V CNP 28/08

Sygn. akt V CNP 28/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 sierpnia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka

SSN Zbigniew Strus (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa "G.(...)" Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w Ż.

przeciwko "GX.(…)" Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 8 sierpnia 2008 r.,

skargi strony powodowej o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku

Sądu Okręgowego w Ś. z dnia 13 czerwca 2006 r., sygn. akt VI Ga (…) [VI WSC (…)],

oddala skargę.

Uzasadnienie

Powodowa Spółka domagała się stwierdzenia, że reformatoryjny wyrok Sądu

Okręgowego w Ś. Wydział VI Gospodarczy z 13 czerwca 2006 r. oddalający powództwo

o zapłatę 62 791, 20 zł jest niezgodny z art. 479 k.c., a przez jego wydanie powód

poniósł szkodę wynoszącą co najmniej 78 086, 20 zł, tj. kwotę równą należnemu Spółce

roszczeniu głównemu, poniesionym kosztom procesu oraz obowiązkowi uiszczenia tych

kosztów przeciwnikowi.

2

Niezgodność tę upatruje w błędnej wykładni, a w konsekwencji błędnym

zastosowaniu art. 479 k.c., przez ograniczenie roszczenia z tytułu zastępczego

wykonania umowy do różnicy między ceną zapłaconą osobie trzeciej a ceną należną

pozwanemu w razie wykonania umowy wiążącej strony. Wykładnię przyjętą za

podstawę skargi (umożliwiającej dochodzenie roszczenia odszkodowawczego wobec

Skarbu Państwa) skarżący opiera na językowej wykładni wskazanego przepisu,

zwłaszcza zdanie drugiego, przyznającego zaspokojonemu wierzycielowi uprawnienie

do żądania od dłużnika zapłaty wartości rzeczy, niezależnie od roszczenia o

naprawienie szkody.

Według skarżącej, zwłoka dłużnika w świadczeniu rzeczy oznaczonych co do

gatunku nie może skutkować diametralnie różnymi sankcjami w ramach tego samego

przepisu, ponieważ

 w razie nabycia zastępczego wierzyciel nie mógłby żądać zwrotu ceny tej rzeczy, a w

razie niewykorzystania prawa do nabycia zastępczego miałby roszczenie o zapłatę

przez dłużnika wartości rzeczy. Wierzycielowi nie opłacałoby się zatem korzystać z

nabycia zastępczego, a intencją ustawodawcy było zapewne zrównanie obydwu

roszczeń wierzyciela,

 roszczenia wierzyciela umożliwiają dłużnikowi „wykupienie się” od obowiązku

świadczenia, dlatego powinien świadczyć wartość rzeczy zarówno w wypadku

nabycia zastępczego jak i żądania przez od niego jej wartości, skoro zachowuje

wartość rzeczy, które miał świadczyć.

Uzasadnienie skarżonego wyroku wskazuje następujące okoliczności:

Strony łączyła umowa dostawy kamienia murowego i kostki granitowej na rok

2005. z zapłatą po odbiorze każdej partii towaru i wystawieniu faktury. Dostawy

istotnego ze względu na przedmiot skargi kamienia murowego I klasy miały wynosić 400

ton miesięcznie, z telefonicznym ustalaniem terminu odbioru. Ustalono termin zapłaty w

ciągu jednego dnia od daty wystawienia faktury, po czym strony zmieniły to

postanowienie wyznaczając 30 dni od daty wystawienia faktury. Na rzecz

zamawiającego zastrzeżono ponadto przywilej zalegania w pewnym dłuższym terminie z

zapłatą do wysokości 150 000 zł.

Relacjonując wykonywanie umowy Sąd wskazał na przekraczanie przez powódkę

limitu kwotowego zalegania, z wyrównywaniem jednak na żądanie pozwanej. Wpłynęło

to jednak na zaostrzenie żądań producenta kamienia domagającego się ponownie

zapłaty w terminie jednego dnia oraz ograniczenie ilości wydawanego kamienia.

3

Strona powodowa natomiast żądała wykonywania dostaw w ilościach

umówionych. Ponieważ w czerwcu 2005 r. zaległości w dostawie wynosiły 1949,66 ton,

powódka zażądała wyrównania do 30 czerwca 2005 r. Odpowiadając na to pismo

pozwana powołała się na przekroczenie granicy „kredytu kupieckiego” oraz brak zapłaty

za dostawę określoną w fakturze 0454 z 23 czerwca 2005 r. i oświadczyła, że odstępuje

od umowy dostawy. Powódka w dniach od 27 czerwca 2005 r. do 6 lipca 2005 r. nabyła

od innego dostawcy kamień o wartości 62 791,20 zł, zażądała zapłaty przez pozwaną tej

kwoty, po czym wystąpiła z powództwem o jej zasądzenie.

