I UK 40/08

Wyrok z dnia 20 sierpnia 2008 r.

I UK 40/08

Prawo do wojskowej renty inwalidzkiej uzależnione jest od powstania w

ciągu 3 lat od zwolnienia ze służby wojskowej inwalidztwa z powodu chorób

powstałych w związku ze szczególnymi jej właściwościami lub warunkami,

przez które należy rozumieć także choroby i schorzenia, które istniały przed

powołaniem do służby, lecz uległy pogorszeniu lub ujawniły się w czasie trwa-

nia służby wskutek szczególnych właściwości lub warunków służby na okre-

ślonych stanowiskach (art. 19 pkt 3 w związku z art. 23 ust. 3 pkt 4 i 5 ustawy z

dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz

ich rodzin, jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 8, poz. 66 ze zm.).

Przewodniczący SSN Katarzyna Gonera, Sędziowie SN: Beata Gudowska

(sprawozdawca), Józef Iwulski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 20 sierpnia

2008 r. sprawie z odwołania Antoniego T. przeciwko Wojskowemu Biuru Emerytal-

nemu w O. o wojskową rentę inwalidzką, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczone-

go od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 23 października 2007 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Białymstoku do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania ka-

sacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 24 lipca 2007 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Olsztynie oddalił odwołanie Antoniego T. od decyzji Wojskowego

Biura Emerytalnego w O. z dnia 31 stycznia 2007 r. po ustaleniu, że inwalidztwo

ubezpieczonego powstało po upływie 18 miesięcy od zwolnienia ze służby wojsko-

wej. Antoni T. pełnił służbę wojskową od dnia 15 września 1969 r. i od dnia 4 kwiet-

nia 1997 r. przeszedł na emeryturę. Rejonowa Komisja Lekarska w E. zaliczyła go w

2

dniu 22 stycznia 1999 r. do trzeciej grupy inwalidów w związku ze służbą wojskową z

powodu pogorszenia stanu psychicznego i przewlekłego zespołu bólowo-korzenio-

wego odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa z rwą kulszową. Uzyskał 15%

zwiększenie emerytury oraz odszkodowanie równe 10% trwałego uszczerbku na

zdrowiu z tytułu schorzenia kręgosłupa lędźwiowego pozostającego w związku ze

służbą wojskową.

Sąd stwierdził, że ubezpieczony nie spełnia warunków uzasadniających przy-

znanie prawa do wojskowej renty inwalidzkiej, gdyż stał się inwalidą z powodu scho-

rzeń wymienionych w pkt 4 i 12 załącznika nr 2 do rozporządzenia Ministra Obrony

Narodowej z dnia 31 marca 2003 r. w sprawie ustalenia wykazu chorób powstałych w

związku ze szczególnymi właściwościami lub warunkami służby wojskowej oraz cho-

rób i schorzeń, które istniały przed powołaniem do służby wojskowej, lecz uległy po-

gorszeniu lub ujawniły się w czasie trwania służby wskutek szczególnych właściwości

lub warunków służby na określonych stanowiskach (Dz.U. Nr 62, poz. 567), a scho-

rzenia te uzasadniają prawo do renty, jeżeli powodują inwalidztwo przed upływem 18

miesięcy od zwolnienia ze służby.

Sąd Apelacyjny, Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku oddalił

apelację ubezpieczonego wyrokiem z dnia 23 października 2007 r. Podzielił stanowi-

sko prawne Sądu pierwszej instancji, że prawo do renty inwalidy wojskowego zwią-

zane z ustaleniem inwalidztwa po upływie 18 miesięcy od zwolnienia ze służby, kon-

kretnie w ciągu 3 lat od tego zdarzenia, powstaje wyłącznie wówczas, gdy inwalidz-

two jest następstwem choroby powstałej w związku ze szczególnymi właściwościami

lub warunkami służby wojskowej (art. art. 19 pkt 3 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin (jednolity tekst:

Dz.U. z 2004 r. Nr 8, poz. 66 ze zm.), a więc wymienionej w załączniku nr 1, a nie w

załączniku nr 2 do rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 31 marca 2003

r. Wywiódł, że w związku ze służbą wojskową pozostaje inwalidztwo będące skut-

kiem chorób powstałych w związku ze szczególnymi właściwościami lub warunkami

służby (art. 20 ust. 3 pkt 4 stawy) oraz chorób i schorzeń, które istniały przed powo-

