III UK 28/08

Sygn. akt III UK 28/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 lipca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Jaśkowski (przewodniczący)

SSN Andrzej Wróbel (sprawozdawca)

SSN Józef Iwulski

w sprawie z odwołania S. B.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o zapłatę odsetek,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 15 lipca 2008 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego

od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 7 listopada 2007 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie:

2

Zakład Ubezpieczeń Społecznych (organ rentowy) decyzją z dnia 15 maja

2006 r. odmówił S. B. ( wnioskodawca) wypłaty odsetek za zwłokę od dokonanych

płatnikowi zwrotów nadwyżki po upływie 30 dni od dnia wpływu deklaracji

rozliczeniowych z tytułu kwot uznań przewyższających kwotę należnych składek z

tytułu ubezpieczeń społecznych, rozliczonych przez płatnika w ciężar składek na

ubezpieczenie społeczne, w okresie od stycznia 1999 r. do marca 2001 r., od

czerwca 2001 r. do maja 2002 r., od lipca 2002 r. do września 2002 r.

Sąd Okręgowy – Sąd Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 24 maja

2007 r. oddalił odwołanie wnioskodawcy od powyższej decyzji organu rentowego.

Sąd ustalił między innymi, że w 1999 r. wnioskodawca wniósł do organu

rentowego o zwrot kwot wypłaconych tytułem zasiłków poprzez rozliczenie

nadpłaty wynikającej z deklaracji rozliczeniowych za miesiące kwiecień-czerwiec

1999 r. Zwrot ten otrzymał – bez odsetek – do lipca 2000 r. W 2001 r.

wnioskodawca zażądał zapłaty odsetek od nieterminowej wypłaty zwrotu

nadpłaconych świadczeń z tytułu zasiłków za okres od stycznia 1999 do kwietnia

2000, występując jednocześnie z żądaniem zwrotu nadpłaty składek na

ubezpieczenie społeczne za okres od maja do listopada 2000 r. wraz z odsetkami

od dnia wypłaty każdej miesięcznej składki. W styczniu 2001 r. organ rentowy

wypłacił wnioskodawcy kwotę 28.331,23 zł. Kolejne wezwanie do zapłaty

wnioskodawca skierował do organu rentowego w 2003 r.; dotyczyło ono zwrotu

nadpłaconych składek za marzec-maj 2001 r., sierpień 2001 r., oraz wrzesień-

listopad 2002 r. Po przeprowadzeniu kontroli w siedzibie wnioskodawcy organ

rentowy zwrócił przedsiębiorcy nadpłatę za okres od stycznia 2001 r. do lutego

2003 r. w kwocie 40.456,32 zł. Organ rentowy ustalił, że płatnik w tym okresie

rozliczał w ciężar składek wypłacone zasiłki z ubezpieczenia społecznego oraz

zasiłki finansowane z budżetu państwa, których wysokość przekraczała kwotę

należnych składek na ubezpieczenie społeczne, wykazując te kwoty w składanych

deklaracjach rozliczeniowych. W czerwcu 2003 r. wnioskodawca zażądał wypłaty

odsetek od zwróconych mu kwot dotyczących nadpłat za lata 1999-2000, o raz za

styczeń – grudzień 2001 r. Organ rentowy odmówił wypłaty odsetek.

W kwietniu 2004 r. płatnik wystąpił z pozwem o zapłatę kwoty 16.449,54 zł

tytułem odsetek od nadpłaconych składek za okres od lipca do grudnia 1999 r. oraz

3

od stycznia do kwietnia 2000 r. Pozew przekazano organowi rentowemu jako

wniosek. ZUS wydał decyzję odmowną, od której wnioskodawca wniósł odwołanie

Sąd ustalił, że bezspornie od stycznia 1999 r. do marca 2001 r., od czerwca

2001 r. do maja 2002 r. oraz od lipca 2002 r. do września 2002 r. po stronie

wnioskodawcy powstała nadwyżka w rozliczeniach z organem rentowym w kwocie

125.444,37 zł, która została mu zwrócona przez organ rentowy. Sporne jest

natomiast oprocentowanie tej nadwyżki.

