II CSK 102/08

Sygn. akt II CSK 102/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 lipca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Helena Ciepła (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z powództwa J. C.

przeciwko E.(...) Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 17 lipca 2008 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 5 lipca 2007 r., sygn. akt

I ACa (…),

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz strony pozwanej kwotę

3.600 zł tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

W dniu 10 października 2002 r. powód zawarł z J. Z.:

- umowę użyczenia gruntów o powierzchni 351,7353 ha w obrębie G. i 63 ha w obrębie

S., dzierżawionych przez J. Z. od Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa. Umowa

została zawarta na czas do zebrania plonów z zasiewów zakupionych przez powoda,

nie dłużej niż do 31 sierpnia 2003 r.,

2

- umowę sprzedaży zasiewów na tych działkach za cenę 63.000zł, płatną przez

potrącenie z wierzytelnością powoda w stosunku do J. Z. w kwocie 47.500 zł z dopłatą w

kwocie 15.500 zł.

W dniu 1 sierpnia 2003 r. Komornik w postępowaniu egzekucyjnym o sygn. akt I

ACa (...) prowadzonym z wniosku pozwanej Spółki przeciwko J. Z. zajął zasiewy

pszenicy i żyta, zlecił jej zebranie tych zasiewów i sprzedał 330 ton pszenicy i 198,5 ton

żyta za łączną kwotę 258.530 zł.

Powód po zmianie powództwa przeciwegzekucyjnego o zwolnienie zasiewów

spod zajęcia na odszkodowawcze, żądał od pozwanej Spółki odszkodowania w kwocie

258.530 zł.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 6 kwietnia 2005 r. oddalił powództwo uznając, że

powód nie nabył żadnych praw do zasiewów , które jako pożytki zgodnie z art.155 § 2 i

48 k.c. stają się własnością posiadacza dopiero z chwilą odłączenia. Działania

komornika i wierzyciela uznał za zgodne z prawem, a umowę użyczenia za czynność

pozorną.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 18 maja 2006 r. zmienił ten wyrok i uwzględnił

powództwo, a Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 7 marca 2007 r. uchylił wyrok Sądu

Apelacyjnego w części zasądzającej i orzekającej o kosztach i w tym zakresie przekazał

sprawę do ponownego rozpoznania temu Sądowi. W motywach stwierdził, że Sąd

Apelacyjny trafnie zakwalifikował żądanie jako odszkodowawcze o naprawienie szkody

wyrządzonej czynem niedozwolonym.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 5 lipca

2007 r. oddalił apelację powoda poza częścią oddaloną poprzednim wyrokiem z dnia 18

maja 2006 r. Mając na uwadze ustalony stan faktyczny, w swoim rozstrzygnięciu

inspirowanym orzeczeniem Sądu Najwyższego z dnia 28 października 2005 r., II CK

174/05 (OSNC 2006, nr 9 poz.149), oceniając zawarte przez strony umowy uznał je nie

za pozorne, lecz nieważne, gdyż zamiarem stron było wywołanie skutków prawnych

ukierunkowanych na popełnienie przestępstwa przewidzianego w art. 302 § 1 k.k., który

określa odpowiedzialność za przestępstwo faworyzowania wierzycieli, polegające na

zaspokojeniu roszczeń tylko niektórych z nich ze szkodą dla pozostałych. Konsekwencją

tych umów było zaspokojenie tylko powoda z jednoczesnym pozbawieniem innych

realnej możliwości zaspokojenia. Zatem postępowanie egzekucyjne w żaden sposób nie

mogło naruszyć praw należących do powoda.

3

Nadto Sąd Apelacyjny uznał za niedopuszczalną przedmiotową zmianę

powództwa dokonaną przez skarżącego w piśmie z dnia 27 czerwca 2007 r.,

kwalifikowanego dotychczas przez sądy obu instancji jako deliktowe na żądanie

surogacji na podstawie art. 841 k.c., bądź jako roszczenie rzeczowe z art. 224 k.c.

przyjmując, że zmiana ta oznacza rozszerzenie płaszczyzny faktycznej sporu. Ma więc

miejsce, jak zauważył sąd odwoławczy, zmiana powództwa zgodnie z art. 193 k.p.c.

Powód w skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach z art. 3983

k.p.c.,

zarzucił naruszenie:

- art. 58 § 1 w związku z art. 302 § 1 k.k., przez przyjęcie, że czynności prawne

o skutkach obligacyjnych dokonane z pokrzywdzeniem osób trzecich są

nieważne z mocy prawa;

- art. 58 § 1 w związku z art. 302 § 1 k.k. i art. 42 ust. 3 Konstytucji, przez

przyjęcie, iż sąd cywilny jest kompetentny do ustalania faktu popełnienia

przestępstwa, przez osobę niebędącą stroną postępowania.

Z przepisów procesowych zarzucił naruszenie:

- art. 383 k.p.c. w związku z art. 193 k.p.c., przez przyjęcie, że wskazanie przez

powoda dodatkowej kwalifikacji prawnej roszczenia procesowego na etapie

postępowania apelacyjnego stanowi niedopuszczalną zmianę powództwa w

postępowaniu przed sądem drugiej instancji;

- art. 382 k.p.c. w związku z art. 235 k.p.c., art. 236 k.p.c. i art. 241 k.p.c., przez

dokonanie nowych ustaleń faktycznych bez przeprowadzenia postępowania

dowodowego w tym zakresie.

W konkluzji wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w jego pkt. I i II oraz o

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

W pierwszej kolejności wymagają rozważenia zarzuty skargi kasacyjnej

dotyczące naruszenia przepisów postępowania.

