II UK 374/07

Wyrok z dnia 5 września 2008 r.

II UK 374/07

Podleganie obowiązkowo ubezpieczeniu chorobowemu z tytułu zatrud-

nienia wyklucza dobrowolne przystąpienie do ubezpieczenia chorobowego z

tytułu równoczesnego wykonywania pozarolniczej działalności gospodarczej

(art. 6 ust. 1, art. 9 i art. 13 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.).

Przewodniczący SSN Beata Gudowska (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Zbigniew Myszka, Jolanta Strusińska-Żukowska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 września

2008 r. sprawy z wniosku Małgorzaty K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddziałowi w W. o zasiłek macierzyński, na skutek skargi kasacyjnej wniosko-

dawczyni od wyroku Sądu Okręgowego w Jeleniej Górze z dnia 12 września 2007 r.

[...]

o d d a l i ł skargę.

U z a s a d n i e n i e

Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w W. odmówił Małgorzacie K.

prawa do zasiłku macierzyńskiego za okres od dnia 16 grudnia 2006 r. do dnia 4

maja 2007 r. z tytułu dobrowolnego ubezpieczenia w związku z prowadzeniem poza-

rolniczej działalności gospodarczej, podniósłszy, że wnioskodawczyni pobiera już

zasiłek macierzyński z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę w Uzdrowi-

sku C. spółce z o.o. Dodał, że prowadząc w czasie urlopu macierzyńskiego działal-

ność gospodarczą nie opłaciła przed urodzeniem dziecka składek na dobrowolne

ubezpieczenie; składki były opłacane jedynie z tytułu zatrudnienia, więc mogła nabyć

prawo do zasiłku macierzyńskiego tylko z tego tytułu.

Wyrokiem z dnia 15 maja 2007 r. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Jeleniej Górze zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał ubezpieczonej

2

prawo do zasiłku macierzyńskiego za okres od dnia 16 grudnia 2006 r. do dnia 4

maja 2007 r. z tytułu dobrowolnego ubezpieczenia w związku z prowadzeniem dzia-

łalności gospodarczej. Odrzucił argument organu rentowego o niemożności nabycia

prawa do zasiłku macierzyńskiego z dwóch tytułów, podnosząc, że prawo do zasiłku

nie jest powiązane z opłacaniem składek, lecz z faktem podlegania ubezpieczeniu.

Małgorzata K., na jej wniosek z dnia 15 grudnia 2006 r., została objęta dobrowolnym

ubezpieczeniem chorobowym z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, gdyż

zgodnie z art. 14 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.) objęcie tym

ubezpieczeniem następuje od dnia wskazanego we wniosku.

Powołując się na pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w uchwale składu

siedmiu sędziów z dnia 23 maja 2006 r., III UZP 2/06 (OSNP 2007 nr 1-2, poz. 20)

Sąd Rejonowy przyjął, że ustawodawca dopuścił możliwość dobrowolnego ubezpie-

czenia chorobowego osób prowadzących działalność gospodarczą i pozostających w

stosunku pracy i wysnuł z tego wniosek, że osoby te mają także prawo do zasiłku

macierzyńskiego z tego ubezpieczenia. W przeciwnym razie ubezpieczona objęta

dobrowolnym ubezpieczeniem i opłacająca z tego tytułu składki nie mogłaby liczyć

na żadne świadczenia, co niweczyłoby sens zawierania tego typu umów.

Uwzględniając apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w W.,

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Jeleniej Górze wyrokiem z

dnia 12 września 2007 r. zmienił zaskarżony wyrok Sądu Rejonowego i oddalił od-

wołanie. Uznał, że skoro ubezpieczona w dniu zamknięcia rozprawy przebywała na

urlopie macierzyńskim, pozostając w stosunku pracy z „U.C.” i pobierała zasiłek ma-

cierzyński, którego podstawą jest obowiązkowe ubezpieczenie wynikające z istnieją-

cego stosunku pracy, to nie mogła dobrowolnie przystąpić do ubezpieczenia choro-

bowego z innego tytułu. Sąd Okręgowy podkreślił, że na czas urlopu macierzyńskie-

go ulega zmianie podstawa obowiązkowego ubezpieczenia emerytalnego i rento-

wych, co jest następstwem działalności gospodarczej, natomiast nie zachodzi zbieg

obowiązkowego i dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, gdyż zgodnie z art. 11