W ocenie Sądu pierwszej instancji kwestią zasadniczą dla rozstrzygnięcia

sprawy jest ustalenie, czy nadpłata wynika z uiszczenia przez wnioskodawcę

składek na ubezpieczenia społeczne w zawyżonej wysokości czy też stanowiła

wynik rozliczenia należnych składek z wypłaconymi przez wnioskodawcę zasiłkami

rodzinnymi, pielęgnacyjnymi i wychowawczymi.

Sąd, powołując przepisy art. 24 ust. 6a, 6b i 6c ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

2007 r. Nr 11, poz. 74) oraz art. 77 § 1 Ordynacji podatkowej, przyjął, że co do

zasady nadpłacone lub nienależnie opłacone składki na ubezpieczenie społeczne

podlegały zwrotowi na rzecz ubezpieczonego wraz z oprocentowaniem. Odmienny

natomiast sposób rozliczeń przewidziano w przypadku zwrotu na rzecz płatnika

wypłaconych przez niego zasiłków finansowanych z ubezpieczenia społecznego.

Zgodnie z przepisem art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267 ze zm.), prawo do

zasiłków i ich wysokość ustalają oraz zasiłki te wypłacają płatnicy składek na

ubezpieczenie chorobowe, którzy zgłaszają do ubezpieczenia powyżej 20

ubezpieczonych. Wnioskodawca spełniał tę przesłankę, a zatem obciążał go

obowiązek wymieniony w tym przepisie. Sąd wskazał, że kwoty wypłaconych

zasiłków podlegają rozliczeniu w trybie określonym w § 5 ust. 10 rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu

postępowania w sprawach rozliczania składek, wypłaconych zasiłków z

ubezpieczeń chorobowego i wypadkowego, zasiłków rodzinnych, pielęgnacyjnych i

wychowawczych oraz kolejności zaliczania wpłat składek na poszczególne

fundusze (Dz.U. Nr 165, poz. 1197 ze zm.). Przepis ten stanowi, że płatnik

4

dokonuje wpłaty składek na ubezpieczenie społeczne w wysokości stanowiącej

różnicę między kwotą należnych składek na ubezpieczenia społeczne, wykazanych

w deklaracji rozliczeniowej oraz kwotą wypłaconych zasiłków oraz przysługującego

płatnikowi wynagrodzenia nazywanego w rozporządzeniu „kwotą uznań". Na

podstawie przepisu § 19 ust. 1 tego rozporządzenia, co do zasady rozliczenie kwot

uznań następuje poprzez zaliczenie ich na poczet bieżących składek na

ubezpieczenie społeczne. Zgodnie z treścią ust. 2 tego przepisu w sytuacji, gdy

nadwyżka powstała z tytułu uznań, o których mowa w ust. 1, przewyższa kwotę

należnych składek na ubezpieczenie społeczne, Zakład Ubezpieczeń Społecznych

powinien dokonać jej zwrotu w terminie 30 dni od dnia wpływu deklaracji

rozliczeniowej za dany miesiąc kalendarzowy. Według Sądu Okręgowego,

ustawodawca odmiennie niż to ma miejsce w przypadku zwrotu nienależnie

opłaconych składek, nie przewidział możliwości oprocentowania kwot wypłaconych

nadwyżek. Nie ulega przy tym wątpliwości, że wypłacone przez płatnika zasiłki,

pomimo iż są rozliczane w ciężar składek, nie mogą być traktowane na równi ze

składką na ubezpieczenie społeczne, a co za tym idzie nie znajdują do nich

zastosowania reguły dotyczące zwrotu nadpłaty przewidziane w Ordynacji

podatkowej. W odesłaniu określonym w art. 31 ustawy systemowej w sposób

wyraźny wskazano, że zastosowanie przepisów Ordynacji ograniczone jest jedynie

do należności z tytułu składek.