W tym przedmiocie należy przede wszystkim stwierdzić, że nie dopuścił się Sąd

Apelacyjny naruszenia art. 383 k.p.c. w zw. z art. 193 k.p.c. Według ugruntowanego

stanowiska w orzecznictwie Sądu Najwyższego i w piśmiennictwie prawniczym, zmianą

powództwa może być zastąpienie dotychczasowej podstawy faktycznej inną, przy

zachowaniu niezmienionego żądania, bądź zmiana żądania przy niezmienionej

podstawie faktycznej, albo też zmiana obu tych elementów. Zmiana powództwa polega,

w konsekwencji, na zmianie jego istotnych elementów, wszystkich albo wybranych.

4

Innymi słowy przeobrażeniu podlega żądanie wraz z podstawą faktyczną i prawną.

Słusznie więc Sąd Apelacyjny przyjął, że skarżący dokonawszy zmiany kwalifikacji

prawnej dochodzonego roszczenia, jednocześnie dokonał przedmiotowej zmiany

powództwa, bowiem wraz ze zmienioną kwalifikacją prawną roszczenia uległa

rozszerzeniu płaszczyzna faktyczna sporu. Wobec tego zarzut naruszenia przez Sąd

Apelacyjny art. 383 k.p.c. w zw. z art. 193 k.p.c. okazał się bezzasadny, co znajduje

potwierdzenie we wcześniejszych orzeczeniach Sądu Najwyższego (por. np.:

postanowienie SN z dnia 9 listopada 2004 r.; V CK 246/04 – niepubl.).

Bezzasadny jest również zarzut naruszenia art. 382 k.p.c. w zw. z art. 235 k.p.c.,

art. 236 k.p.c. i art. 241 k.p.c. Przede wszystkim należy zauważyć, że zgodnie z art. 382

k.p.c. sąd drugiej instancji orzeka na podstawie materiału zebranego w postępowaniu

pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym. Z zebranego w sądzie I instancji

materiału, sąd apelacyjny korzysta w ten sposób, że stosownie do swego uznania może

podzielić ustalenia sądu I instancji lub ponowić przeprowadzone dowody w całości lub w

części, kierując się celowością i ekonomią postępowania. W przedmiotowej sprawie Sąd

Apelacyjny uznał za bezcelowe powtarzanie ustaleń faktycznych, których dokonano

wcześniej przed wydaniem wyroku z dnia 18 maja 2006 r. Zgodnie z ugruntowanym w

orzecznictwie Sądu Najwyższego trendem, art. 382 k.p.c. nie nakłada na Sąd drugiej

instancji obowiązku przeprowadzenia postępowania dowodowego, który władny jest

samodzielnie dokonać ustaleń faktycznych bez potrzeby uzupełniania materiału

dowodowego zebranego przed sądem pierwszej instancji, o ile nie zachodzą ku temu

potrzeby (por. orzeczenia SN: postanowienie z dnia 2 marca 2000 r., III CKN 257/00;

wyrok z dnia 8 grudnia 2004 r., I CK 209/04; wyrok z dnia 26 kwietnia 2007 r.; II CSK

22/07 – niepubl.). W konsekwencji nie można przyznać racji skarżącemu, że materiał

dowodowy zebrany w postępowaniu przed sądem I instancji nie dawał sądowi

odwoławczemu podstaw do dokonania ustalenia faktu pokrzywdzenia przez dłużnika

poszczególnych wierzycieli.

Nieuzasadniony także okazał się zarzut naruszenia prawa materialnego, art. 58 §

1 w związku z art. 302 § 1 k.k. oraz art. 42 ust. 3 Konstytucji. Trafność stanowiska Sądu

Apelacyjnego, że umowy zawarte w dniu 10 października 2002 r. podjęte były przez

jedną ze stron w celu przestępczym są nieważne, nie może być skutecznie zwalczana.

Sąd ten, wbrew argumentacji skarżącego, nie ustalił faktu popełnienia przez niego

przestępstwa, a jedynie, że konsekwencją zawartych umów było zaspokojenie tylko

skarżącego, jako jednego z wierzycieli z pozbawieniem pozostałych, zajmując

5

konkretnie umotywowane stanowisko. W konfrontacji zatem z treścią uzasadnienia

zaskarżonego wyroku nie może się utrzymać zarzut naruszenia przezeń art. 58 § 1 w

związku z art. 302 § 1 k.k. oraz art. 42 ust. 3 Konstytucji, a przekonania skarżącego, że

Sąd Apelacyjny zmierzał wbrew art. 11 k.p.c. do obejścia rygorów dotyczących ustalenia

faktu popełnienia przestępstwa z art. 302 § 1 k.k. należy uznać za jego subiektywne

odczucia. Zawarte w dniu 10 października 2002 r umowy użyczenia i sprzedaży,

w okolicznościach, które miały miejsce w przedmiotowej sprawie, tzn.: faworyzowanie

niektórych wierzycieli z pokrzywdzeniem pozostałych, nie mogą być uznane za

czynności ważne. Takiemu stanowisku dał wyraz Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 28

października 2005 r., II CK 174/05, OSNC z 2006 r., Nr 9, poz. 149 – stwierdzając, że:

„czynność prawna podjęta w celu przestępczym jest nieważna (art. 58 § 1 k.c.)”.

Czynności cywilnoprawnych nie można zatem wykorzystywać jako środka do osiągania

przestępczych celów, takimi zaś są czynności ukierunkowane na popełnienie

przestępstwa z art. 302 § 1 k.k.

Z tych względów skargę kasacyjną, jako pozbawioną uzasadnionych podstaw

oddalono (art. 39814

k.p.c.). O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na

podstawie art. 98 § 1 i § 3 i art. 108 § 1 w zw. z art. 39821

k.p.c.