I UZP 5/08

Uchwała z dnia 12 września 2008 r.

I UZP 5/08

Przewodniczący SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca), Sędziowie: SN

Herbert Szurgacz, SA Halina Kiryło.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 września 2008 r.

sprawy z odwołania Tomasza I. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Od-

dział w Ł. z siedzibą w Z.W. o zasiłek chorobowy, na skutek zagadnienia prawnego

przekazanego postanowieniem Sądu Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Spo-

łecznych w Łodzi z dnia 13 maja 2008 r. [...]

„Czy przy ustaleniu podstawy wymiaru zasiłku chorobowego przysługującego

ubezpieczonemu nie będącemu pracownikiem - do wymienionego w art. 48 ust. 1

ustawy z dnia 25 czerwca 1999 roku o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa (j. t. Dz.U. z 2005 r., Nr 31, poz. 267

ze zm.) „okresu 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc, w którym

powstała niezdolność do pracy" - wlicza się także przychód z poprzednich okresów

ubezpieczenia chorobowego, jeśli przerwa między nimi nie przekroczyła 30 dni okre-

ślonych w treści art. 4 ust. 2 powołanej ustawy ?"

p o d j ą ł uchwałę:

Jeżeli przerwy w podleganiu ubezpieczeniu chorobowemu nie przekra-

czały 30 dni, to przy ustalaniu podstawy wymiaru zasiłku chorobowego przy-

sługującego ubezpieczonemu niebędącemu pracownikiem, którą stanowi przy-

chód za okres 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc, w któ-

rym powstała niezdolność do pracy (art. 48 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca

1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie cho-

roby i macierzyństwa, jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267 ze zm.)

uwzględnia się przychód z tego okresu nieprzerwanego ubezpieczenia choro-

bowego w rozumieniu art. 4 ust. 2 tej ustawy.

2

U z a s a d n i e n i e

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

ujawniło się w następującym stanie faktycznym. Ubezpieczony Tomasz I. od wielu lat

prowadzi działalność gospodarczą i z tego tytułu podlega ubezpieczeniom społecz-

nym, w tym dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu. W prowadzonej działalno-

ści gospodarczej występowały przerwy, które jednak nie przekraczały 30 dni. W 2007

r. ubezpieczony podlegał ubezpieczeniom od 3 do 31 stycznia, od 9 do 14 lutego, po

czym 15 lutego 2007 r. wyrejestrował się z ubezpieczeń społecznych, a następnie

ponownie zgłosił się do ubezpieczeń, w tym dobrowolnego ubezpieczenia chorobo-

wego od dnia 28 lutego 2007 r., zaś w dniu 12 marca wystąpiła u niego spowodo-

wana chorobą niezdolność do prowadzenia pozarolniczej działalności, uzasadniająca

nabycie prawa do zasiłku chorobowego. Ubezpieczony legitymował się bowiem 180-

dniowym okresem ubezpieczenia chorobowego, a przerwy pomiędzy okresami ubez-

pieczenia nie przekraczały 30 dni.

Decyzją z dnia 10 sierpnia 2007 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział

w Ł. z siedzibą w Z.W. przyznał ubezpieczonemu prawo do wypłaty zasiłku choro-

bowego za okres niezdolności do prowadzenia działalności w kwocie 8,26 zł netto,

ustalonej od podstawy wymiaru wynoszącej 42,93 zł, przyjmując za podstawę

wymiaru składek przychód z pierwszego, niepełnego kalendarzowego miesiąca

ubezpieczenia za jeden dzień, tj. 28 lutego 2007 r.

Wyrokiem z dnia 4 grudnia 2007 r. Sąd Rejonowy oddalił odwołanie ubezpie-

czonego, wskazując, że zgodnie z art. 4 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 ustawy z dnia 25 czerwca

1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267 ze zm. zwanej dalej

ustawą zasiłkową lub ustawą) ubezpieczony nabywa prawo do zasiłku chorobowego

po upływie 180 dni nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego, jeżeli jest ubezpie-

czony dobrowolnie. Do okresów ubezpieczenia chorobowego, o których mowa w ust.