łaniem do służby, lecz uległy pogorszeniu lub ujawniły się w czasie trwania służby

wskutek szczególnych właściwości lub warunków służby na określonych stanowi-

skach (art. 20 ust. 3 pkt 5). Tym dwu rodzajom inwalidztwa odpowiadają wykazy cho-

rób powstałych w związku ze służbą wojskową, które wynikają z załączników do roz-

porządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 31 marca 2003 r. W załączniku nr 1

3

zamieszczono wykaz chorób powstałych w związku ze szczególnymi właściwościami

lub warunkami służby wojskowej (wymienionych w art. 20 ust. 3 pkt 4 ustawy), a w

załączniku nr 2 wykaz chorób i schorzeń, które istniały przed powołaniem do służby

wojskowej, lecz uległy pogorszeniu lub ujawniły się w czasie trwania służby wskutek

szczególnych właściwości lub warunków służby na określonych stanowiskach (wy-

mienionych w art. 20 ust. 3 pkt 5 ustawy). Są to osobne wykazy, a tylko pierwszy z

nich koresponduje z art. 19 pkt 3 ustawy. Gdy więc w przypadku ubezpieczonego

przyczyną naruszenia sprawności organizmu są choroby, które istniały przed powo-

łaniem do służby, lecz uległy pogorszeniu w czasie trwania służby wskutek szczegól-

nych właściwości lub warunków jej pełnienia, jego prawo do renty powstałoby tylko

wówczas, gdyby z ich powodu stał się inwalidą przed dniem 4 października 1998 r.

Skarga kasacyjna ubezpieczonego, obejmująca wyrok Sądu drugiej instancji w

całości, zawierająca wniosek o jego uchylenie i przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, została oparta na podstawie naruszenia art. 19

ust. 3 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy oraz

ich rodzin przez błędne przyjęcie, że ubezpieczony nie nabył prawa do renty inwa-

lidzkiej w związku z chorobą powstałą w wyniku szczególnych właściwości lub wa-

runków służby wojskowej, powodującą inwalidztwo w związku ze służbą wojskową

po upływie 18 miesięcy a przed upływem 3 lat od zwolnienia ze służby. Skarżący

stwierdził, że główna wątpliwość dotyczy ujętego w art. 19 ust. 3 ustawy o zaopa-

trzeniu emerytalnym żołnierzy oraz ich rodzin sformułowania „choroba powstała w

związku ze szczególnymi właściwościami lub warunkami służby wojskowej”, w

szczególności, czy zwrot ten należy wiązać z chorobami wymienionymi w załączniku

nr 1 do rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 31 marca 2003 r., czy

również z chorobami wymienionymi w załączniku nr 2. Podkreślił, że zgodnie z art.

20 ust. 2-4 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy oraz ich rodzin w związku

ze służbą pozostaje zarówno inwalidztwo będące następstwem chorób powstałych w

związku ze szczególnymi właściwościami lub warunkami służby, jak i to, które jest

następstwem chorób i schorzeń, które istniały przed powołaniem do służby, lecz

uległy pogorszeniu lub ujawniły się w czasie trwania służby wskutek szczególnych

właściwości lub warunków służby na określonych stanowiskach, oraz że ujawnienie

się choroby lub pogorszenie stanu zdrowia w trakcie trwania służby wskutek szcze-

gólnych jej właściwości lub warunków można potraktować jako chorobę powstałą w

związku ze szczególnymi właściwościami lub warunkami służby wojskowej. W kon-

4

kluzji uznał potrzebę rozstrzygnięcia, czy zgodnie z art. 19 ust. 3 ustawy o zaopa-

trzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin w związku z treścią za-

łączników nr 1 i 2 do rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 31 marca

2003 r. renta inwalidzka przysługuje żołnierzowi, który stał się inwalidą wskutek sta-

łego lub długotrwałego naruszenia sprawności organizmu w ciągu 3 lat po zwolnieniu

ze służby wojskowej, gdy inwalidztwo było następstwem choroby lub schorzenia

istniejącego przed powołaniem do służby wojskowej, lecz uległo pogorszeniu lub

ujawniło się w czasie trwania służby wojskowej wskutek szczególnych właściwości

lub warunków służby na określonych stanowiskach.

