III CZP 65/08

Uchwała z dnia 28 sierpnia 2008 r., III CZP 65/08

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)

Sędzia SN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Walentyny S. przeciwko wspólnocie

mieszkaniowej "H." w B.P. o uchylenie uchwały, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej

na posiedzeniu jawnym w dniu 28 sierpnia 2008 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Białymstoku postanowieniem z dnia 10

kwietnia 2008 r.:

"Czy na zarządzenie przewodniczącego zwracające wniosek o

zabezpieczenie nie odpowiadający wymogom formalnym przewidzianym w art. 736

k.p.c., służy zażalenie?"

podjął uchwałę:

Na zarządzenie przewodniczącego w sądzie pierwszej instancji o zwrocie

wniosku o udzielenie zabezpieczenia przysługuje zażalenie.

Uzasadnienie

Powódka Walentyna S. w pozwie o uchylenie uchwały pozwanej wspólnoty

mieszkaniowej „H.” w B.P. z dnia 9 lutego 2008 r. wniosła o zabezpieczenie

powództwa przez wstrzymanie jej wykonania do czasu zakończenia postępowania.

Zarządzeniem z dnia 4 marca 2008 r. przewodniczący zwrócił wniosek u udzielenie

zabezpieczenia stwierdzając, że nie spełnia on wymagań formalnych

przewidzianych w art. 736 k.p.c. Rozpoznając zażalenie na to zarządzenie, Sąd

Apelacyjny w Białymstoku powziął poważne wątpliwości, którym dał wyraz w

zagadnieniu prawnym przedstawionym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia na

podstawie art. 390 w związku z art. 397 § 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Źródłem wątpliwości Sądu Apelacyjnego jest brak w przepisach regulujących

postępowanie zabezpieczające wyraźnego unormowania przewidującego

dopuszczalność zaskarżenia zarządzenie przewodniczącego o zwrocie wniosku o

udzielenie zabezpieczenia, a art. 741 k.p.c. traktuje jedynie o zaskarżalności

postanowienia sądu pierwszej instancji w przedmiocie zabezpieczenia. Stosując

odpowiednio art. 394 § 1 k.p.c., określający zamknięty katalog przypadków, w

których zażalenie przysługuje, można uznać, że środek ten – w odniesieniu do

zarządzenia o zwrocie wniosku – jest niedopuszczalny. Wniosek ten może być bez

przeszkód ponowiony, a niezaskarżalność decyzji o jego zwrocie nie narusza w

niczym praw strony.

Możliwe jest też przyjęcie stanowiska odmiennego. Skoro wniosek o

udzielenie zabezpieczenia wszczyna postępowanie charakteryzujące się pewną

odrębnością, to nie ma przeszkód, aby potraktować go podobnie jak pozew. Przy

takim założeniu zaskarżenie zarządzenia o zwrocie wniosku o zabezpieczenie

można uznać za dopuszczalne, stosując odpowiednio art. 394 § 1 pkt 1 k.p.c.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego rozważane zagadnienie nie było – jak

dotychczas – podejmowane wprost. Na gruncie nieobowiązującego art. 392 k.p.c.

Sąd Najwyższy prezentował pogląd, że jakkolwiek w postępowaniu

zabezpieczającym znajdują odpowiednie zastosowanie przepisy księgi pierwszej

kodeksu postępowania cywilnego, to jednak użyty w tym przepisie zwrot „w

sprawie” świadczy o woli ustawodawcy ograniczenia kręgu postanowień

zaskarżalnych kasacją do orzeczeń kończących postępowanie jako całość. Do

takich nie można zaliczyć orzeczeń, które zamykają jedynie jakiś fragment sprawy,

jej boczny nurt lub rozstrzygają kwestię wpadkową albo finalizują postępowanie

pomocnicze (por. m.in. postanowienia z dnia 14 listopada 1996 r., I CKN 7/96,

OSNC 1997, nr 3, poz. 31, z dnia z dnia 14 lipca 1998 r., III CKN 548/98, OSNC

1999, nr 3, poz. 48, z dnia 22 stycznia 1997 r., I CKN 48/96, OSNC 1997, nr 8, poz.

107 lub z dnia 8 kwietnia 1997 r., I CZ 22/97, OSNC 1997, nr 10, poz. 147). Sąd

Najwyższy podkreślił, że gdyby przyjąć odmienne zapatrywanie, art. 741 k.p.c.,

przewidujący zażalenie na postanowienie w sprawie zarządzenia tymczasowego,

należałoby uznać – w świetle art. 394 § 1 in principio k.p.c. – za zbędny. Trzeba

jednak odnotować, że w postanowieniu z dnia 18 lutego 1993 r., I CRN 6/93

(OSNCP 1993, nr 11, poz. 204) Sąd Najwyższy wyraził zapatrywanie, że

zarządzenie tymczasowe wydane na skutek wniosku złożonego przed wytoczeniem

powództwa należy do orzeczeń kończących postępowanie w sprawie jako całość.

W sprawie tej strony dokonały zapisu na zagraniczny sąd polubowny, a powództwo

zostało wytoczone przed tym sądem w terminie określonym w postanowieniu o

udzieleniu zabezpieczenia.

