III CZP 77/08

Uchwała z dnia 17 września 2008 r., III CZP 77/08

Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian

Sędzia SN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku "P.Z.R.C." S.A. w R. przy uczestnictwie

małżonki dłużnika Andrzeja C. – Amalii C. o nadanie klauzuli wykonalności

przeciwko małżonce dłużnika, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu

jawnym w dniu 17 września 2008 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez

Sąd Apelacyjny w Katowicach postanowieniem z dnia 23 kwietnia 2008 r.:

"Czy przepisy kodeksu postępowania cywilnego dotyczące nadania klauzuli

wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika w brzmieniu nadanym ustawą z dnia

17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 162, poz. 1691), mają zastosowanie w sytuacji,

w której zobowiązanie dłużnika pozostającego w związku małżeńskim powstało po

dniu 20 stycznia 2005 r. (art. 5 ust. 5, pkt 1 i 2), czy też w sytuacji, gdy po dniu 20

stycznia 2005 r. powstał tytuł egzekucyjny przeciwko takiemu dłużnikowi (art. 5 ust.

6 tej ustawy)?"

podjął uchwałę:

Jeżeli zobowiązanie dłużnika pozostającego w ustroju ustawowej

wspólności majątkowej małżeńskiej powstało przed wejściem w życie ustawy

z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy

oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 162, poz. 1691), do postępowania o

nadanie klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika stosuje się

przepisy kodeksu postępowania cywilnego w brzmieniu sprzed tej

nowelizacji.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny w Katowicach przedstawił do rozstrzygnięcia zagadnienie

prawne, które powstało przy rozpoznawaniu zażalenia małżonki dłużnika na

postanowienie o nadaniu przeciwko niej klauzuli wykonalności nakazowi zapłaty

wydanemu w dniu 11 września 2006 r., z ograniczeniem jej odpowiedzialności do

majątku, który byłby objęty wspólnością ustawową, gdyby małżonkowie nie zawarli

w dniu 23 listopada 2007 r. umowy majątkowej wyłączającej ustawową wspólność

małżeńską. Roszczenie wierzyciela objęte tym tytułem powstało w okresie od dnia

30 sierpnia 2001 r. do dnia 15 grudnia 2001 r.

Sąd Okręgowy orzekał na podstawie art. 787 k.p.c. w brzmieniu sprzed

wejścia w życie zmian wprowadzonych do kodeksu postępowania cywilnego ustawą

z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 162, poz. 1691 – dalej: "ustawa nowelizująca"),

przyjmując, że ten przepis wyznacza regulacja zawarta w art. 5 ust. 6 ustawy

nowelizującej, nakazująca – w wypadku roszczeń powstałych przed wejściem w

życie zmienionych przepisów – prowadzić egzekucję według przepisów

dotychczasowych.

W zażaleniu małżonka dłużnika zakwestionowała pogląd prawny Sądu

Okręgowego i powołała się na stanowisko Sądu Najwyższego wypowiedziane w

uzasadnieniu postanowienia z dnia 17 maja 2007 r., III CZP 44/07 (OSNC-ZD 2008,

nr A, poz. 29), zgodnie z którym art. 5 ust. 6 ustawy nowelizującej nie przyjmuje –

jako cezury wyznaczającej granicę stosowania starych i znowelizowanych

przepisów – daty powstania roszczenia, lecz datę wydania tytułu egzekucyjnego. W

rozpatrywanej sprawie powinny więc mieć zastosowanie przepisy znowelizowane,

na podstawie których klauzula przeciwko małżonce dłużnika nie powinna zostać

nadana, gdyż wierzyciel nie wykazał dokumentem urzędowym ani prywatnym, że

stwierdzona tytułem egzekucyjnym wierzytelność powstała z czynności prawnej

dokonanej za jej zgodą. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Problem przedstawiony przez Sąd Apelacyjny dotyczy wykładni przepisów

przejściowych ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks

rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw, w której dokonano

kompleksowej nowelizacji przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w

zakresie stosunków majątkowych małżonków, w tym reguł rządzących możliwością

zaspokojenia się przez wierzyciela jednego z małżonków z majątku wspólnego. W

stanie prawnym poprzedzającym wejście w życie ustawy nowelizującej zasadnicze

znaczenie miał art. 41 k.r.o., który ustanawiał zasadę, że zaspokojenia z majątku

wspólnego może żądać także wierzyciel, którego dłużnikiem jest tylko jeden z

małżonków (art. 41 § 1 k.r.o.). Odstępstwo od tej reguły obejmowało sytuacje, w

których wierzytelność powstała wcześniej niż wspólność ustawowa albo gdy

dotyczyła odrębnego majątku jednego z małżonków. Wierzyciel mógł wtedy żądać

zaspokojenia tylko z odrębnego majątku dłużnika oraz z wynagrodzenia za pracę

lub za inne usługi świadczone osobiście przez dłużnika, jak również z korzyści

uzyskanych przez dłużnika z jego praw autorskich twórcy, praw twórcy wynalazku,

wzoru lub projektu racjonalizatorskiego (art. 41 § 2 k.r.o.). Ponadto sąd mógł

każdorazowo ograniczyć lub wyłączyć możliwość zaspokojenia się z majątku

wspólnego przez wierzyciela, którego dłużnikiem był tylko jeden z małżonków, jeżeli

ze względu na charakter wierzytelności albo stopień przyczynienia się małżonka

będącego dłużnikiem do powstania majątku wspólnego, zaspokojenie z majątku

wspólnego byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (art. 41 § 3

k.r.o.).