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 7

listopada 2007 r. oddalił apelację wnioskodawcy od powyższego wyroku Sądu

pierwszej instancji.

W ocenie Sądu Apelacyjnego chybiony jest zarzut naruszenia zaskarżonym

wyrokiem przepisu art. 77 w związku z art. 78 Ordynacji podatkowej, które dotyczą

oprocentowania nadpłaty w sytuacji niezwrócenia jej podatnikowi w terminie

określonym przez ustawę. W stanie faktycznym sprawy przepisy Ordynacji

podatkowej nie mają zastosowania. Nie ma bowiem wątpliwości, że przedmiotem

sporu jest prawo wnioskodawcy do odsetek od zwróconych mu kwot wypłaconych

przez niego zasiłków finansowanych z ubezpieczenia społecznego. Nie jest to

zatem zwrot nadpłaty, o jakiej mowa w powołanych w apelacji przepisach Ordynacji

podatkowej.

5

Definicję nadpłaty zawiera przepis art. 72 Ordynacji podatkowej, który w § 1

pkt 1 stanowi, że „za nadpłatę uważa się kwotę nadpłaconego lub nienależnie

zapłaconego podatku.” Istota nadpłaty polega na tym. że podatnik płaci wówczas,

gdy nie musi tego robić (nie istnieje obowiązek podatkowy) lub też płaci za dużo

(kwota podatku zapłaconego przewyższa kwotę należną). Drugą cechą

charakterystyczną nadpłaty jest to, że zawsze musi ona być uiszczona na rzecz

organu podatkowego. Adresatem płaconego "podatku" nie może być, co oczywiste,

inny organ. Wpłata ta może być dokonana bezpośrednio na rzecz organu

podatkowego, jak również na rzecz płatnika lub inkasenta. W rezultacie nadpłata

określona w art. 72 Ordynacji podatkowej, dotyczy podatku, a więc

publicznoprawnego, nieodpłatnego, przymusowego oraz bezzwrotnego

świadczenia pieniężnego na rzecz Skarbu Państwa, województwa, powiatu lub

gminy wynikającego z ustawy podatkowej (art. 6 Ordynacji podatkowej). Takiego

charakteru, t.j. charakteru nadpłaty określonej w art. 72 § 1 Ordynacji podatkowej z

całą pewnością – zdaniem Sądu - nie mają kwoty wypłacone przez organ rentowy

tytułem zwrotu wypłaconych ubezpieczonym przez wnioskodawcę zasiłków

stosownie do treści art. 61 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Należności te nie były uiszczone

bezpośrednio na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Według Sądu, nie można zatem przyjąć, jak twierdzi apelujący, że dotyczyły

one nadpłaconych składek na ubezpieczenie społeczne. Przewidziana w § 5 ust. 10

rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie szczegółowych zasad i trybu

postępowania w sprawach rozliczania składek, wypłaconych zasiłków z

ubezpieczeń chorobowego i wypadkowego, zasiłków rodzinnych, pielęgnacyjnych i

wychowawczych oraz kolejności zaliczania wpłat składek na poszczególne

fundusze możliwość zaliczenia wypłaconych zasiłków oraz należnego płatnikowi

wynagrodzenia z tytułu dokonywanych wypłat, t.j. tzw. „kwoty uznań" nie nadaje tej

należności charakteru składek na ubezpieczenia społeczne. W konsekwencji, w

stanie faktycznym sprawy nie mają zastosowania wymienione wyżej przepisy

Ordynacji podatkowej. Jak bowiem trafnie zauważył Sąd Okręgowy znajdujące się

w art. 31 ustawy systemowej odesłanie do enumeratywnie wymienionych przepisów

Ordynacji podatkowej dotyczy wyłącznie kwestii należności z tytułu składek

6

(składek na -ubezpieczenie społeczne art. 4 pkt 3). W tej sytuacji, w ocenie

Sądu drugiej instancji, całkowicie bezprzedmiotowe są obszerne wywody zawarte

w uzasadnieniu apelacji zawierające szczegółową analizę zmieniającej się treści

art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych gwarantującej oprocentowanie

nadpłat już od wejścia w życie wymienionej ustawy, aż po nadanie nowej treści art.