W nowszym orzecznictwie, dotyczącym skargi o stwierdzenie niezgodności z

prawem prawomocnego orzeczenia, postanowienia orzekające co do

zabezpieczenia traktowane były jako niekończące postępowania w sprawie (por.

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 30 marca 2006 r., V CNP 66/06, nie publ.,

z dnia 14 września 2006 r., V CNP 72/06, nie publ. lub z dnia 20 listopada 2007 r.,

V CNP 163/07, nie publ.).

Również w piśmiennictwie zagadnienie dopuszczalności zażalenia na

zarządzenie przewodniczącego zwracające wniosek o zabezpieczenie postrzegane

jest niejednolicie. Przeważa jednak szerzej uzasadniany pogląd o dopuszczalności

takiego zażalenia, akcentujący strukturalną odrębność postępowania

zabezpieczającego, usprawiedliwiającą – na podstawie art. 13 § 2 k.p.c. –

odpowiednie stosowanie do wniosku inicjującego to postępowanie art. 394 § 1 pkt 1

k.p.c.

Trzeba zgodzić się z zapatrywaniem, że podstawę usunięcia wątpliwości

ujętych w przedstawionym zagadnieniu prawnym stanowić powinien art. 394 § 1

k.p.c., który przewiduje wyraźnie dopuszczalność zażalenia tylko na zarządzenie

przewodniczącego w przedmiocie zwrotu pozwu. Zgodnie jednak z art. 13 § 2

k.p.c., znajduje on odpowiednie zastosowanie do innych rodzajów postępowań

unormowanych w kodeksie postępowania cywilnego, a nie ulega wątpliwości, że

takim innym rodzajem postępowania jest postępowanie zabezpieczające. Trudno

zgodzić się z poglądem, że art. 741 k.p.c. określa wszystkie przypadki

dopuszczalności zażalenia w postępowaniu zabezpieczającym. Bezsprzecznie

zażalenie przysługuje w tym postępowaniu np. na postanowienie sądu pierwszej

instancji o przekazaniu sprawy sądowi właściwemu (art. 394 § 1 pkt 1 w związku z

art. 13 § 2 k.p.c.), na postanowienie oddalające wniosek o wyłączenie sędziego (art.

394 § 1 pkt 10 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.), na postanowienie stwierdzające

prawomocność postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia (art. 394 § 1 pkt 42

k.p.c.), czy też w przedmiocie kosztów postępowania (art. 394 § 1 pkt 9 w związku z

art. 13 § 2 k.p.c.).

Jakkolwiek art. 394 § 1 pkt 1 k.p.c. traktuje wyraźnie o zwrocie pozwu, nie

wyłącza to możliwości jego odpowiedniego zastosowania, przez odesłanie zawarte

w art. 13 § 2 k.p.c., do zarządzenia o zwrocie wniosku o udzielenie zabezpieczenia.

Brzmienie art. 394 § 1 k.p.c. wskazuje jedynie na to, że przepis ten nie może być

stosowany w postępowaniu zabezpieczającym wprost, nie wyklucza ono zatem

stosowania wyrażonej w nim reguły z modyfikacją, polegającą na odniesieniu jej do

innego pisma procesowego pełniącego taką samą rolę jak pozew. Odpowiednie

stosowanie zbioru określonych przepisów może wprawdzie polegać na

niestosowaniu niektórych z nich ze względu na ich bezprzedmiotowość lub

niezgodność z przepisami ustanowionymi dla stosunków, do których miałyby one

być stosowane, bądź też zasadniczą sprzeczność z istotą konkretnej instytucji

prawnej z zakresu tych stosunków, jednakże w rozpoznawanym przypadku sytuacja

taka nie występuje.

Postępowanie zabezpieczające – jak podkreśla się w literaturze – jest

postępowaniem strukturalnie samodzielnym wobec postępowania rozpoznawczego

i egzekucyjnego. Samodzielności tej nie traci ono nawet wówczas, gdy toczy się

równolegle z postępowaniem głównym, jako że i w takim przypadku zachowuje w

pełni samodzielny przedmiot, występują w nim odrębnie określone strony,

odmienne reguły sędziowskiej oceny materiału procesowego oraz szczególna

postać rozstrzygnięcia. Odrębność postępowania zabezpieczającego uwypuklona

została przez jego wydzielenie do nowej części trzeciej kodeksu postępowania

cywilnego w wyniku nowelizacji tej regulacji, dokonanej ustawą z dnia 2 lipca 2004

r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych ustaw (Dz.U.

Nr 172, poz. 1804).

Postępowanie zabezpieczające wykazuje jednak związek z postępowaniem

rozpoznawczym oraz – w przypadku wykonalności wydanego w nim postanowienia

– z postępowaniem egzekucyjnym. Co prawda odznacza się ono również

odrębnością funkcjonalną, wyrażająca się w tym, że udzielana w nim ochrona ma

charakter tymczasowy (art. 7541

, art. 757 k.p.c.), jednak wydawane w nim

orzeczenia nie mogą być uznawane za kończące postępowanie w sprawie.