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych ubezpieczeniu chorobowemu obowiąz-

kowo podlegają osoby wymienione w art. 6 ust. 1 pkt 1, 3 i 12, a dobrowolnie osoby

objęte obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, wymienione w art. 6

ust. 1 pkt 2, 4, 5, 8 i 10 ustawy. Właściwa interpretacja tego przepisu prowadzi, zda-

niem Sądu, do wniosku, że z dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego mogą sko-

3

rzystać jedynie te osoby, które nie podlegają obowiązkowemu ubezpieczeniu choro-

bowemu na podstawie art. 11 ust. 1 ustawy. Skoro zaś obowiązkowemu ubezpiecze-

niu podlegają między innymi osoby będące pracownikami, a ubezpieczoną korzy-

stającą z urlopu macierzyńskiego nadal wiązał z pracodawcą stosunek pracy, to w

tym czasie nie mogła zostać objęta dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym z

tytułu prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej. W konsekwencji Sąd

zaaprobował odmowę przyznania zasiłku macierzyńskiego przez organ rentowy,

uzasadnioną brakiem tytułu do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego.

Skarga kasacyjna ubezpieczonej, obejmująca wyrok Sądu drugiej instancji w

całości i zawierająca wniosek o jego zmianę przez przyznanie zasiłku macierzyń-

skiego z tytułu dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, ewentualnie uchylenie i

skierowanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd Okręgowy w Jeleniej Gó-

rze, została oparta na podstawie naruszenia prawa materialnego przez niezastoso-

wanie art. 29 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pienięż-

nych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst:

Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267 ze zm.) i stwierdzenie, że ubezpieczonej nie przysłu-

guje zasiłek macierzyński z tytułu dobrowolnego ubezpieczenia w sytuacji, gdy do-

szło do zbiegu ubezpieczeń chorobowych dobrowolnego i obowiązkowego oraz na-

ruszenia art. 11 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wskutek bezpodstaw-

nego uznania, że z ubezpieczenia chorobowego dobrowolnego mogą korzystać wy-

łącznie te osoby, które nie podlegają temu ubezpieczeniu obowiązkowo.

Skarżąca podniosła, że skoro wystąpiła z wnioskiem o objęcie ubezpiecze-

niem dobrowolnym oraz opłaciła składkę za okres poprzedzający nabycie prawa do

zasiłku, to została objęta ubezpieczeniem dobrowolnym, a wobec spełnienia prze-

słanki przewidzianej w art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadcze-

niach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa

nabyła prawo do zasiłku macierzyńskiego z tego ubezpieczenia. Skarżąca powołała

się na pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w uchwale z dnia 23 maja 2006 r., III

UZP 2/06, że przebywanie na urlopach wychowawczych lub pobieranie zasiłku ma-

cierzyńskiego albo zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego jest samodzielnym

tytułem ubezpieczeniowym, obok posiadania statusu pracownika lub statusu osoby

prowadzącej pozarolniczą działalność, i powstaje w związku z osiąganiem przycho-

dów „zasiłkowych”, pełniących rolę swoistego substytutu wynagrodzenia. Przepis art.

9 ust. 1 ustawy systemowej przesądza, że osoby będące między innymi pracowni-

4

kami, spełniające jednocześnie warunki do objęcia ich obowiązkowo ubezpiecze-

niami emerytalnym i rentowymi z innych tytułów, są obejmowane ubezpieczeniem

tylko z tytułu stosunku pracy (zasada pierwszeństwa ubezpieczenia pracowniczego).

Osoby te mogą być, na swój wniosek, objęte ubezpieczeniami emerytalnym i rento-

wymi również z innych tytułów. W ocenie skarżącej pogląd ten uzasadnia jej upraw-

nienie - jako osoby prowadzącej działalność gospodarczą - do objęcia dobrowolnym

ubezpieczeniem chorobowym, mimo pozostawania w stosunku pracy i ubezpieczenia

obowiązkowego z tego tytułu. Ostatecznie skarżąca wskazała na skuteczne objęcie

jej ubezpieczeniem chorobowym dobrowolnym, wynikające z dokumentacji organu

ubezpieczeń społecznych.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Zasady podlegania ubezpieczeniom społecznym zostały jasno określone w

przepisach ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecz-

nych, przy czym najistotniejsze jest wyodrębnienie w niej czterech oddzielnych ro-

dzajów ubezpieczeń: ryzyka emerytalnego, rentowych, chorobowego i wypadkowe-

go. Zostały one odrębnie uregulowane, odpowiednio w ustawie z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych), w ustawie z

dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego

na wypadek choroby i macierzyństwa oraz ustawie z dnia 30 października 2002 r. o

ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych

(Dz.U. Nr 199, poz. 1673 ze zm.). Te odrębne regulacje dotyczą różnych chronio-

nych ryzyk, które podlegają ochronie na podstawie odrębnej składki ubezpieczenio-

wej, gromadzonej w odrębnych funduszach wydzielonych w ramach Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych.

