowaniu regulacyjnym;

3.) art. 48 i 191 k.c. przez przyjęcie koncepcji „rozdwojenia” skutków wyroku

Sądu Okręgowego w J. z 13.11.2000 r. przywracającego własność

nieruchomości, mimo że skutki tego wyroku odnosiły się niepodzielnie do

nieruchomości gruntowej i jej części składowych;

4.) art. 226-229 k.c. przez ich pominięcie;

5.) art. 498 k.c. przez nieuwzględnienie zarzutu potrącenia, mimo iż od daty

wyroku Sądu Okręgowego z dnia 13 listopada 2000 r. zaistniała tożsamość

wierzyciela wzajemnego i jego dłużnika uprawniająca do umorzenia

dochodzonej w pozwie należności przez potrącenie;

6.) art. 481 k.c. przez nieustalenie w sposób precyzyjny wymagalności

roszczenia powódki.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pozwana Parafia reprezentowała stanowisko, że przywrócenie własności

przedmiotowej nieruchomości oznaczało nabycie przez nią własności w sposób

pierwotny, bez żadnych obciążeń. Pierwowzorem regulacji spraw majątkowych

między Państwem a związkami wyznaniowymi była ustawa z dnia 17 maja 1989 r.

o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U.

Nr 29, poz. 54 ze zm.). Na tle tej regulacji Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27

września 1996 r., III CZP 96/96, (OSNC 1997, nr 1, poz. 7), wyraził pogląd, że

orzeczenie Komisji Majątkowej przywracające własność kościelnej osobie prawnej,

zawierające rozstrzygnięcie w przedmiocie użytkowania tej nieruchomości przez

5

dotychczasowego użytkownika oraz o obowiązku zwrotu poniesionych przez niego

nakładów, wyłącza możliwość dochodzenia roszczeń z tytułu użytkowania również

między tym użytkownikiem i Skarbem Państwa.

Późniejsze orzecznictwo Sądu Najwyższego „doprecyzowało” ten pogląd,

zwracając uwagę, że został on wyrażony na tle sytuacji, w której Komisja

Majątkowa rozliczyła nakłady. Podkreślono więc, że brak rozstrzygnięcia w tym

przedmiocie otwiera możliwość dokonania rozliczenia w przyszłości na drodze

sądowej (por. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 23 lipca 2004 r., III CK 194/03,

Lex nr 174181, oraz z dnia 12 kwietnia 2007 r., III CSK 427/06, OSNC 2008, nr 3,

poz. 39).

W rozpoznawanej sprawie jest bezsporne, że Komisja Regulacyjna

(odpowiednik Komisji Majątkowej) nie uzgodniła stanowiska i nie wydała

orzeczenia, a o przywróceniu własności orzekł Sąd Okręgowy w J., nie orzekając

jednak o rozliczeniach majątkowych. Brak orzeczenia w tym przedmiocie oznacza,

że nie powstały procesowe skutki powagi rzeczy osądzonej (art. 366 k.p.c.),

uniemożliwiające rozliczenie nakładów na „zwróconą” Parafii nieruchomość. W

orzecznictwie sądowym i piśmiennictwie nie ma potwierdzenia koncepcji strony

pozwanej o nabyciu pierwotnym zwróconej nieruchomości. Także w uzasadnieniu

cyt. uchwały Sądu Najwyższego III CZP 96/96 podkreślono potrzebę rozliczeń

majątkowych po przywróceniu własności nieruchomości, z udziałem wszystkich

zainteresowanych (por. też cyt. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 23 lipca 2004

r., III CK 194/03). Z wyraźnego przepisu ustawy (art. 40 ust. 4 ustawy z 13 maja

1994 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w

Rzeczypospolitej Polskiej) wynika nienaruszalność praw nabytych (rzeczowych i

obligacyjnych) przez niepaństwowe osoby trzecie. Należy podkreślić, że Gmina L.

nie brała udziału ani w postępowaniu regulacyjnym, ani w postępowaniu sądowym,

jest więc „niepaństwową osobą trzecią” w rozumieniu art. 40 ust. 4 cyt. ustawy.

Przedstawiona argumentacja dowodzi, ze pozwana nie nabyła nieruchomości w

sposób pierwotny, wolny od obciążeń.

Dla rozstrzygnięcia innych kontrowersji niezbędne staje się prześledzenie

stosunków prawnorzeczowych przedmiotowej nieruchomości w ujęciu

6

historycznym. Jest bezsporne, że nieruchomość ta przeszła na własność Skarbu

Państwa w 1952 r. i weszła w skład zasobu „jednolitej własności państwowej”

(por. art. 128 k.c.). Można jedynie zauważyć, iż ówcześnie istniał nadmiar

przepisów umożliwiających „reprywatyzację”. Pozwana Parafia nie może przy tym

powoływać się w postępowaniu sądowym na „wywłaszczenie”, bo nie podważyła

we właściwym trybie decyzji administracyjnej o przejęciu nieruchomości na rzecz

Skarbu Państwa w 1952 r.

Jest oczywiste, że w latach 1970-1983, w których dokonane zostały nakłady

inwestycyjne, nieruchomość stanowiła własność państwową, a nakładów dokonał

Skarb Państwa. W końcu 1983 r. nieruchomość przeszła w użytkowanie PGKiM

w L., a z dniem 1 sierpnia 1985 r. użytkowanie przekształciło się z mocy prawa w

zarząd (art. 87 ustawy z 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami

i wywłaszczeniu nieruchomości – Dz.U. Nr 22, poz. 99 ze zm.). Z dniem 1 lipca

1987 r. następcą prawnym PGKiM zostało Przedsiębiorstwo Gospodarki

Mieszkaniowej w L. W konsekwencji, w dniu 27 maja 1990 r. przedmiotowa

nieruchomość stanowiła własność Skarbu Państwa i pozostawała w zarządzie PGM

w L. Tego dnia własność nieruchomości nabyła z mocy prawa Gmina K.