Wskazuje na to pośrednio treść art. 741 k.p.c.

W świetle art. 394 § 1 pkt 1 in principio k.p.c., niewątpliwie dopuszczalne jest

zażalenie na zwrot pisma inicjującego postępowanie o właściwościach

równorzędnych procesowi, a więc postępowanie cechujące się nie tylko

samodzielnością strukturalną i funkcjonalną, ale pozbawione jednocześnie

charakteru akcesoryjnego. Za takie postępowanie może być uznane postępowanie

nieprocesowe, egzekucyjne, upadłościowe, ewentualnie postępowanie w

przedmiocie uznania oraz stwierdzenia wykonalności orzeczenia zagranicznego.

Należy wskazać, że Sąd Najwyższy opowiedział się za dopuszczalnością zażalenia

na zarządzenie przewodniczącego o zwrocie wniosku o ogłoszenie upadłości (por.

uchwała z dnia 5 lutego 2004 r., III CZP 111/03, OSNC 2005, nr 4, poz. 62), na

zarządzenie sędziego-komisarza o zwrocie zgłoszenia wierzytelności (por. uchwałę

z dnia 2 marca 2005 r., III CZP 98/04, OSNC 2006, nr 2, poz. 21), a pośrednio

także na zarządzenia przewodniczącego o zwrocie wniosku o uznanie

zagranicznego orzeczenia (por. postanowienia z dnia 29 grudnia 1972 r., I CZ

150/72, OSPiKA 1975, nr 12, poz. 267, z dnia 6 czerwca 1977 r., II CZ 45/77,

OSNC 1978, nr 3, poz. 51 oraz z dnia 28 maja 1978 r., II CZ 61/87, OSNC 1988, nr

11, poz. 162), o nadanie klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu

(por. uchwała z dnia 24 października 2001 r., III CZP 53/01, "Prawo Bankowe"

2002, nr 3, s. 19) oraz o wyjawienie majątku (por. uchwała z dnia 20 lipca 1995 r.,

III CZP 90/95, OSNC 1995, nr 12, poz. 171). W piśmiennictwie trafnie dopuszcza

się zażalenie także na zwrot wniosku o wszczęcie postępowania nieprocesowego,

zwrot wniosku wszczęcie egzekucji przez sąd, jak też na zwrot wniosku o nadanie

klauzuli wykonalności aktowi notarialnemu.

Można wskazać ważne argumenty przemawiające za bardziej elastycznym

rozwiązaniem, dopuszczającym stosowanie art. 394 § 1 pkt 1 in principio k.p.c. w

innych rodzajach postępowania w rozumieniu art. 13 § 2 k.p.c., niemających

wszystkich cech postępowania w sprawie. W takim ujęciu nie ma przeszkód do

uznania postępowania zabezpieczającego za inny rodzaj postępowania, co pozwala

uniknąć rozbieżności w ocenie dopuszczalności odpowiedniego stosowania art. 394

§ 1 pkt 1 in principio k.p.c. w sytuacjach, w których – jak wskazano – jest to

bezdyskusyjne oraz w rozważanym przypadku zwrotu wniosku o udzielenie

zabezpieczenia. W tym kontekście pogląd o wyłączeniu stosowania wymienionego

przepisu w odniesieniu do tego ostatniego wniosku – ze względu na niesamoistny

charakter postępowania zabezpieczającego – nie jest przekonywający. Przydanie

przez ustawodawcę postępowaniu zabezpieczającemu większej rangi, jego

wyraźna samodzielność strukturalna i funkcjonalna, jak również wskazane wyżej

racje celowościowe przemawiają za dopuszczeniem zażalenia na zarządzenie o

zwrocie wniosku o zabezpieczenie. Przyjęcie takiego rozwiązania umożliwia

jednolite traktowanie wszystkich wchodzących w grę sytuacji, niezależnie od tego,

czy wniosek ten zgłoszony został w pozwie, czy odrębnie, jak też bez względu na

to, czy postępowanie główne toczy się lub ma zostać wszczęte przed sądem

polubownym, czy też przed sądem państwowym zagranicznym bądź krajowym.

Zajęte stanowisko nie oznacza – co trzeba wyraźnie podkreślić –

kwalifikowania postępowania zabezpieczającego jako postępowania w sprawie ani

też traktowania zarządzenia o zwrocie wniosku o udzielenie zabezpieczenia jako

postanowienia kończącego postępowanie w sprawie. Nie jest też ono próbą

rozszerzającej wykładni art. 394 § pkt 1 in principio k.p.c., dopuszczającej zażalenia

na zwrot pism wszczynających każde postępowanie dające się w jakiś sposób

wyodrębnić. Zakłada ono jedynie dopuszczalność odpowiedniego stosowania

wymienionego przepisu w innych rodzajach postępowania, nie mających wszystkich

właściwości charakteryzujących postępowanie w sprawie. W konkretnym przypadku

odpowiednie stosowanie wymaga podstawienia pod zwrot „pozew” nazwy „wniosek

o udzielenie zabezpieczenia”.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione

zagadnienie, jak w uchwale (art. 390 k.p.c.).