W związku z tym, stosownie do art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy o systemie ubezpie-

czeń społecznych, pracownicy podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytal-

nemu i rentowym, a stosunek pracy - jak stanowi art. 9 ust. 1 ustawy - jest wyłącz-

nym tytułem ich ubezpieczenia w ramach tego ryzyka, nawet gdy spełniają jednocze-

śnie warunki do objęcia ich obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi

z innych tytułów. Jest jeden wyjątek odnoszący się do ubezpieczonych pracowników

przebywających na urlopach macierzyńskim lub wychowawczym, którzy - jakkolwiek

pozostają pracownikami - to nie świadcząc pracy na rzecz pracodawcy, nie zacho-

5

wują prawa do wynagrodzenia, w związku z czym upada obowiązek ponoszenie

kosztów składek ubezpieczenia emerytalnego i rentowych (por. wyrok Sądu Najwyż-

szego z dnia 25 listopada 1998 r., II UKN 329/98, OSNAPiUS 2000 nr 1, poz. 39).

Ubezpieczenie emerytalne i rentowe powstaje wówczas z innego tytułu, przewidzia-

nego w art. 6 ust. 1 pkt 19 ustawy. W tym ubezpieczeniu składka odprowadzana jest

z innego tytułu niż zatrudnienie i finansuje ją budżet państwa za pośrednictwem Za-

kładu Ubezpieczeń Społecznych (art. 16 ust. 8 ustawy systemowej).

Ten odrębny tytuł ubezpieczenia obowiązkowego w czasie przebywania na

urlopie wychowawczym, pobierania zasiłku macierzyńskiego lub zasiłku w wysokości

zasiłku macierzyńskiego bez utraty statusu pracownika stanowi alternatywę wobec

ustalonego prawa do emerytury lub renty, a także innych tytułów rodzących obowią-

zek ubezpieczeń społecznych (art. 9 ust. 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecz-

nych). W związku z tym prowadzenie działalności gospodarczej, powodujące obo-

wiązek ubezpieczenia (art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecz-

nych), wyklucza ubezpieczenie na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 19 ustawy. Oznacza to,

że osoba przebywająca na urlopie macierzyńskim lub wychowawczym, która jedno-

cześnie prowadzi działalność gospodarczą, podlega obowiązkowi ubezpieczenia

emerytalnego i rentowych tylko z tytułu prowadzenia takiej działalności. Ta teza sta-

nowiła przedmiot uchwały z dnia 23 maja 2006 r., więc należało zauważyć, że za-

równo Sąd pierwszej instancji, jak i skarżąca nietrafnie ekstrapolowały wyrażony w

niej pogląd na ubezpieczenie chorobowe, gdyż zbieg obowiązku ubezpieczenia (art.

9 ust. 1 ustawy) dotyczy tylko ubezpieczenia emerytalnego i rentowych i zachodzi

wówczas, gdy jedna osoba wykonuje kilka rodzajów działalności, z którymi wiąże się

obowiązek ubezpieczenia społecznego. Tego też tylko ubezpieczenia dotyczy prze-

widziana w art. 9 ust.1 zdanie drugie możliwość dobrowolnego, na wniosek, objęcia

ubezpieczeniem również z innych tytułów (z zastrzeżeniem art. 9 ust. 1a).

Całkowicie odmienne zasady rządzą ubezpieczeniem chorobowym. Regulu-

jący je art. 11 w ust. 1 stanowi o obowiązku podlegania temu ubezpieczeniu osób

wymienionych w art. 6 ust. 1 pkt 1, 3 i 12 (a więc poza pracownikami również człon-

ków spółdzielni oraz osób odbywających zastępczą służbę wojskową), a w ust. 2

przewiduje możliwość dobrowolnego przystąpienia do niego przez osoby objęte

obowiązkowym ubezpieczeniem emerytalnym i rentowymi wymienionym w art. 6 ust.