Unormowania materialnoprawne znajdowały uzupełnienie w przepisach

kodeksu postępowania cywilnego. Wierzyciel, który uzyskał tytuł wykonawczy

przeciwko dłużnikowi, chcąc zaspokoić się z majątku wspólnego, musiał

przedstawić tytuł wykonawczy skuteczny przeciwko obojgu małżonkom, występował

zatem o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika na

podstawie art. 787 k.p.c. W postępowaniu klauzulowym, na wniosek małżonka

dłużnika, sąd orzekał o ograniczeniu lub wyłączeniu możliwości zaspokojenia się

wierzyciela z majątku wspólnego (art. 787 § 2 k.p.c.), co stanowiło procesową

realizację art. 41 § 3 k.r.o. Do kognicji sądu w postępowaniu klauzulowym należało

ponadto m.in. badanie, czy pomiędzy małżonkami istnieje ustrój wspólności

ustawowej lub umownej, czy w razie umownego zniesienia wspólności fakt ten był

wiadomy wierzycielom oraz czy odpowiedzialność majątkiem wspólnym nie jest

wyłączona ze względu na datę powstania wierzytelności.

Ustawa nowelizująca ograniczyła wypadki, w których wierzyciel jednego z

małżonków pozostających w ustroju wspólności ustawowej może uzyskać

zaspokojenie z majątku wspólnego. Według nowego art. 41 k.r.o., jest to

dopuszczalne tylko wówczas, gdy małżonek zaciągnął zobowiązanie za zgodą

drugiego małżonka; w braku takiej zgody, albo jeżeli zobowiązanie nie wynika z

czynności prawnej, wierzyciel może żądać zaspokojenia z majątku osobistego

dłużnika, z wynagrodzenia za pracę lub z dochodów uzyskanych przez dłużnika z

innej działalności zarobkowej, jak również z korzyści, o których mowa w art. 33 pkt

9 k.r.o. Jeśli wierzytelność powstała w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa,

zaspokojenie wierzyciela może nastąpić także z przedmiotów majątkowych

wchodzących w skład przedsiębiorstwa. W uzasadnieniu projektu ustawy

wyjaśniono, że możliwość zaspokojenia się z majątku wspólnego pozostawiono w

ten sposób zapobiegliwości wierzycieli, w których interesie leży uzyskanie zgody

małżonka kontrahenta na dokonanie czynności. Procesową realizację

przedstawionych rozwiązań materialnoprawnych zapewniają art. 7761

, 787 i 7871

k.p.c.

Wątpliwości Sądu Apelacyjnego odnoszą się do prawidłowego stosowania

intertemporalnych regulacji zawartych w art. 5 ustawy nowelizującej w sytuacji, w

której tytuł egzekucyjny został wydany w sprawie przeciwko dłużnikowi

pozostającemu w związku małżeńskim po dniu 20 stycznia 2005 r., tj. po dniu

wejścia w życie ustawy nowelizującej (art. 6 ustawy), lecz stwierdzone tytułem

roszczenie powstało przed tą datą.

Powołany przepis ustanawia ogólną zasadę stosowania ustawy nowej także

do stosunków powstałych przed jej wejściem w życie, a następnie ogranicza zakres

stosowania tej zasady m.in. w odniesieniu do oceny skutków czynności

zobowiązujących lub rozporządzających małżonków oraz ich odpowiedzialności za

zobowiązania sprzed wejścia w życie ustawy (art. 5 ust. 5 pkt 1), jak również

wyłączenia lub ograniczenia odpowiedzialności majątkiem wspólnym za

zobowiązanie jednego małżonka powstałe przed wejściem w życie ustawy (art. 5

ust. 5 pkt 2). Obydwa przepisy dotyczą jednak regulacji materialnoprawnych; do

problematyki procesowej odnosi się art. 5 ust. 6, nakazujący – w wypadku gdy

roszczenie powstało przed wejściem w życie ustawy – prowadzić egzekucję według

przepisów dotychczasowych. Ustawa nie zawiera przepisów przejściowych, które

wprost odnoszą się do postępowania o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko

małżonkowi dłużnika.