1 tej ustawy wlicza się poprzednie okresy ubezpieczenia chorobowego, jeżeli przerwa

między nimi nie przekroczyła 30 dni. Natomiast stosownie do art. 48 ust. 1 i 2 tej ustawy,

podstawę wymiaru zasiłku chorobowego przysługującego ubezpieczonemu niebędącemu

pracownikiem stanowi przychód za okres 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających

miesiąc, w którym powstała niezdolność do pracy. Przy ustaleniu podstawy wymiaru zasił-

ku chorobowego przysługującego ubezpieczonemu niebędącemu pracownikiem stosuje

3

się odpowiednio przepisy art. 36 ust. 2-4, art. 38 ust. 1, art. 42, art. 43, art. 46, z zastrzeże-

niem art. 49 i art. 50. Zgodnie z art. 36 ust. 4 ustawy zasiłkowej, podstawę wymiaru zasiłku

chorobowego ustala się z uwzględnieniem wynagrodzenia uzyskanego u płatnika składek

w okresie nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego, w trakcie którego powstała nie-

zdolność do pracy. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, ubezpieczony podlegał nieprze-

rwanie kolejnemu ubezpieczeniu chorobowemu od dnia 28 lutego 2007 r., a zatem

przychód z tego miesiąca, poprzedzającego niezdolność do prowadzenia działalności

stanowi kwota 42,93 zł, a podstawa wymiaru należnego zasiłku chorobowego to 1/30

tej kwoty. Oddalając odwołanie Sąd Rejonowy uznał, iż zarzut wnioskodawcy, jakoby

organ rentowy powinien wyliczyć zasiłek chorobowy w oparciu o przepis art. 37 ustawy

zasiłkowej jest niezasadny, ponieważ art. 48 ust. 2 tej ustawy zawiera enumeratywne

wyliczenie przepisów, które stosuje się do wyliczenia zasiłku chorobowego osobom pro-

wadzącym działalność gospodarczą i wśród nich nie wymienia art. 37.

W apelacji ubezpieczony zakwestionował rozstrzygnięcie w części dotyczącej

sposobu i wysokości obliczenia zasiłku chorobowego, podnosząc, że cały okres prowa-

dzonej przez niego działalności gospodarczej od 15 stycznia 1996 r. do dnia wystą-

pienia zdarzenia, tj. do dnia 12 marca 2007 r., stanowi okres nieprzerwanego ubezpie-

czenia chorobowego. W ostatnich 12 miesiącach poprzedzających miesiąc, w którym po-

wstała niezdolność na 365 dni za 267 odprowadził składki, co stanowi 73% składki rocznej i

taki przychód z 12 miesięcy poprzedzających miesiąc niezdolności do prowadzenia

pozarolniczej działalności powinien stanowić podstawę wymiaru należnego mu zasił-

ku chorobowego. Dopiero tak wyliczony zasiłek chorobowy jest zgodny z zasadami

sprawiedliwości społecznej, gdyż jego wysokość jest proporcjonalna do wysokości od-

prowadzonych składek na ubezpieczenie chorobowe za ostatnie 12 miesięcy oraz

stanowi zabezpieczenie środków finansowych w okresie choroby. Podstawa wymiaru na-

leżnego mu zasiłku powinna wynosić 23,60 zł brutto za każdy dzień choroby, co daje

łącznie 212,40 zł za 9 dni niezdolności do prowadzenia pozarolniczej działalności w

marcu 2007 r.

W takim stanie sprawy, przy rozpoznawaniu apelacji Sąd Okręgowy powziął

istotne wątpliwości co do sposobu i wysokości obliczenia zasiłku chorobowego dla

osób niebędących pracownikami w sytuacji, gdy niezdolność do pracy ubezpieczo-

nego powstała w drugim miesiącu kalendarzowym trwania ubezpieczenia chorobo-

wego, kiedy nie obowiązuje okres wyczekiwania, a pierwszy miesiąc nie był objęty

ubezpieczeniem chorobowym w całości. W świetle art. 4 ustawy zasiłkowej, powsta-

4

nie niezdolności do pracy w czasie trwania ubezpieczenia jest warunkiem koniecz-

nym, ale niewystarczającym do nabycia prawa do świadczenia z ubezpieczenia

społecznego. Ustawodawca wymaga bowiem, aby ubezpieczenie trwało przez okre-

ślony czas. Warunek posiadania okresu wyczekiwania jest spełniony, jeśli ubezpie-

czenie będzie trwało nieprzerwanie przez wymagany w art. 4 ust. 1 okres, przy czym

do tego okresu wlicza się poprzednie okresy ubezpieczenia, jeśli przerwa między

nimi nie przekroczyła 30 dni. Natomiast każda dłuższa przerwa powoduje „utratę po-

siadania okresu wyczekiwania i konieczność przepracowania go od początku”. Zasi-

łek chorobowy wymierza się od tzw. podstawy wymiaru, którą stanowi kwota przy-

chodów ubezpieczonego ustalona zgodnie z określonymi zasadami. Zasady te różnią

się nieco w zależności od tego, czy tytułem do ubezpieczenia jest stosunek pracy,

czy inna działalność. W ujęciu art. 36 ust. 1 i 2 ustawy zasiłkowej, podstawę wymiaru

zasiłku chorobowego przysługującego ubezpieczonemu będącemu pracownikiem

stanowi przeciętne miesięczne wynagrodzenie wypłacone pracownikowi za okres 12

miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc, w którym powstała niezdolność