24 tej ustawy, przewidującej w sposób samodzielny oprocentowanie nienależnie

opłaconych składek, jeżeli nie zostały zwrócone w określonym terminie (art. 24 ust.

6e obowiązujący od 1 lipca 2004 roku). Przepis art. 31 jak i art. 24 ust. 6e ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych, niezmiennie bowiem dotyczyły należności z

tytułu składek przewidując odpowiednie stosowanie przepisów Ordynacji

podatkowej. Tymczasem należność wypłacona wnioskodawcy nie miała charakteru

składki na ubezpieczenie społeczne.

Odnosząc się do zarzutów apelacji dotyczących błędnej wykładni

omawianych przepisów wskutek zastosowania jedynie reguł wykładni gramatycznej

bez sięgania do reguł wykładni celowościowej i funkcjonalnej Sąd podniósł, że w

swej istocie zmierzają one do stworzenia normy prawnej nie wynikającej z art. 31

ustawy systemowej. Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, między innymi w

wyroku z dnia 13 stycznia 2006 r. I UK 155/05 (OSNP z 2006 nr 23-24, poz. 368),

że przy wszelkiej wykładni prawa nie jest dopuszczalne nie tylko zawężanie

znaczenia słów użytych w przepisie prawa, ale również ich interpretacja wbrew

wynikom wykładni językowej. Pierwszeństwo ma bowiem wykładnia językowa, a

dopiero, gdy ta zawodzi, prowadząc do wyników nie dających się pogodzić z

racjonalnym działaniem ustawodawcy i celem, jaki ma realizować dana norma,

sięga się do dyrektyw wykładni systemowej i funkcjonalnej. Skarżący, w ocenie

Sądu, nie wskazał dyrektyw wykładni systemowej czy funkcjonalnej

(celowościowej), które uzasadniałyby przyjętą przez niego w apelacji interpretację

przepisów.

Sąd zważył, że autor apelacji ma wątpliwości w zakresie skuteczności

zarzutów określonych w pkt. 4 i 2, skoro w punkcie 3 formułuje zarzut naruszenia

art. 32 Konstytucji w związku z art. 481 § 1 i 2 k.c. wywodząc, iż sposobem wydania

rozstrzygnięcia zgodnego z porządkiem konstytucyjnym w kontekście braku

zupełności i kompletności regulacji ustawy systemowej może być np. art. 481 § 1

7

i 2 k.c. Zdanie Sądu drugiej instancji, skarżący nie wskazuje, który z przepisów

mających zastosowanie w sprawie jest sprzeczny z Konstytucją RP naruszając jej

przepis art. 32. Całkowicie nieuprawniony jest pogląd odnośnie do bezzasadnego

pominięcia przez Sąd pierwszej instancji art. 481 § 1 i 2 k.c., bowiem w stosunkach

opartych na prawie ubezpieczeń społecznych odsetki od opóźnionego świadczenia

uregulowane są - dla potrzeb tego prawa - wyczerpująco, bez możliwości

odwoływania się do przepisów prawa cywilnego. Świadczenia należne w tym

systemie nie mają charakteru obligacyjnego, więc obowiązek zapłaty odsetek może

wynikać tylko z ustawy. W jednym tylko wypadku Zakład Ubezpieczeń Społecznych

jest obowiązany do wypłaty odsetek w wysokości określonej przepisami prawda

cywilnego, wówczas gdy nie dokona - w następstwie okoliczności, za które ponosi

odpowiedzialność - wypłaty świadczeń w terminach przewidzianych w przepisach

dotyczących ich przyznawania i wypłacania (art. 85 ust. 1 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych). Chodzi zatem o odsetki za zwłokę w świadczeniu,