W odpowiedzi na skargę dyrektor Wojskowego Biura Emerytalnego w O.

wniósł o jej oddalenie przy zastosowaniu literalnej wykładni art. 19 pkt 3 ustawy,

uwzględniającego jedynie choroby powstałej w związku ze szczególnymi właściwo-

ściami lub warunkami służby wojskowej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 19 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emery-

talnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin, renta inwalidzka przysługuje żołnie-

rzowi zwolnionemu z zawodowej służby wojskowej, który stał się inwalidą wskutek

stałego lub długotrwałego naruszenia sprawności organizmu w czasie pełnienia

służby albo w ciągu 18 miesięcy po zwolnieniu ze służby, jeżeli inwalidztwo jest na-

stępstwem urazów doznanych w czasie pełnienia służby lub chorób powstałych w

tym czasie, a w ciągu 3 lat po zwolnieniu ze służby wojskowej, jeżeli inwalidztwo jest

następstwem wypadku pozostającego w związku z pełnieniem czynnej służby woj-

skowej albo choroby powstałej w związku ze szczególnymi właściwościami lub wa-

runkami służby wojskowej.

Spór co do wykładni art. 19 pkt 3 ustawy, posługującego się pojęciem „chorób

powstałych w związku ze szczególnymi właściwościami lub warunkami służby woj-

skowej” w powiązaniu z art. 20 ust. 2 i 3 ustawy, sprowadza się do odpowiedzi na

pytanie, czy pojęcie to obejmuje także choroby i schorzenia, które istniały przed po-

wołaniem do służby, lecz uległy pogorszeniu lub ujawniły się w czasie trwania służby

wskutek szczególnych właściwości lub warunków służby na określonych stanowi-

skach. Koncentruje się on na rozporządzeniu Ministra Obrony Narodowej z dnia 31

marca 2003 r. w sprawie ustalenia wykazu chorób powstałych w związku ze szcze-

5

gólnymi właściwościami lub warunkami służby wojskowej oraz chorób i schorzeń,

które istniały przed powołaniem do służby wojskowej, lecz uległy pogorszeniu lub

ujawniły się w czasie trwania służby wskutek szczególnych właściwości lub warun-

ków służby na określonych stanowiskach (Dz.U. Nr 62, poz. 567), w którym okre-

ślono dwa osobne wykazy chorób i schorzeń oraz właściwości i warunki służby po-

wodujące ich ujawnienie lub pogorszenie stanu zdrowia; wykaz (załącznik 1) chorób

powstałych w związku ze szczególnymi właściwościami lub warunkami służby woj-

skowej oraz wykaz (załącznik 2) chorób i schorzeń, które istniały przed powołaniem

do służby wojskowej, lecz uległy pogorszeniu lub ujawniły się w czasie trwania służby

wskutek szczególnych właściwości lub warunków służby wojskowej na określonych

stanowiskach. W szczególności rozbieżność poglądów dotyczy tego, czy ustaleniu w

przepisach wykonawczych osobnego wykazu schorzeń, które uległy pogorszeniu lub

ujawniły się w czasie trwania służby wskutek szczególnych właściwości lub warun-

ków służby, można przypisywać znaczenie wykluczające je z zakresu pojęcia „cho-

rób powstałych w związku ze szczególnymi właściwościami lub warunkami służby

wojskowej”, użytym przez ustawodawcę w art. 19 pkt 3 ustawy.

W sporze tym należy stanąć na stanowisku zgodnym z tezami skargi kasacyj-

nej, przyjmując, że prawo do wojskowej renty inwalidzkiej uzależnione jest od po-

wstania w ciągu 3 lat od zwolnienia ze służby wojskowej inwalidztwa z powodu cho-

rób powstałych w związku ze szczególnymi jej właściwościami lub warunkami, przez

które należy rozumieć także choroby i schorzenia, które istniały przed powołaniem do

służby, lecz uległy pogorszeniu lub ujawniły się w czasie trwania służby wskutek

szczególnych właściwości lub warunków służby na określonych stanowiskach.