do pracy, przy czym jeśli niezdolność do pracy powstała przed upływem tego okresu

podstawę wymiaru zasiłku stanowi przeciętne wynagrodzenie za pełne miesiące ka-

lendarzowe. Z mocy art. 36 ust. 4 ustawy, podstawę wymiaru zasiłku chorobowego

ustala się z uwzględnieniem wynagrodzenia uzyskanego u płatnika składek w okre-

sie nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego, w trakcie którego powstała nie-

zdolność do pracy. Natomiast stosownie do art. 38 ust. 1 ustawy, przeciętne mie-

sięczne wynagrodzenie stanowiące podstawę wymiaru zasiłku chorobowego ustala

się poprzez podzielenie wynagrodzenia osiągniętego przez ubezpieczonego będą-

cego pracownikiem za okres, o którym mowa w art. 36 ust. 1 i 2, przez liczbę miesię-

cy, w których wynagrodzenie to zostało osiągnięte. Jednocześnie w stosunku do

ubezpieczonych będących pracownikami ustawodawca w art. 37 ustawy zasiłkowej

określił wysokość podstawy wymiaru w sytuacji nieprzepracowania pełnego wyma-

ganego okresu, przyjmując, że jeżeli niezdolność do pracy powstała przed upływem

pełnego miesiąca kalendarzowego ubezpieczenia chorobowego, podstawę wymiaru

stanowi wynagrodzenie, które ubezpieczony będący pracownikiem osiągnąłby, gdyby

pracował pełny miesiąc kalendarzowy. Zdaniem Sądu Okręgowego, ta szczegółowa

regulacja jest niewątpliwie konsekwencją przyjętego założenia, że zasiłek chorobowy

zastępuje utracony zarobek. Zasiłek ten stanowi bowiem świadczenie z ubezpiecze-

5

nia społecznego zabezpieczające środki utrzymania na wypadek czasowej niezdol-

ności do pracy z powodu choroby.

Z kolei w odniesieniu do osób niebędących pracownikami ustawodawca w art.

48 ust. 1 ustawy zasiłkowej przyjął zasadę ustalenia podstawy wymiaru zasiłku cho-

robowego z uwzględnieniem przychodu z okresu 12 miesięcy kalendarzowych po-

przedzających miesiąc, w którym powstała niezdolność do pracy. Do tej kategorii

ubezpieczonych przy ustalaniu podstawy wymiaru ustawodawca nakazał odpowied-

nio stosować przepisy dotyczące pracowników, enumeratywnie wymienione w art. 48

ust. 2, a mianowicie art. 36 ust. 2-4, art. 38 ust. 1, art. 42, art. 43 i art. 46 - z zastrze-

żeniem art. 49 i 50. Przy czym art. 49 dotyczy okresu ubezpieczenia krótszego niż

miesiąc określając podstawę wymiaru zasiłku w przypadku, gdy niezdolność do

pracy powstała w pierwszym miesiącu kalendarzowym ubezpieczenia chorobowego,

a art. 50 określa zasady ustalania podstawy wymiaru zasiłku chorobowego w razie

niewykonywania działalności przez część okresu obliczeniowego, kiedy przychód

ubezpieczonego niebędącego pracownikiem uległ zmniejszeniu wskutek niewykony-

wania pracy lub działalności w okresie pobierania zasiłku chorobowego, macierzyń-

skiego, opiekuńczego, świadczenia rehabilitacyjnego albo odbywania ćwiczeń woj-

skowych (art. 50 ust. 1). Jednakże z mocy art. 50 ust. 2, jeżeli w okresie, o którym

mowa w art. 48, przychód ubezpieczonego w każdym miesiącu uległ zmniejszeniu z

przyczyn wymienionych w ust. 1, przy ustalaniu podstawy wymiaru zasiłku chorobo-

wego przyjmuje się przychód za wszystkie miesiące. Równocześnie ustawodawca

nie unormował wobec osób niebędących pracownikami sytuacji, gdy niezdolność do

pracy (prowadzenia pozarolniczej działalności) powstała „w drugim miesiącu trwania

ubezpieczenia chorobowego, kiedy nie obowiązuje okres wyczekiwania, ale pierwszy

miesiąc nie był objęty ubezpieczeniem chorobowym w całości”.