powstałą na skutek okoliczności, za które ten organ odpowiada, a nie za

opóźnienie, w którym nie ma elementu winy. Z tej przyczyny – zdaniem Sądu

drugiej instancji - niedopuszczalna jest analogia z art. 476 i 481 k.c. (por. uchwała

Sądu Najwyższego z dnia 11 września 1991 r., U UZP 11/91, OSP 1992 nr 7-8,

poz. 147 oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 października 1997 r. II UKN

208/97, OSNAPiUS 1998 nr 15 poz. 461). Przedstawione wyżej wywody dotyczące

braku podstaw do ustalenia wnioskodawcy prawa do odsetek od zwróconych mu

kwot wypłaconych przez niego świadczeń z ubezpieczenia społecznego, w ocenie

Sądu Apelacyjnego, są tym bardziej uzasadnione, jeśli zważy się na sytuację

prawną płatnika składek, a taki przymiot niewątpliwie posiadał wnioskodawca jako

osoba zatrudniająca pracowników (art. 4 pkt 2 lit. a) ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych). Tym właśnie podmiotom, w przypadku zatrudnienia

powyżej 20 pracowników, ustawodawca powierzył wypłatę zasiłków z

ubezpieczenia społecznego oraz finansowanych z budżetu państwa, przewidując

stosowne wynagrodzenie za wykonywanie tych czynności (art. 3 ust. 2 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych).

Wnioskodawca zaskarżył powyższy wyrok Sądu drugiej instancji w całości

skargą kasacyjną, w której zarzucił:

8

1. naruszenie przepisów prawa materialnego, a to art. 23 ust 1 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 64 ust 2 ustawy o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa oraz art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, a to

poprzez dokonanie błędnej i zawężającej wykładni wskazanych przepisów, co

skutkowało ich wadliwym zastosowaniem do oceny skutków prawnych zaistniałego

w sprawie niniejszej stanu faktycznego, polegającym w szczególności na

niezasadnym uznaniu, że w sytuacji, gdy płatnik uiścił kwotę z tytułu zasiłków w

wysokości przekraczającej kwotę należną nie stosuje się przepisów o obowiązku ze

strony organu przyjmującego nienależne świadczenie zapłaty odsetek od

nieterminowo zwróconych kwot oraz, że do oceny skutków prawnych

przedmiotowej sytuacji nie stosuje się przepisów ustawy o ubezpieczeniach

społecznych oraz ordynacji podatkowej, podczas gdy wniosek przeciwny wynika z

prawidłowej wykładni powołanego przepisu art. 23 ust 1 interpretowanego per

analogiam i jej art. 31.

2. naruszenie przepisów prawa materialnego, a to art. 72 § 1, art. 73 i art. 78

Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych polegające na dokonaniu zawężającej i w konsekwencji błędnej

wykładni pojęcia „nadpłaty" na gruncie regulacji prawa podatkowego i ustawy

systemowej, podczas gdy Ordynacja podatkowa w powołanych przepisach statuuje

generalną zasadę, iż każda sytuacja uiszczenia obywatela świadczenia

pieniężnego w wysokości przekraczającej należną (świadczenia nadpłaconego lub

nienależnie zapłaconego) bez względu na sposób obliczenia tychże należności

powoduje powstanie nadpłaty, która z kolei na zasadzie art. 78 podlega

oprocentowaniu w wysokości równej oprocentowaniu od zaległości podatkowych;

3. naruszenie przepisów prawa materialnego, a to art. 77 w związku z art. 78

Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych polegające na dokonaniu błędnej wykładni wskazanych przepisów

wskutek zastosowania jedynie reguł wykładni gramatycznej i w konsekwencji

nieuzasadnionym uznaniu, że nie mają one zastosowania w sprawie niniejszej,

podczas gdy reguły wykładni celowościowej i funkcjonalnej prowadzą do wniosku

9

odmiennego o niezbędności ich zastosowania i co za tym idzie istnieniu po stronie

ZUS obowiązku do wypłacenia odsetek z tytułu nieterminowego zwrotu składek.