1 pkt 2, 4, 5, 8 i 10 (wykonującym pracę nakładczą, pracę na podstawie umowy

agencyjnej lub umowy zlecenia, prowadzącym pozarolniczą działalność gospodar-

6

czą, bezrobotnym oraz duchownym). Tylko pobieżne odczytanie tego przepisu może

prowadzić do wniosku, że pracownicy prowadzący działalność gospodarczą, objęci w

związku z przebywaniem na urlopach ma macierzyńskim lub wychowawczym obo-

wiązkowym ubezpieczeniem emerytalnym i rentowymi z tytułu prowadzenia tej dzia-

łalności, mogliby - korzystając z regulacji art. 11 ust. 2 - dobrowolnie przystąpić do

ubezpieczenia chorobowego. Możliwość taka jest wykluczona, gdyż osoby te pozo-

stają pracownikami, którzy, jak stanowią art. 11 ust. 1 w związku z art. 13 pkt 1

ustawy, podlegają ubezpieczeniu chorobowemu obowiązkowo od dnia nawiązania

stosunku pracy do dnia ustania tego stosunku.

Urlopy macierzyński i wychowawczy są instytucjami prawa pracy, które mają

znaczenie dla realizacji stosunku pracy, czyli dla wykonywania przez jego podmioty

wzajemnych praw i obowiązków składających się na treść tego stosunku prawnego.

Urlopy macierzyński (art. 180 k.p.) i wychowawczy (art. 186 k.p.) są obligatoryjnymi

dla pracodawcy okresami zwolnienia pracownika z obowiązku świadczenia pracy, za

czas których pracownik nie zachowuje prawa do wynagrodzenia, jednak przerwy w

świadczeniu pracy z tytułu urodzenia dziecka i sprawowania nad nim osobistej opieki

nie są przerwami w wykonywaniu pracy powodującymi utratę statusu pracownika

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 stycznia 2005 r., II UK 128/04, OSNP 2005

nr 15, poz. 233). Fakt ten ma dla ubezpieczenia chorobowego znaczenie zasadnicze,

co potwierdza wykluczanie się kręgów podmiotów ubezpieczenia wymienionych od-

powiednio w art. 11 ust. 1 i 2, wyrażając zasadę, że osoby wymienione w ust. 1 do-

browolnemu ubezpieczeniu nie podlegają.

Objęcie ubezpieczeniem chorobowym z tytułu pozostawania w stosunku pracy

nie zostaje na gruncie ubezpieczenia chorobowego uchylone przez fakt objęcia

ubezpieczeniem emerytalnym i rentowymi z tytułu prowadzenia działalności gospo-

darczej; pracowniczy tytuł ubezpieczenia chorobowego pozostaje. Nie została też

przewidziana możliwość dobrowolnego przystąpienia przez pracowników do ubez-

pieczenia chorobowego, dopuszczalna z mocy art. 9 ust. 1 zdanie drugie ustawy w

ubezpieczeniu emerytalnym i rentowych. W ubezpieczeniu chorobowym, finansowa-

nym w całości przez samych ubezpieczonych, nie obowiązuje także znane ubezpie-

czeniu wypadkowemu wyłączenie z ubezpieczenia osób przebywających na urlopach

wychowawczych lub pobierających zasiłek macierzyński albo zasiłek w wysokości

zasiłku macierzyńskiego (art. 12 ust. 2 ustawy). Zasiłek chorobowy przysługuje za

okresy niezdolności do pracy przypadające w czasie pobierania zasiłku macierzyń-

7

skiego; nie przysługuje za okresy niezdolności do pracy przypadającej w czasie

urlopu wychowawczego (argument a contrario z art. 12 ust. 2 pkt 2 ustawy o świad-

czeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyń-

stwa).

Innymi słowy, podleganie obowiązkowo ubezpieczeniu chorobowemu z tytułu

zatrudnienia wyklucza dobrowolne przystąpienie do ubezpieczenia chorobowego z

tytułu równoczesnego wykonywania pozarolniczej działalności gospodarczej (art. 6

ust. 1, art. 13 i art. 9 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych). W tych okolicznościach żadnego znaczenia prawnego nie miało

oświadczenie woli skarżącej o dobrowolnym przystąpieniu do ubezpieczenia choro-

bowego z dodatkowego tytułu ubezpieczenia (prowadzenia pozarolniczej działalności

gospodarczej), jak też opłacenie składki na takie ubezpieczenie (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 6 grudnia 1990 r., II UR 9/90, OSP 1991 nr 7-8, poz. 172 i z dnia

23 września 1998 r., II UKN 229/98, OSNAPUS 1999 nr 7, poz. 627), a skoro tak, to

nie mogła ona nabyć prawa do zasiłku macierzyńskiego z tego dodatkowego ubez-

pieczenia, mimo spełnienia się ryzyka przewidzianego w art. 29 ust. 1 pkt 1 ustawy o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macie-

rzyństwa.

Mając to na względzie, Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną (art. 39814

k.p.c.).

========================================