Sąd Rejonowy w D. Wydział V Gospodarczy uwzględnił powództwo wskazując

jako podstawę prawną art. 479 k.c. Sąd ustalił, że odstąpienie od umowy było

nieskuteczne, ponieważ umowne zastrzeżenie odstąpienia łączyło się z przekroczeniem

terminu wynoszącego (po zmianie umowy) 14 dni od daty płatności. Ponieważ termin

zapłaty został określony w umowie na 30 dni od wystawienia faktury, to w odniesieniu do

dostawy części określonej w fakturze nr 0454 jeszcze nie upłynął. Nie zostały również

spełnione warunki do odstąpienia ustawowego (art. 491 k.c.) ze względu na brak

wyznaczenia dodatkowego terminu. Przyjmując związanie stron umową Sąd Rejonowy

uznał, że pozwana jest zobowiązana do zwrotu (kosztów) zastępczego nabycia

kamienia przez powódkę.

Sąd Okręgowy orzekający w sprawie na skutek apelacji pozwanej zmienił

zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił powództwo. Sąd interpretował zwrot „na

koszt dłużnika” jako całość wydatków, które zmuszony był ponieść wierzyciel w celu

dokonania czynności prawnej zastępującej świadczenie dłużnika i uznał, że nie mieści

się w nim cena zapłacona innemu dostawcy, nie wykluczył wszakże, że kwota

zapłacona zastępczemu dostawcy (cena z podatkiem od towarów i usług) może mieć

wpływ na wysokość szkody (art. 471 k.c.).

Sąd odwoławczy zwrócił uwagę, że powódka mogłaby żądać różnicy pomiędzy ceną

uiszczoną w ramach nabycia zastępczego a ceną należną pozwanej, tymczasem

domagała się całej uiszczonej kwoty nie wskazując dowodów dla wykazania należnego

jej roszczenia. Powód nie udowodnił zatem poniesienia tak rozumianego kosztu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Jeżeli przedmiotem świadczenia jest określona ilość rzeczy oznaczonych tylko co

do gatunku, art. 479 k.c. postanawia, że wierzyciel może w razie zwłoki dłużnika nabyć

na jego koszt taką samą ilość rzeczy tego samego gatunku albo żądać od dłużnika

4

zapłaty ich wartości, zachowując w obu wypadkach roszczenie o naprawienie szkody

wynikłej ze zwłoki.

Przepis zamieszczony w dziale drugim tytułu siódmego regulującym skutki

niewykonania zobowiązań umożliwia wierzycielowi zastępcze wykonanie zobowiązania

świadczenia rzeczy. Systematyka tytułu VII pt. wykonanie zobowiązań i skutki ich

niewykonania oraz wyodrębnienie działu III. pt. wykonanie i skutki niewykonania

zobowiązań z umów wzajemnych, a szczególnie art. 487 § 1 k.c. wskazują, że przepisy

działu I i II mają charakter ogólny w stosunku do przepisów o zobowiązaniach

wzajemnych. Uwzględnienie tej relacji pozwala zrozumieć ratio legis art. 479 § 1 k.c.

normującego stosunki jednostronnie zobowiązujące do świadczenia określanego

mianem dare, w których jednemu długowi odpowiada wierzytelność drugiej strony.

Przepis nie zawiera odniesień do przyczyny prawnej takiego zobowiązania poprzestając

na regulacji uprawnienia wierzyciela w razie zwłoki dłużnika. Uprawnienie to

ograniczono do rzeczy oznaczonych co do gatunku i wskutek tego zamiennych, a więc

mających z reguły ustaloną cenę. Pozwala ono osiągnąć w sposób uproszczony (np. w

porównaniu z obowiązkiem czynienia lub zaniechania - art. 480 § 1 i 2 k.c.

wymagającym w zasadzie upoważnienia przez sąd) cel gospodarczy wierzytelności,

zagrożony zwłoką dłużnika.

Przepis nie zobowiązuje wierzyciela do nabycia zastępczego; może on domagać

się realnego wykonania zobowiązania (uzyskując tytuł wykonawczy i kierując do

egzekucji) albo skorzystać z upoważnienia ustawowego i wykonać zobowiązanie

dłużnika w drodze samopomocy. To wyjątkowe upoważnienie pozwala wierzycielowi

uzyskać korzyść wynikającą z maksymalnego skrócenia czasu zaspokojenia, połączoną

jednak z koniecznością zaangażowania własnego kapitału, którego zwrotu może

dochodzić w zwykłym trybie. Wykorzystanie instytucji zastępczego świadczenia

powoduje wygaśniecie obowiązku świadczenia przez dłużnika, a tym samym

jednostronną zmianę zobowiązania pierwotnego, polegającą na przekształceniu go w

dług pieniężny obejmujący koszty nabycia a ponadto ewentualne odszkodowanie.