(potwierdziła to decyzja komunalizacyjna Wojewody […]). Również w dniu 27 maja

1990 r. PGM w L. uzyskało status przedsiębiorstwa komunalnego, ale nie nabyło

wieczystego użytkowania gruntu, bo nie było takiej możliwości, a późniejsza zmiana

stanu prawnego nie była skuteczna, gdyż PGM w L. zostało wcześniej

przekształcone w zakład budżetowy (ZGM) Gminy L. (por. art. 5 ust. 1 i 8 ust. 1

ustawy z 10 maja 1990 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie

terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych; Dz.U. Nr 32, poz. 191 oraz

art. 2 ust. 1 ustawy z 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami

i wywłaszczaniu nieruchomości – Dz.U. Nr 79, poz. 464). W opisanej sytuacji

należy przyjąć, że dotychczasowa podstawa korzystania z nieruchomości, która

stała się po komunalizacji własnością Gminy K., nie uległa zmianie, zatem prawo

zarządu nie wygasło i przeszło na gminę, która dokonała przekształcenia, t.j. na

Gminę L., i było wykonywane przez Zakład Gospodarki Mieszkaniowej w L. Z

chwilą wejścia w życie, z dniem 1 stycznia 1998 r., ustawy z dnia 21 sierpnia 1997

r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2004 r., Nr 261, poz. 2603 ze zm.)

7

zarząd przekształcił się w trwały zarząd (art. 199 ust. 2 tej ustawy) i trwał do

przywrócenia własności Parafii w dniu 13 listopada 2000 r. Należy przyjąć, że

trwały zarząd wówczas wygasł, nie sposób bowiem uznać, iżby możliwe było

wykonywanie takiego zarządu na nieruchomości kościelnej osoby prawnej, t.j. innej

niż skarbowa lub samorządowa (por. też art. 138 u.g.n.). Od dnia 1 stycznia 1998 r.

do przedmiotowej nieruchomości miały wprost zastosowanie przepisy ustawy

o gospodarce nieruchomościami, a więc również art. 90 u.g.n. dotyczący skutków

wygaśnięcia trwałego zarządu. Istotny jest tu art. 90 ust. 2 u.g.n., stwarzający

podstawę prawną dla „trwałego zarządcy” do żądania zwrotu równowartości

dokonanych nakładów od „właściwego organu”. Dostosowując ten przepis do

nietypowych uwarunkowań rozpoznawanej sprawy wypada uznać, że „właściwym

organem” jest podmiot, który w następstwie wygaśnięcia trwałego zarządu

„przejmuje” nieruchomość, stając się beneficjentem nakładów, zobowiązanym

z mocy ustawy do ich „zwrotnego rozliczenia”. Przy takiej wykładni, uprawnioną do

zgłoszenia roszczenia o zwrot nakładów jest Gmina L., a zobowiązaną – pozwana

Parafia. Istniejąca podstawa prawna roszczenia (art. 90 ust. 2 u.g.n.) wyłącza

powołanie się przez powódkę na bezpodstawne wzbogacenie. Trzeba jednak

zaznaczyć, że przy braku wskazanej podstawy roszczenia (art. 90 ust. 2 u.g.n.)

miałby zastosowanie powołany w zaskarżonym wyroku art. 405 k.c. (z przyczyn

tam podanych).

Trafny jest pogląd Sądu Apelacyjnego dotyczący bezskuteczności

zgłoszonego przez stronę pozwaną zarzutu potrącenia, przede wszystkim dlatego,

że dotychczasowi „dysponenci” nieruchomości posiadali tytuły prawne do władania

nią i pobierania pożytków. Wzajemne roszczenie pozwanej Parafii nie ma

podstawy prawnej w odniesieniu do okresu sprzed daty przywrócenia własności

(13 listopada 2000 r.). Z tą datą – jak wskazano wcześniej – wygasł trwały zarząd

i powódka korzystała z nieruchomości bez podstawy prawnej, co mogło rodzić

obowiązek zapłaty przez nią wynagrodzenia z tego tytułu (art. 224-225 k.c.).

Ma tu jednak zastosowanie art. 229 k.c., przewidujący roczne przedawnienie

roszczeń uzupełniających, liczone od dnia zwrotu rzeczy. Zwrot nieruchomości

bezspornie nastąpił w dniu 16 października 2001 r., natomiast zarzut potrącenia,

ujawniający roszczenia pozwanej z art. 224-225 k.c., został zgłoszony

8

w odpowiedzi na pozew w dniu 6 listopada 2002 r. (k. 85). Roszczenie powódki

(za okres po 13 listopada 2000 r.) uległo zatem przedawnieniu (zob. też uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 19 października 2007 r., III CZP 58/07, OSNC 2008, nr 5,

poz. 44).

Z przedstawionych przyczyn należało oddalić skargę kasacyjną (art. 39814

k.p.c.).

Strona pozwana nie została obciążona kosztami postępowania kasacyjnego

z uwagi na wykazane przez nią ograniczone możliwości płatnicze (art. 102 k.p.c.).