W ocenie Sądu Okręgowego, na gruncie przedstawionego stanu prawnego możliwe

są dwa rozwiązania kwestii będącej przedmiotem zagadnienia prawnego. Zgodnie z

pierwszym poglądem, prezentowanym przez organ rentowy i Sąd pierwszej instancji,

w przedstawionej sytuacji podstawę wymiaru zasiłku chorobowego stanowi przychód

z pierwszego, choć niepełnego miesiąca kalendarzowego ubezpieczenia. Stanowi-

sko to wynika z założenia, że przerwa w opłacaniu składek na dobrowolne ubezpie-

czenie chorobowe związana z czasowym zaprzestaniem prowadzenia działalności

gospodarczej, nawet jeśli nie przekracza 30 dni i nie powoduje utraty okresu wycze-

kiwania, o którym mowa w art. 4 ust. 1 ustawy zasiłkowej, to równocześnie nie jest

6

okresem, który podlega uwzględnieniu przy obliczeniu podstawy wymiaru zasiłku

chorobowego. W tym okresie ubezpieczony nie uzyskuje przychodu, brak jest zatem

podstawy do wyliczenia składki i nie powstaje obowiązek jej opłacenia. Podobne sta-

nowisko, aczkolwiek w odniesieniu do okresu urlopu bezpłatnego zajął Sąd Najwyż-

szy w uchwale z dnia 12 czerwca 2002 r., III UZP 4/02, (OSNAPiUS 2002 nr 24, poz.

601) oraz w wyroku z dnia 27 września 2006 r., I UK 54/06 (niepublikowanym). Dla-

tego nawet po kilkudniowym okresie przerwy w opłacaniu składek na ubezpieczenie

chorobowe rozpoczyna się nowy okres trwania ubezpieczenia chorobowego, z które-

go wyłącznie ustala się przychód ubezpieczonego, stanowiący podstawę wymiaru

zasiłku chorobowego. Bez znaczenia pozostaje okoliczność wieloletniego opłacania

składek w okresie poprzedzającym przerwę i fakt, jaki jest jej czasokres, tzn. czy

przekracza 30 dni, o których mowa w art. 4 ust. 2 ustawy zasiłkowej. Przepis art. 36

ust. 4 ustawy, który ma wówczas odpowiednie zastosowanie (art. 48 ust. 2 ustawy),

nakazuje bowiem ustalać podstawę wymiaru z okresu „nieprzerwanego ubezpiecze-

nia chorobowego, w trakcie którego powstała niezdolność do pracy". Z kolei z mocy

art. 36 ust. 2 i 3 ustawy, jeśli okres ubezpieczenia po przerwie był krótszy niż 12 mie-

sięcy - podstawę wymiaru stanowi przychód za „pełne miesiące kalendarzowe ubez-

pieczenia", zaś podstawę wymiaru zasiłku chorobowego za jeden dzień niezdolności

do pracy - jedna trzydziesta część przychodu ubezpieczonego, stanowiącego pod-

stawę wymiaru tego zasiłku. W zaistniałej sytuacji „pełen miesiąc kalendarzowy" dla

ubezpieczonych niebędących pracownikami ustala się dopiero od dnia następujące-

go po przerwie w ubezpieczeniu i „faktycznie może on obejmować mniejszą liczbę

dni, niż wynika to z kalendarza danego miesiąca”. W stanie faktycznym rozpoznawa-

nej sprawy oznaczałoby to aprobatę dla wyliczenia podstawy wymiaru za „pełny mie-

siąc" w istocie z jednego dnia (28 lutego 2007 r.), gdyż nowy okres ubezpieczenia

chorobowego rozpoczął się w tym dniu miesiąca kalendarzowego, zaś niezdolność

do pracy powstała w drugim miesiącu kalendarzowym (tj. w marcu 2007 r.), co w

efekcie dla ubezpieczonego oznacza „symboliczną" kwotę zasiłku, obliczoną przez

organ rentowy.

Równocześnie Sąd Okręgowy wskazał, że gdyby niezdolność do pracy po-

wstała w pierwszym, po okresie przerwy, miesiącu kalendarzowym ubezpieczenia

chorobowego, to wówczas podstawę wymiaru mogłaby stanowić - stosownie do art.

49 pkt 1 ustawy zasiłkowej - najniższa podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie

chorobowe określona dla danej grupy ubezpieczonych, obowiązująca w miesiącu, w

7

którym powstało prawo do zasiłku, „co w konsekwencji dla wnioskodawcy skutkowa-

łoby zdecydowanie wyższym zasiłkiem”. Przepis art. 49 ustawy „odrywa" bowiem

podstawę wymiaru zasiłku od podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie choro-

bowe, ale dotyczy on - na co wskazuje jego wykładnia językowa - tylko „niezdolności

do pracy powstałej w pierwszym miesiącu kalendarzowym ubezpieczenia chorobo-

wego".