Podkreślana w piśmiennictwie różnica między świadczeniem pierwotnym a „surogatem”

uzyskanym przez wierzyciela ma znaczenie teoretyczne. Jest oczywiste, że wybór

uprawnienia przyznanego wierzycielowi w pierwszej kolejności w art. 479 k.c. wyłącza

możliwość skorzystania z drugiej postaci, tj. zapłaty wartości, oraz wyklucza roszczenie

o wykonanie pierwotnego zobowiązania.

5

Jak wspomniano, stosunek prawny wynikający z pierwotnego zobowiązania i jego

przekształcenia się nadal istnieje. Z art. 479 k.c. nie wynika jednoznacznie, jaki zakres

wydatków wierzyciela obejmuje pojęcie kosztu. W zobowiązaniu jednostronnym należy

przyjąć, że są to wszystkie wydatki z ceną nabytych rzeczy włącznie. Sformułowanie

przepisu, przeniesione z art. 246 k.z., kładzie raczej nacisk na wskazanie osoby

zobowiązanej do zwrotu poniesionych wydatków niż klasyfikację kosztów i szkody,

chociaż i jej nie można wykluczyć, np. wydatki wierzyciela poniesione na dokonanie

czynności prawnej będącej źródłem pierwotnego zobowiązania do świadczenia owych

rzeczy oznaczonych co gatunku. Uznania ceny zapłaconej przez wierzyciela

realizującego uprawnienie zastępcze za odrębną kategorię prawną (szkody) nie wspiera

też poniesienie ich z własnej woli.

Sąd Okręgowy rozstrzygał jednak powództwo wynikające z umowy wzajemnej,

gdzie klasyfikacja wydatków jako kosztu albo szkody tym bardziej nie jest jednoznaczna.

W takiej sytuacji pojęcie kosztów ograniczył do wydatków koniecznych dla dokonania

czynności prawnej zastępczej, a wyłączył z niego zasadnicze świadczenie wierzyciela,

tj. cenę, lokując je w pojęciu szkody wynikającej ze zwłoki. Koncepcja ta nie przekonuje,

ponieważ w okolicznościach sprawy cena zapłacona drugiemu dostawcy nie mogła być

w całości uznana za szkodę. Obowiązek powódki zapłaty ceny kamienia po jego

odbiorze od pozwanej powodował, że zwłoka pozwanej nie powodowała straty u powódki,

w postaci przyjmowanej przez Sąd Okręgowy, co nie wyklucza pojawiania się innych

postaci strat. Brak świadczenia pozwanej umożliwiał wszczęcie procedury ustawowego

odstąpienia od umowy (art. 491 § 1 k.c. - zdanie pierwsze) ale nie wymagał zapłaty,

której wymagalność następowała po wystawieniu faktury. Skorzystanie z możliwości

stworzonej przez art. 479 k.c. powodowało wprawdzie wydatek m. in. w postaci ceny

zapłaconej drugiemu dostawcy, lecz jak wyżej stwierdzono, powodowało wygaśnięcie

również zobowiązania wierzyciela wynikającego z umowy.

Skorzystanie przez wierzyciela (powódkę) z upoważnienia ustawowego zawartego

w art. 479 k.c. nie przekształciło umowy wzajemnej w umowę jednostronnie

zobowiązującą, w wykonaniu której pozwany pozostający w zwłoce miałby obowiązek

zamiast wydania rzeczy oznaczonych co do gatunku zapłacić ich wartość (cenę) bez

jakiegokolwiek ekwiwalentu. Stronę pozwaną obciążał od tej chwili obowiązek zwrotu

kosztów nabycia pomniejszonego o zaoszczędzoną przez wierzyciela cenę.

Żądanie powódki oparte było na błędnym założeniu, że jej roszczenie obejmuje

również cenę, której powódka wskutek nabycia zastępczego nie musiała uiszczać. Sąd

6

Okręgowy trafnie natomiast wskazał, że zwłoka dostawcy mogła uzasadniać uzyskanie

zwrotu wydatków przekraczających niezapłaconą pozwanej należność z tytułu ceny.

Zgłoszone roszczenie i wskazane dowody nie pozwoliły jednak temu sądowi ustalić, że

powódka żąda takich roszczeń a tym samym ustalić zarówno zasady powództwa jak i

wysokości. Dlatego zarzut sprzeczności z prawem wyroku sądu odwoławczego,

usprawiedliwiającej roszczenie odszkodowawcze jest nieuzasadniony, a skarga podlega

oddaleniu na podstawie art. 42411

§ 1 k.p.c.