III CZP 74/08

Uchwała z dnia 23 lipca 2008 r., III CZP 74/08

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian

Sędzia SN Jan Górowski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Barbary S. i Edwarda S. przy

uczestnictwie Katarzyny W. i Krzysztofa S. o ustalenie kontaktów z małoletnimi

Bartoszem i Magdaleną rodzeństwem S., po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na

posiedzeniu jawnym w dniu 23 lipca 2008 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Gliwicach postanowieniem z dnia 17

kwietnia 2008 r.:

„Czy sprawa o uregulowanie kontaktów dziadków z wnukami, a także

rodziców z dziećmi, jest sprawą o ograniczenie władzy rodzicielskiej w rozumieniu

art. 509 k.p.c.?"

podjął uchwałę:

Sprawę o uregulowanie kontaktów dziadków z wnukami sąd pierwszej

instancji rozpoznaje w składzie jednego sędziego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 31 lipca 2007 r. Sąd Rejonowy w Gliwicach –

rozpoznając sprawę w składzie jednoosobowym – ustalił kontakty wnioskodawców

małżonków Barbary i Edwarda S. z małoletnimi wnukami rodzeństwem Bartoszem

S. i Magdaleną S., przyznając im prawo zabierania małoletnich z miejsca

zamieszkania w określonym czasie o określonej porze.

Przy rozpoznaniu apelacji uczestniczki Katarzyny S. Sąd Okręgowy w

Gliwicach przedstawił Sądowi Najwyższemu – na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. –

przytoczone na wstępie zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odpowiedź na pytanie, czy sfera osobistej styczności z dzieckiem wchodzi w

zakres władzy rodzicielskiej, budzi w judykaturze kontrowersje. W uchwale pełnego

składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 1968 r., III CZP 70/66

(OSNCP 1968, nr 5, poz. 77) wyrażono pogląd, że prawo do utrzymywania

kontaktów z dzieckiem nie należy do sprawowania władzy rodzicielskiej, gdyż do

zakazania styczności osobistej z dzieckiem, rodzicom pozbawionym władzy

rodzicielskiej, konieczne jest orzeczenie sądu wydane na podstawie art. 113 § 1

k.r.o. Pogląd ten został podtrzymany w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 14

czerwca 1988 r., III CZP 42/88 (OSNC 1989, nr 10, poz. 156), w której wskazano,

że sfera osobistej styczności z dzieckiem pozostaje poza władzą rodzicielską, a

więc nie wpływa na jej uszczuplenie, pozbawienie zaś lub ograniczenie kontaktów

wymaga odrębnego orzeczenia przez sąd (art. 113 k.r.o.) Rodzicom przysługuje

uprawnienie do osobistej styczności z dzieckiem, które jest ich prawem osobistym i

niezależnym od władzy rodzicielskiej. W ślad za tym stanowiskiem w

dotychczasowej praktyce sprawy o uregulowanie kontaktów rozpoznawane były w

składzie jednoosobowym.

Odmienny pogląd został wyrażony w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 8 marca 2006 r., III CZP 98/05 (OSNC 2006, nr 12, poz. 158),

w której stwierdzono, że art. 113 k.r.o. nie wyłącza na podstawie art. 755 § 1 k.p.c.

zabezpieczenia zakazującego rodzicom niepozbawionym władzy rodzicielskiej

osobistej styczności z dzieckiem. Zaspokojenie naturalnej i podstawowej potrzeby

dziecka styczności z rodzicami stanowi element starań rodziców o sprawy dziecka,

utrzymywanie więc osobistej styczności z dzieckiem warunkuje prawidłowość

działań wychowawczych, jest niezbędne dla właściwego wykonywania władzy

rodzicielskiej i stanowi jej składnik. Zdaniem Sądu Najwyższego, w czasie trwania

władzy rodzicielskiej nie występuje odrębne od niej prawo do kontaktów osobistych,

a zasada odrębności osobistej styczności od władzy rodzicielskiej dotyczy okresów

przed jej powstaniem i po jej ustaniu.