Sąd Okręgowy zwrócił przy tym uwagę na to, że pracownikowi niezdolnemu

do pracy z powodu choroby ustawa zapewnia środki na zaspokojenie podstawowych

potrzeb na minimalnym poziomie. Taką gwarancję przewiduje art. 45 ust. 1 ustawy,

dając osobom zatrudnionym w pełnym wymiarze czasu pracy możliwość przyjęcia

podstawy wymiaru zasiłku na poziomie kwoty najniższego wynagrodzenia pracowni-

ków ustalonej zgodnie z art. 774

k.p., po odliczeniu kwoty odpowiadającej 18,71%

tego wynagrodzenia, nawet jeśli pracodawca nie wypłaca pracownikowi wynagro-

dzenia (np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 września 2005 r., II UK 20/05, OSNAP

z 2006 nr 13-14, poz. 222). Taki gwarancyjny charakter dla ustalenia podstawy wy-

miaru zasiłku chorobowego nie ma jednak zastosowania do ubezpieczonych niebę-

dących pracownikami.

W ocenie Sądu Okręgowego, przy rozpatrywaniu zasadności przedstawionego

poglądu, należy również rozważyć, czy taka regulacja jako pozbawiająca osoby nie-

będące pracownikami zasiłku chorobowego na „odpowiednim" poziomie - nie jest

sprzeczna z zasadą równości przyjętą w art. 2a ustawy z dnia 13 października 1998

r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.). Niewyczer-

pujące wyliczenie tego, czego dotyczy zasada równości wynikająca z powołanego

przepisu, oznacza jedynie to, że w sprawach związanych z regulacją zawartą w

ustawie, nie ma podstaw prawnych do czynienia między ubezpieczonymi różnic

związanych z płcią, stanem cywilnym, czy stanem rodzinnym. Nie oznacza to jednak,

że wyłączone są różnice w rodzajach i sposobach obliczania świadczeń, różnych w

odmiennych ubezpieczeniach. Z przepisu tego nie da się wywieść zakazu wprowa-

dzania zróżnicowanych systemów ubezpieczenia społecznego dla pracowników i dla

osób prowadzących działalność gospodarczą, a w konsekwencji różnicowania

świadczeń przysługujących ubezpieczonym należącym do różnych systemów ubez-

pieczenia. Sąd Okręgowy podkreślił, że swoboda ustawodawcy do kształtowania

systemów ubezpieczenia społecznego, w tym określania świadczeń w ramach po-

szczególnych systemów ubezpieczenia, jest szeroka, kwestia zaś celowości i słusz-

8

ności wprowadzenia odrębnej regulacji w ubezpieczeniu osób prowadzących działal-

ność gospodarczą nie podlega ocenie sądów powszechnych rozpoznających sprawy

z zakresu zabezpieczenia społecznego. Niewątpliwie zatem ustawodawca różnicuje

sytuację ubezpieczonych w zakresie minimalnej wysokości podstawy wymiaru zasił-

ku chorobowego i w efekcie nie gwarantuje ubezpieczonym niebędącym pracowni-

kami, których niezdolność do pracy powstała w drugim miesiącu ubezpieczenia, po-

równywalnej wysokości świadczenia w razie wystąpienia ryzyka ubezpieczeniowego

w postaci niezdolności do pracy z powodu choroby. Zważywszy że, podstawa zarob-

kowania, a w konsekwencji tytuł ubezpieczenia, mogą stanowić uzasadnione kryte-

rium dyferencjacji statusu ubezpieczonych w zakresie prawa do świadczeń i oblicze-

nia podstawy jego wymiaru, ustawa zasiłkowa nie wprowadza w odniesieniu do osób

niebędących pracownikami lub członkami rolniczych spółdzielni albo kółek rolniczych

przymusu ubezpieczenia chorobowego (por. wyrok Sadu Najwyższego z 7 listopada

2001 r. II UKN 567/00, OSNAP z 2003 nr 14, poz.341).

Według drugiego poglądu, za którym opowiedział się Sąd Okręgowy, wykład-

nia art. 48 ustawy zasiłkowej powinna uwzględniać fakt, że celem przepisów normu-

jących zasady ustalenia podstawy wymiaru zasiłku chorobowego jest zapewnienie

ubezpieczonemu świadczenia rekompensującego zarobek (przychód) utracony

wskutek niezdolności do pracy w zamian za składkę finansowaną w całości przez

pracownika (ubezpieczonego). Zarówno bowiem osoby objęte obowiązkowo ubezpie-

czeniem chorobowym, jak i osoby objęte nim dobrowolnie stanowią jedną grupę, po-

siadającą wspólną relewantną cechę, jaką jest status ubezpieczonego objętego

ubezpieczeniem w razie choroby i macierzyństwa. Zróżnicowanie uprawnień w za-

kresie prawa do świadczeń i sposobu ich wyliczenia z tytułu tego ubezpieczenia, w

oparciu o kryterium związane z obowiązkowym bądź dobrowolnym ubezpieczeniem

chorobowym, jest zatem dowolne i przypadkowe. Natomiast decydującą jest okolicz-

ność, iż zarówno osoby objęte obowiązkowo ubezpieczeniem chorobowym, jak i

osoby prowadzące pozarolniczą działalność - objęte dobrowolnie ubezpieczeniem

chorobowym - uiszczają składkę. Wysokość składek na ubezpieczenie chorobowe,

wyrażona w stopach procentowych, jest jednakowa dla wszystkich ubezpieczonych.