Wskazując na powyższe podstawy wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku

w całości i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania

lub zmianę zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie co do istoty sprawy

poprzez orzeczenie o obowiązku zapłaty przez organ rentowy odsetek na rzecz

wnioskodawcy tytułem nieterminowo zwróconych nadpłat w łącznej wysokości

25.198,50 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 27 czerwca 2003 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna ma uzasadnione podstawy.

Przedmiot postępowania w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych

wyznacza w zasadzie przedmiot zaskarżonej decyzji organu rentowego. W

rozpoznawanej sprawie przedmiotem postępowania jest prawo wnioskodawcy do

wypłaty odsetek za zwłokę od dokonanych płatnikowi zwrotów nadwyżki po upływie

30 dni od dnia wpływu deklaracji rozliczeniowych z tytułu kwot uznań

przewyższających kwotę należnych składek z tytułu ubezpieczeń społecznych,

rozliczonych przez płatnika w ciężar składek na ubezpieczenie społeczne, w

okresie od stycznia 1999 r. do marca 2001 r., od czerwca 2001 r. do maja 2002 r.,

od lipca 2002 r. do września 2002 r. Nie jest to zatem prawo wnioskodawcy do

odsetek od zwróconych mu kwot wypłaconych przez niego zasiłków finansowanych

z ubezpieczenia społecznego, jak błędnie przyjął Sąd drugiej instancji.

W rozpoznawanej sprawie jest bezsporne, iż od stycznia 1999 r. do marca

2001 r., od czerwca 2001 r. do maja 2002 r. oraz od lipca 2002 r. do września 2002

r. po stronie wnioskodawcy powstała nadwyżka (nadpłata) w rozliczeniach z

organem rentowym w kwocie 125.444,37 zł, która została mu zwrócona przez

organ rentowy. Sporne jest natomiast oprocentowanie tej nadwyżki (nadpłaty).

Nadpłata ta nie wynika z uiszczenia przez wnioskodawcę składek na ubezpieczenia

społeczne w zawyżonej wysokości, ani też nie stanowi wyniku rozliczenia

należnych składek z wypłaconymi przez wnioskodawcę zasiłkami rodzinnymi,

pielęgnacyjnymi i wychowawczymi. Jest to bowiem nadwyżka z tytułu kwot uznań

10

przewyższających kwotę należnych składek z tytułu ubezpieczeń społecznych,

rozliczonych przez płatnika w ciężar składek na ubezpieczenie społeczne.

Ustalenie to może mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, gdy się zważy, że

pogląd Sądu drugiej instancji o nieprzysługiwaniu wnioskodawcy prawa do odsetek

oparty był na założeniu, że cech nadpłaty nie mają kwoty wypłacone przez organ

rentowy tytułem zwrotu wypłaconych ubezpieczonym przez wnioskodawcę zasiłków

stosownie do treści art. 61 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Kwota uznań, która w niniejszej

sprawie przewyższa kwoty należnych składek z ubezpieczenia społecznego to

kwota wynagrodzenia przysługującego płatnikowi za wykonywanie zadań

związanych z ustalaniem prawa do świadczeń i ich wysokości oraz wypłatą

świadczeń z ubezpieczenia chorobowego (art. 3 ust. 2 ustawy). Przy czym,

zgodnie § 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 14 grudnia

1998 r. w sprawie wysokości i trybu wypłaty wynagrodzenia płatnikom składek z

tytułu wykonywania zadań z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa (Dz. U. Nr 153. Poz. 1005), kwota przysługującego płatnikowi