W art. 19 ustawy wyraźnie odróżniono choroby wywołujące inwalidztwo w

związku ze służbą wojskową, dzieląc je na choroby samoistne, powstałe w czasie

pełnienia służby, które - dla nabycia prawa do renty - powinny spowodować inwa-

lidztwo najpóźniej w ciągu 18 miesięcy po zwolnieniu ze służby, oraz choroby po-

wstałe w związku ze szczególnymi właściwościami lub warunkami służby wojskowej,

które uzasadniają prawo do renty w przypadku powstania inwalidztwa z ich powodu

w ciągu 3 lat od zwolnienia ze służby. Wystarczyłoby więc stwierdzić, że inwalidztwo

pozostaje w związku ze służbą, gdy powstało między innymi wskutek chorób po-

wstałych w związku ze szczególnymi właściwościami lub warunkami służby oraz cho-

rób i schorzeń, które istniały przed powołaniem do służby, lecz uległy pogorszeniu

lub ujawniły się w czasie trwania służby wskutek szczególnych właściwości lub wa-

6

runków służby na określonych stanowiskach. W obydwu wypadkach, z semantycz-

nego punktu widzenia, można o powstaniu choroby (schorzenia) bez różnicy twier-

dzić, że powstała bez wcześniejszych objawów, jak też że powstała wskutek ich po-

gorszenia lub ujawnienia. Jeżeli dochodzi do tego pogorszenia wskutek szczegól-

nych właściwości lub warunków służby na określonych stanowiskach, w stopniu in-

walidztwa, w czasie 3 lat od zwolnienia ze służby, spełnione zostają warunki prawa

do wojskowej renty inwalidzkiej.

Nie do pogodzenia z regułami wykładni systematycznej jest stwierdzenie, że

art. 19 pkt 3 odnosi się tylko do tych chorób, o których mowa w art. 25 ust. 3 pkt 4, a

nie obejmuje chorób wymienionych w art. 20 ust. 3 pkt 5, dlatego że przy literalnej

wykładni art. 19 można mówić wyłącznie o tych chorobach, które powstały w czasie

służby, a nie tych, które w czasie służby uległy pogorszeniu; wówczas art. 19 nie od-

nosiłby się do nich w żadnym punkcie, skoro nie są to choroby wymienione w art. 19

pkt 2, gdyż ten wymienia tylko choroby powstałe w czasie pełnienia służby.

Prowadzi to konkluzji, że w pojęciu „choroby powstałej w związku z ze szcze-

gólnymi warunkami lub właściwościami służby” zawiera się implicite pojęcie choroby,

która uległa pogorszeniu lub ujawniła się w czasie trwania służby wskutek szczegól-

nych właściwości lub warunków służby na określonych stanowiskach.

Konieczne jest także zwrócenie uwagi na to, że choroby wymienione w art. 20

ust. 3 pkt 4 i 5 ustawy powiązane są wspólną etiologią wynikającą ze szczególnych

właściwości i warunków służby wojskowej; w powszechnym systemie ubezpieczeń

społecznych definiowane jako choroby zawodowe.

Rozdzielenie w rozporządzeniu Ministra Obrony Narodowej schorzeń powsta-

łych w związku z ze szczególnymi warunkami lub właściwościami służby na dwa wy-

kazy ustalone w dwu załącznikach nie ma znaczenia dla odczytania art. 19 pkt 3 w

związku z art. 20 ust. 3 pkt 4 i 5 ustawy, ma ono znaczenie tylko porządkujące. W

poprzednim stanie prawnym niosło za sobą istotne skutki prawne. Przepisy wyko-

nawcze zawierające dwa wykazy wydane były na podstawie delegacji zawartej jed-

nocześnie w trzech ustawach: w art. 3 w związku z art. 21 ust. 2 ustawy o świadcze-

niach odszkodowawczych przysługujących w razie wypadków lub chorób pozostają-

cych w związku ze służbą wojskową, w art. 32 z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu

inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. 2002 r. Nr

9, poz. 87 ze zm.) oraz w art. 20 ust. 4 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopa-

trzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin (Dz.U. z 1994 r. Nr 10,