Przedstawione poglądy judykatury, dotyczące sfery materialnej władzy

rodzicielskiej, i wynikające z nich rozbieżności dotyczące pojmowania zakresu tej

władzy, nie mogą mieć decydującego znaczenia dla rozstrzygnięcia kwestii o

charakterze ściśle procesowym, regulowanej przepisami kodeksu postępowania

cywilnego. Zgodnie z tymi przepisami, sąd w procesie rozpoznaje w składzie

jednego sędziego i dwóch ławników sprawy z zakresu prawa pracy oraz sprawy ze

stosunków rodzinnych, z wyjątkiem spraw o alimenty. Inne sprawy rozpoznaje w

składzie jednego sędziego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej (art. 47 § 1

i 3 k.p.c.). Zasada składu jednoosobowego, ugruntowana ustawą z dnia 1 marca

1996 r. o zmianie kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta

Rzeczypospolitej – prawo upadłościowe i prawo o postępowaniu układowym,

kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 43, poz. 189), ma

odpowiednie zastosowanie w postępowaniu nieprocesowym (art. 13 § 2 k.p.c.).

Artykuł 509 k.p.c., znowelizowany ustawą z dnia 15 marca 2007 r. o zmianie

ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy Kodeks postępowania karnego

oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 112, poz. 766), stanowi, że

sprawy o przysposobienie, o pozbawienie lub ograniczenie władzy rodzicielskiej w

pierwszej instancji są rozpoznawane przez sąd w składzie jednego sędziego i

dwóch ławników. Z tego przepisu wynika, że w postępowaniu nieprocesowym w

sprawach ze stosunków pomiędzy rodzicami i dziećmi ustawodawca odstąpił od

składu jednoosobowego na rzecz składu ławniczego. Unormowanie to ma jednak

charakter wyjątkowy, a zatem nie może być interpretowane rozszerzająco; skład

ławniczy jest więc właściwy tylko w sprawach o – verba legis – „pozbawienie lub

ograniczenie władzy rodzicielskiej”. W związku z tym inne sprawy dotyczące władzy

rodzicielskiej, np. sprawę o przywrócenie tej władzy, rozpoznaje jeden sędzia bez

udziału ławników.

Artykuł 579 k.p.c., otwierający oddział 2 „Sprawy z zakresu stosunków między

rodzicami a dziećmi”, ulokowany w rozdziale 2 „Inne sprawy rodzinne oraz sprawy

opiekuńcze”, wyróżnia – jako odrębne w znaczeniu procesowym – sprawy o

przyznanie, powierzenie, wykonywanie, ograniczenie, zawieszenie, pozbawienie i

przywrócenie władzy rodzicielskiej, a także sprawy o zakazanie osobistej styczności

z dzieckiem. Z tego przepisu wyraźnie wynika, że ustawodawca, systematyzując

sprawy z zakresu prawa rodzinnego, opiekuńczego i kurateli rozpoznawane w

postępowaniu nieprocesowym, oraz harmonizując ich podział z przepisami kodeksu

rodzinnego i opiekuńczego (por. zwłaszcza art. 113 § 1), nadał sprawom o

zakazanie osobistej styczności z dzieckiem – przez ich wyodrębnienie z ogółu

spraw o ograniczenie władzy rodzicielskiej – samodzielny status procesowy.

Mając to na względzie, a także wyjątkowy charakter art. 509 k.p.c., należy

zatem przyjąć, że sprawy o zakazanie osobistej styczności z dzieckiem,

nienależące w ujęciu procesowym do zakresu spraw o ograniczenie władzy

rodzicielskiej, ani tym bardziej – co oczywiste – do zakresu spraw o pozbawienie tej

władzy, są rozpoznawane w składzie jednego sędziego bez udziału ławników. Z

kolei z wykładni logicznej wynika, że do spraw, o których mowa, należy zaliczyć

także m.in. sprawy o uregulowanie kontaktów wnuków z dziadkami, gdyż w istocie

rzeczy ich przedmiotem jest ograniczenie – dla dobra dziecka – osobistej styczności

dzieci z rodzicami na rzecz umożliwienia osobistej styczności wnuków z dziadkami.

W konsekwencji, sprawa o uregulowanie kontaktów dziecka z bliskimi, niebędąca w

rozumieniu kodeksu postępowania cywilnego sprawą o ograniczenie władzy

rodzicielskiej, podlega w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji

rozpoznaniu w składzie jednoosobowym.

Z tych względów podjęto uchwałę, jak na wstępie.