Sam fakt, że pewna grupa ubezpieczonych - osoby prowadzące pozarolniczą dzia-

łalność - podlega ubezpieczeniu chorobowemu dobrowolnie, nie powinien zatem

przesądzać o prawie do zasiłku i braku gwarancji minimalnej wysokości podstawy

jego wymiaru. Istotną cechą wszystkich tych osób, do której odnosi się ustawa zasił-

9

kowa, jest objęcie ubezpieczeniem chorobowym, co ma miejsce zarówno w wypadku

osób objętych tym ubezpieczeniem obowiązkowo jak i dobrowolnie, a wszystkie

podmioty charakteryzujące się w równym stopniu daną cechą istotną (relewantną)

powinny być traktowane równo, bez zróżnicowań zarówno dyskryminujących, jak i

faworyzujących. Podobny pogląd wyraził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 6

marca 2007 r., P 45/06 (OTK 2007 nr 3, poz. 22), analizując prawo do zasiłku opie-

kuńczego w aspekcie formy ubezpieczenia i zasad wyrażonych w art. 2 i art. 32 ust.

1 Konstytucji RP. Zdaniem Sądu Okręgowego, dokonując wykładni przedstawionego

zagadnienia prawnego istotne powinno być odwołanie się do funkcji i celu prawa do

zasiłku chorobowego. Prawo do tego świadczenia dyktowane jest koniecznością

ochrony wywołanej przez chorobę w zarobkowaniu. Ryzyko z tego tytułu, które

„ustawodawca zdecydował się finansować ma ekwiwalent w składce, co w konse-

kwencji wskazuje na nieracjonalność, przyjętego na gruncie pierwszego stanowiska,

dyskryminowania ubezpieczonych niebędących pracownikami, których niezdolność

do pracy powstała w drugim miesiącu kalendarzowym - w zakresie obliczenia pod-

stawy wymiaru zasiłku. Świadczenia pieniężne z ubezpieczenia społecznego w razie

choroby i macierzyństwa mają na celu pokrycie szkody spowodowanej zajściem da-

nego rodzaju ryzyka, tj. określonej sytuacji życiowej, z której wystąpieniem wiąże się

opłacenie składki. Jednocześnie mają stanowić ekwiwalent za brak możności uzy-

skiwania przychodu z powodu zaistnienia ryzyka ubezpieczeniowego”.

Nie bez znaczenia jest przy tym okoliczność, że finansowanie składki na

ubezpieczenie chorobowe osób objętych tym ubezpieczeniem obowiązkowo, jak i

dobrowolnie, następuje w całości ze środków samych ubezpieczonych (art. 16 ust. 2 i art.

16 ust. 4 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Wysokość składki na ubez-

pieczenie chorobowe wyrażona jest w formie stopy procentowej, jednakowej dla

wszystkich ubezpieczonych bez względu na to, czy dotyczy ubezpieczenia obowiązkowe-

go, czy dobrowolnego, wynosi 2,45 % podstawy wymiaru (art. 15 ust. 1 w związku z art. 22

ust. 1 pkt 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Podstawę wymiaru składek na

ubezpieczenie chorobowe osób objętych obowiązkowo tym ubezpieczeniem (poza

osobami odbywającymi służbę zastępczą), stosownie do art. 18 ust. 1 w związku z

art. 20 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, stanowi przychód w rozu-

mieniu art. 4 pkt 9 i 10 tej ustawy. W przypadku osób prowadzących pozarolniczą dzia-

łalność objętych dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym podstawę wymiaru składek

stanowi, co do zasady, stosownie do art. 18 ust. 8 w związku z art. 20 ust. 1 ustawy o

10

systemie ubezpieczeń społecznych, zadeklarowana kwota, nie niższa jednak niż 60%

przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w poprzednim kwartale. Biorąc pod uwagę, że

„składki uiszczane zarówno przez osoby podlegające ubezpieczeniu chorobowemu

obowiązkowo, jak i dobrowolnie - obliczane są według tej samej stopy procentowej,

nie jest uzasadnione, zdaniem Sądu Okręgowego, zróżnicowanie zakresu świadczeń

z tytułu tego ubezpieczenia. Co więcej, osoby prowadzące pozarolniczą działalność

uiszczają składkę na ubezpieczenie chorobowe od podstawy wymiaru, która nie

może być niższa od 60% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w poprzednim

kwartale, podczas gdy osoby objęte obowiązkowo ubezpieczeniem chorobowym

uiszczają składkę na to ubezpieczenie od podstawy wymiaru, którą stanowi przy-

chód, co np. w przypadku pracownika oznacza możliwość uiszczania składki na

ubezpieczenie chorobowe od przychodu odpowiadającego minimalnemu wynagro-

dzeniu, określonemu w ustawie z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wyna-

grodzeniu za pracę (Dz.U. Nr 200, poz. 1679, ze zm.)”.