wynagrodzenia potrącana jest z należnych od płatnika składek na ubezpieczenia

społeczne. Z przepisów tych wynika, że kwota uznań jest rozliczana w ciężar

należnych składek na ubezpieczenie społeczne, a nie w ciężar wypłaconych

zasiłków, które również podlegają rozliczeniu w ciężar składek na ubezpieczenie

społeczne. Wynika to także z § 5 ust. 10 rozporządzenia, który stanowi, że płatnik

dokonuje wpłaty składek na ubezpieczenia społeczne, z zastrzeżeniem ust. 14, w

wysokości stanowiącej różnicę między: 1) kwotą należnych składek za dany

miesiąc kalendarzowy, wykazanych w deklaracji rozliczeniowej, i 2) kwotą

wypłaconych ubezpieczonym zasiłków, zasiłków rodzinnych, pielęgnacyjnych i

wychowawczych oraz przysługującego płatnikowi składek wynagrodzenia, o którym

mowa w art. 3 ust. 2 ustawy, zwanej dalej "kwotą uznań".

Niezależnie zatem, czy nadwyżka jest wynikiem dokonania przez płatnika

wpłaty przewyższającej prawidłową kwotę do zapłaty wynikającą z deklaracji

rozliczeniowej lub wynikającej z wadliwego rozliczenia w deklaracji składek,

zasiłków i kwot uznań, w każdym wypadku chodzi o różnicę między kwotą

należnych składek na ubezpieczenie społeczne z jednej strony, a kwotami

11

wypłaconych zasiłków oraz kwotą uznań z drugiej. Prowadzi to do wniosku, że dla

bytu i charakteru prawnego nadwyżki nie jest istotne to, czy nadwyżka jest

rezultatem nadpłaty składek na ubezpieczenie społeczne czy zasiłków lub kwoty

uznań, ponieważ nadwyżka wynika z porównania dokonanej przez płatnika wpłaty i

należności wynikającej z deklaracji rozliczeniowej. Nie można zatem różnicować

prawnego charakteru nadwyżki, a w konsekwencji uprawnienia do żądania jej

zwrotu oraz ewentualnych odsetek lub oprocentowania za zwłokę lub opóźnienie w

zwrocie tej nadwyżki, w zależności od tego, czy w nadwyżce mieszczą się kwoty

nadpłaconych składek na ubezpieczenia społeczne lub kwoty nadpłaconych

zasiłków czy kwoty uznań.

Przemawia za tym także przyjęty w ustawie o systemie ubezpieczeń

społecznych mechanizm rozliczania składek na ubezpieczenie społeczne, który

dotyczy także zasiłków wypłacanych przez płatników i należnych im kwot

wynagrodzenia, tzw. kwot uznań. Zgodnie z art. 46 ust. 2 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych rozliczenie składek, o których mowa w ust. 1, oraz

wypłaconych przez płatnika w tym samym miesiącu zasiłków oraz zasiłków

rodzinnych i pielęgnacyjnych podlegających rozliczeniu na poczet składek

następuje w deklaracji rozliczeniowej według ustalonego wzoru. Deklaracja

rozliczeniowa zawiera między innymi - zestawienie należnych składek na

poszczególne rodzaje ubezpieczeń społecznych, z uwzględnieniem podziału na

składki finansowane przez ubezpieczonego i przez płatnika oraz budżet państwa i

Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, - kwoty wypłaconych

zasiłków oraz zasiłków finansowanych z budżetu państwa, podlegających

rozliczeniu w ciężar składek na ubezpieczenia społeczne oraz kwoty wynagrodzeń

z tytułu niezdolności do pracy, - kwoty przysługujących płatnikowi wynagrodzeń w

myśl art. 3 ust. 2, tzw. kwoty „uznań”; -zestawienie należnych składek na: a)

ubezpieczenie zdrowotne uwzględniając podział na podmioty, które finansują

składki, b) Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.