7

poz. 36). Tylko choroby, które wymieniono w wykazie 1 rodziły prawo do roszczeń

odszkodowawczych, co potwierdzała treść zarządzenia Ministra Obrony Narodowej z

dnia 6 grudnia 1994 r. w sprawie ustalenia wykazów chorób i schorzeń pozostają-

cych w związku ze służbą wojskową, z tytułu których przysługują świadczenia od-

szkodowawcze i rentowe (M.P. Nr 66, poz. 591), że załącznik 1 wymienia choroby z

tytułu których przysługują świadczenia wymienione w ustawie z dnia 16 grudnia 1972

r. o świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w razie wypadków i chorób

pozostających w związku ze służbą wojskową (Dz.U. Nr 53, poz. 342 ze zm.) oraz

powodujące je szczególne właściwości i warunki służby, jak też choroby powstałe w

związku ze szczególnymi właściwościami i warunkami służby wojskowej, powodujące

inwalidztwo w związku ze służbą wojskową oraz wywołujące je przyczyny. Wykaz

chorób i schorzeń, które istniały przed powołaniem do służby, lecz uległy pogorsze-

niu lub ujawniły się w czasie trwania służby wojskowej wskutek szczególnych wła-

ściwości lub warunków służby na określonych stanowiskach powodujących inwa-

lidztwo w związku ze służbą wojskową, a także te szczególne właściwości wymienio-

no natomiast w załączniku nr 2.

Przy tak istotnej dystynkcji między wykazami zamieszczonymi w załącznikach

1 i 2, datującej się jeszcze z czasu obowiązywania art. 17 ustawy z dnia 16 grudnia

1972 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych i ich rodzin (jednolity

tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 29, poz. 139 ze zm.) oraz zarządzenia Ministra Obrony

Narodowej z dnia 16 stycznia 1973 r. (M.P. Nr 4, poz.29), nie istniały wątpliwości co

do tego, że prawo do renty inwalidzkiej wojskowej w związku z zawodową służbą

wojskową uzależnione jest nie tylko od powstania schorzenia w czasie służby

wojskowej, ale także od tego, aby schorzenie to, czyniące żołnierza inwalidą po-

wstało w warunkach i z przyczyn określonych w ustawie oraz było wymienione w za-

łączniku nr 1 lub 2 do zarządzenia z dnia 16 stycznia 1973 r., przy czym inwalidztwo

to powstało przed upływem 3 lat od zwolnienia ze służby wojskowej (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia z dnia 21 grudnia 1979 r., II URN 116/79, Nowe Prawo 1981 nr

6, s. 90).

Obecnie obowiązujące rozporządzenie Minister Obrony Narodowej wydał wy-

łącznie na podstawie art. 20 ust. 4 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy za-

wodowych oraz ich rodzin, zobowiązującym go do określenia (w porozumieniu z mi-

nistrem właściwym do spraw zdrowia i ministrem właściwym do spraw zabezpiecze-

nia społecznego) wykazów chorób i schorzeń, o których mowa w ust. 3 pkt 4 i 5, oraz

8

właściwości i warunki służby powodujące ich ujawnienie lub pogorszenie stanu zdro-

wia, z uwzględnieniem w szczególności rodzaju schorzeń, rodzaju pełnionej służby

mającej wpływ na stan zdrowia żołnierza, dokumentacji potwierdzającej istnienie

schorzenia oraz jego związku z rodzajem wykonywanych obowiązków służbowych.

Wykaz chorób pozostających w związku ze służbą wojskową, z tytułu których

przysługują świadczenia odszkodowawcze, określa rozporządzenie Ministra Obrony

Narodowej z dnia 1 sierpnia 2003 r. wydane na podstawie art. 6 ustawy z dnia 11

kwietnia 2003 r. o świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w razie wy-

padków i chorób pozostających w związku ze służbą wojskową (Dz.U. Nr 83, poz.

760), opublikowane w Dz.U. Nr 143, poz. 1397.

Z tych względów Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę

do ponownego rozpoznania przez Sąd drugiej instancji (art. 39313

§ 1 k.p.c.).

========================================