W świetle tych wywodów wykładnia zaakceptowana przez organ rentowy po-

zwalająca w zakresie przyjętej podstawy wymiaru zasiłku - na uzyskiwanie większych

korzyści przez osoby objęte ubezpieczeniem obowiązkowo - budzi istotne wątpliwo-

ści. W ocenie Sądu, wysokość podstawy wymiaru zasiłku chorobowego należy ściśle

wiązać z zasadą proporcjonalności, co oznaczać powinno ekwiwalentność otrzymy-

wanego zasiłku do wysokości opłacanej składki oraz „niedopuszczalność różnicowa-

nia sytuacji ubezpieczonych przy obliczaniu wysokości tego świadczenia”. W konse-

kwencji, podstawę wymiaru zasiłku w przypadku zaistnienia przerwy w ubezpiecze-

niu chorobowym, która nie przekroczyła 30 dni i która na zasadzie art. 4 ust. 2

ustawy zasiłkowej pozwala na wliczenie poprzedniego okresu tego ubezpieczenia,

powinien stanowić przychód za okres 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających

miesiąc, w którym powstała niezdolność do pracy. Taka przerwa jedynie zawiesza

bieg okresu ubezpieczenia chorobowego, ale go nie przerywa i nie powoduje rozpo-

częcia nowego okresu trwania ubezpieczenia chorobowego. W zaistniałej sytuacji

należy stosować zasadę wyrażoną w art. 48 ust. 1 ustawy zasiłkowej, ustalając pod-

stawę wymiaru zasiłku chorobowego ubezpieczonego niebędącego pracownikiem z

okresu 12 miesięcy, „a nie z pierwszego po krótkiej przerwie, nawet niepełnego mie-

siąca”. Tylko przyjęcie tego rodzaju „zdroworozsądkowej” interpretacji, wzmocnionej

wykładnią funkcjonalną przepisów normujących zasady ustalenia podstawy wymiaru

zasiłku chorobowego - pozwoli uniknąć obliczania zasiłku chorobowego dla osób,

11

które nie są pracownikami „na absurdalnym i komicznym poziomie”. Wobec tych

wątpliwości Sąd Okręgowy w uznał, że przedstawiona kwestia jest zagadnieniem

prawnym w rozumieniu art. 390 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wstępnie należy podkreślić, że również na gruncie bezwzględnie obowiązują-

cej natury prawnej norm prawa ubezpieczeń społecznych niedopuszczalna jest wy-

kładnia przepisów tego prawa prowadząca ad absurdum, której rezultaty, tak jak w

rozpoznawanej sprawie w postaci niedopuszczalnego uznania za legalne praktyk

ustalania i wypłaty zasiłku chorobowego w symbolicznej wysokości (w rozpoznawa-

nej sprawie w kwocie 1,14 zł brutto za każdy dzień niezdolności do prowadzenia

działalności gospodarczej), są racjonalnie bulwersujące, a ponadto sprzeczne z

przepisami prawa, z zasadami sprawiedliwości, a nawet z poczuciem elementarnej

przyzwoitości. Wykładnia, której nie podzielił Sąd Najwyższy, oparta jest na założe-

niu, że pojęcie nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego jest inna dla nabycia

prawa do zasiłku chorobowego a inne dla ustalenia podstawy jego wymiaru, oraz w

konsekwencji dla wyliczenia wysokości należnego zasiłku chorobowego. Organ

ubezpieczeń społecznych zdaje się przyjmować, że jedynie przy ocenie przysługiwa-

nia prawa do zasiłku chorobowego, które zostało uzależnione - co do zasady - od

posiadania tzw. okresu wyczekiwania, do okresów nieprzerwanego ubezpieczenia

chorobowego wlicza się poprzednie okresy tego ubezpieczenia, jeżeli przerwa mię-

dzy nimi nie przekroczyła 30 dni (art. 4 ust. 2 ustawy zasiłkowej). Natomiast taką

możliwość wykluczył przy ustalaniu podstawy wymiaru zasiłku chorobowego, która w

każdym przypadku, a zatem także w razie nieprzekraczających 30 dni przerw w

podleganiu ubezpieczeniu chorobowemu, liczy się jakoby zawsze od nowa (od po-

czątku) każdego wznowionego okresu ubezpieczenia chorobowego z tytułu pozarol-

niczej działalności. Tymczasem, w ocenie Sądu Najwyższego, nie ma uzasadnienia

takie różnicowanie kategorii nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego, które

powinno być jednolite dla każdego celu wynikającego z przepisów ustawy zasiłkowej.