Podkreślić należy, że zasady rozliczania wypłaconych zasiłków i należnych

płatnikowi wynagrodzeń uregulowane są w ustawie o systemie ubezpieczeń

społecznych, nie zaś w ustawie o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa. W związku z tym, gdy nadwyżka jest

12

rezultatem nadpłaty w wypłaconych przez płatnika zasiłkach lub wynagrodzenia

przysługującego płatnikowi na podstawie art. 3 ust. 2 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych, to prawo do zwrotu takiej nadwyżki nie jest

równoznaczne z żądaniem zwrotu nadpłaconych zasiłków lub kwot uznań.

Nadwyżka ta bowiem jest wielkością rachunkową (rozliczeniową) i jako taka może

być wynikiem wadliwych rozliczeń zawartych w deklaracji rozliczeniowej lub

zawyżonych w stosunku do wykazanych w deklaracji kwot do zapłaty ( art. 46 ust. 4

pkt 7 ustawy) wpłat rzeczywiście zapłaconych przez płatnika.

Mimo zatem, że deklaracji rozliczeniowej płatnik rozlicza kwoty z różnych

tytułów, a mianowicie z mających charakter należności publicznoprawnych składek

na ubezpieczenie społeczne, z tytułu świadczeń na rzecz osób uprawnionych

(zasiłki) oraz własnego wynagrodzenia (kwoty uznań), to ze względu na to, że

zarówno zasiłki jak i wynagrodzenie rozliczane są w ciężar składek na

ubezpieczenie społeczne, a także z uwagi na uregulowanie zasad i trybu

dokonywania rozliczeń w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych i przepisach

rozporządzenia wykonawczego do tej ustawy, należy przyjąć, że w ostatecznym

rozrachunku nadwyżka jest nienależnie opłaconą składką na ubezpieczenie

społeczne lub składką nadpłaconą, do której stosuje się przepisy ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych, a tym samym nie stosuje się przepisów ustawy o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa.

Materialnoprawną podstawą żądania zwrotu płatnikowi nadpłaconych lub

nienależnie opłaconych składek na ubezpieczenie społeczne są przepisy ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych oraz zastosowany w niniejszej sprawie przepis

§ 9 ust. 2 rozporządzenia, który stanowi, że w razie braku zaległych lub bieżących

zobowiązań, nadwyżka powstała z tytułu uznań, o których mowa w ust. 1,

przewyższających kwotę należnych składek na ubezpieczenia społeczne, podlega

zwrotowi w ciągu 30 dni od dnia wpływu deklaracji rozliczeniowej za dany miesiąc

kalendarzowy do jednostki organizacyjnej Zakładu, chyba że płatnik złoży wniosek

o zaliczenie tej nadwyżki na poczet przyszłych należności z tytułu składek na

ubezpieczenia społeczne, a w razie ich braku - na pozostałe fundusze i

zobowiązania. W zakresie nieuregulowanym w ustawie i wydanych na jej podstawie

13

przepisów wykonawczych do nadpłaconych i nienależnie opłaconych składek na

ubezpieczenie społeczne stosuje się wskazane w art. 31 ustawy przepisy

Ordynacji podatkowej. Powyższy przepis w brzmieniu obowiązującym w spornym

okresie nakazywał stosowanie do składek na ubezpieczenie społeczne między

innymi przepisu art. 77 § 1, § 2 pkt 1 i 2 oraz § 4 Ordynacji podatkowej, które w tym

okresie przewidywały między innymi, że nadpłaty podlegają oprocentowaniu w

wysokości równej wysokości odsetek za zwłokę pobieranych od zaległości

podatkowych (§ 1).

Biorąc powyższe pod rozwagę, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.