Gdyby było inaczej, to ustawa zasiłkowa powinna określać jednoznacznie i wyraźnie

zakresy różnego rozumienia lub odniesienia pojęcia nieprzerwanego ubezpieczenia

chorobowego dla określonych celów, np. odmiennego dla nabycia prawa, a innego

dla ustalenia wysokości przysługujących świadczeń z tego ubezpieczenia. Jeżeli ta-

12

kiego ustawowego zróżnicowania nie można jednoznacznie i bez jakichkolwiek wąt-

pliwości ustalić i uzasadnić, to pojęcie nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego

musi być rozumiane i wykładane jednolicie na gruncie przepisów ustawy zasiłkowej.

Dlatego Sąd Najwyższy uznał, iż nieprzekraczające 30 dni przerwy w podleganiu

ubezpieczeniu chorobowemu nie prowadzą do rozpoczynania na nowo (lub od po-

czątku) nowego ubezpieczenia chorobowego, bo okresy takich przerw (uznane za

legalne i usprawiedliwione w konkretnych okolicznościach danej sprawy), nie przery-

wają tego ubezpieczenia w rozumieniu przepisów ustawy zasiłkowej, które jest nie-

przerwanym ubezpieczeniem chorobowym w rozumieniu art. 4 ust. 2 i art. 36 ust. 4 w

związku z art. 48 ust. 1 i 2 ustawy zasiłkowej.

Skoro w rozpoznawanej sprawie ubezpieczony od wielu lat (od 1996 r.) podle-

gał między innymi dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu, z nieprzekraczają-

cymi 30 dni przerwami w podleganiu temu ubezpieczeniu, to należało uznać je za

nieprzerwane dla celów wynikających z przepisów ustawy zasiłkowej. W konsekwen-

cji, wysokość podstawy należnego mu zasiłku chorobowego poddawała się regułom

określonym w art. 48 ust. 1 ustawy, co oznaczało, iż wymagała ona ustalenia od

przychodu za okres 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc, w którym

powstała u ubezpieczonego niezdolność do prowadzenia pozarolniczej działalności z

powodu choroby, trwającej od 12 do 20 marca 2007 r. W ramach takich reguł ustala-

nia podstawy wymiaru zasiłku chorobowego ubezpieczony uzyska to świadczenie w

wysokości proporcjonalnej do okresu niezdolności do prowadzenia pozarolniczej

działalności, która zrekompensuje mu utracony przeciętny przychód, obliczony od

podstawy wymiaru z 12 miesięcy kalendarzowych, poprzedzających miesiąc powsta-

nia niezdolności do prowadzenia pozarolniczej działalności z powodu choroby, za

które opłacił składki w systemie dobrowolnych ubezpieczeń chorobowych. Rozstrzy-

gnięcie takie zapewni równe traktowanie osób ubezpieczonych objętych obowiązko-

wymi i dobrowolnymi ubezpieczeniami chorobowymi, które z tytułu opłacania składek

na te ubezpieczenia w takiej samej procentowo stawce powinny być równo traktowa-

ne, bez zróżnicowań dyskryminujących lub faworyzujących, tak aby zasiłek chorobo-

wy spełniał funkcję ustawowego świadczenia gwarantującego uzyskanie proporcjo-

nalnych - do przychodu stanowiącego podstawę pobranych składek na ubezpiecze-

nie chorobowe - środków utrzymania na wypadek wystąpienia ryzyka ubezpiecze-

niowego (choroby wykluczającej uzyskiwanie przychodów z pracy lub prowadzenia

pozarolniczej działalności gospodarczej).

13

Mając na uwadze przedstawione i uwzględnione zasady wykładni gramatycz-

nej, celowościowej i systemowej Sąd Najwyższy uznał, że jeżeli przerwy w podlega-

niu ubezpieczeniu chorobowemu nie przekraczały 30 dni, to przy ustalaniu podstawy

wymiaru zasiłku chorobowego przysługującego ubezpieczonemu niebędącemu pra-

cownikiem, którą stanowi przychód za okres 12 miesięcy kalendarzowych poprze-

dzających miesiąc, w którym powstała niezdolność do pracy (art. 48 ust. 1 ustawy

zasiłkowej), uwzględnia się przeciętny miesięczny przychód z tych 12 miesięcy nie-

przerwanego ubezpieczenia chorobowego w rozumieniu art. 4 ust. 2 tej ustawy. I

takie stanowisko zawiera podjęta uchwała.

========================================