Problem powstający w związku z brakiem jednoznacznej regulacji

intertemporalnej w postępowaniu klauzulowym Sąd Najwyższy podjął w

postanowieniu z dnia 17 maja 2007 r., III CZP 44/07, wydanym w stanie

faktycznym, w którym wyrok przeciwko dłużnikowi zapadł po wejściu w życie ustawy

nowelizującej. Sąd Okręgowy przyjął, że z art. 5 ust. 5 pkt 1 i ust. 6 tej ustawy

wynika, iż reżim prawny stosowany przy rozpoznawaniu wniosku o nadanie klauzuli

wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika wyznacza data powstania

zobowiązania dłużnika, problemem jest natomiast, czy datę tę można ustalać w

postępowaniu o nadanie klauzuli wykonalności. Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że w

świetle art. 5 ustawy nowelizującej problem intertemporalny dotyczący wyboru

właściwych przepisów postępowania klauzulowego może być rozwiązany w dwojaki

sposób; można odwołać się do ogólnej reguły stosowania ustawy nowej (art. 5 ust.

1) albo przyjąć, że do postępowania klauzulowego ma zastosowanie art. 5 ust. 6.

Przychylając się do drugiego rozwiązania, Sąd Najwyższy wskazał na art. 804

k.p.c., który pozbawia organ egzekucyjny, w tym sąd, możliwości badania

roszczenia w znaczeniu materialnoprawnym oraz na regulacje zawarte w art. 781,

7811

, 782, 786, 787, 7871

k.p.c., nieprzyznające sądowi uprawnień do takich

ustaleń również w postępowaniu klauzulowym. Te kwestie, po powstaniu tytułu

egzekucyjnego, mogą być ustalane jedynie w postępowaniu wszczętym na

podstawie art. 840 k.p.c.

W konsekwencji użyte w art. 5 ust. 6 ustawy nowelizującej pojęcie

„roszczenie" Sąd Najwyższy zinterpretował jako roszczenie w znaczeniu

egzekucyjnym, to jest roszczenie stwierdzone i określone w tytule egzekucyjnym;

roszczenie takie powstaje w chwili wydania tytułu egzekucyjnego. Jeżeli więc tytuł

przeciwko dłużnikowi powstał przed wejściem w życie ustawy nowelizującej, do

postępowania o nadanie klauzuli wykonalności i do postępowania egzekucyjnego

stosuje się przepisy dotychczasowe, natomiast jeżeli tytuł powstał po dniu 20

stycznia 2005 r., stosuje się przepisy znowelizowane.

W piśmiennictwie art. 5 ustawy nowelizującej nie jest rozumiany

jednoznacznie. Jeden z poglądów odpowiada koncepcji, za którą opowiedział się

Sąd Najwyższy w omówionym postanowieniu, jakkolwiek datę powstania

„roszczenia egzekucyjnego" utożsamia z chwilą złożenia wniosku o wszczęcie

egzekucji lub z chwilą wszczęcia postępowania egzekucyjnego, a argumentacja nie

zawiera odniesień do postępowania klauzulowego.

Inni autorzy, rozważając bezpośrednio zagadnienia związane z

postępowaniem o nadanie klauzuli wykonalności, opowiadają się za stanowiskiem,

że gdy stosunek prawny, z którego wynika wierzytelność ustalona w tytule

egzekucyjnym, powstał przed dniem 20 stycznia 2005 r., przy nadawaniu klauzuli

wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika zastosowanie ma art. 787 k.p.c. w

brzmieniu sprzed nowelizacji. Podstawy dla tej wykładni poszukują w art. 5 ust. 5

pkt 1 i 2 ustawy nowelizującej, a niekiedy w art. 5 ust. 6 tej ustawy. Ważnym

argumentem wspierającym tę koncepcję jest uniknięcie przy jej zastosowaniu

niekorzystnej dla wierzyciela sytuacji, w której wobec braku nieistotnej we

wcześniejszym stanie prawnym zgody współmałżonka, przewidzianej obecnie w art.

41 § 1 k.r.o., zostałby on niemal w ogóle pozbawiony możliwości egzekwowania

swoich należności z majątku wspólnego.

Należy stwierdzić, że wprowadzone ustawą nowelizującą zmiany w zakresie

postępowania klauzulowego mają służyć realizacji nowych rozwiązań

materialnoprawnych w dziedzinie odpowiedzialności małżonków za zobowiązania

zaciągnięte przez jednego z nich. Jest to przesłanka wymuszająca kompleksową

ocenę regulacji międzyczasowych, które powinny respektować więź między

materialnym i procesowym aspektem regulacji.

Artykuł 41 k.r.o. przesądza, że bez względu na charakter wierzytelności

wierzyciel jednego z małżonków może zaspokoić się także wówczas, gdy

wierzytelność powstała przed powstaniem wspólności lub dotyczy majątku

osobistego dłużnika, z wynagrodzenia za pracę lub z dochodów uzyskanych przez

dłużnika z innej działalności, jak również z korzyści uzyskanych z praw

wymienionych w art. 33 pkt 9 k.r.o. Stosownie do tego, art. 7761

k.p.c. stanowi, że

tytuł wykonawczy wystawiony przeciwko dłużnikowi pozostającemu w związku

małżeńskim jest podstawą egzekucji nie tylko z majątku osobistego dłużnika, lecz

także z pobranego przez niego wynagrodzenia za pracę lub dochodów uzyskanych

z prowadzenia przez niego innej działalności zarobkowej oraz korzyści uzyskanych

z praw określonych w art. 33 pkt 9 k.r.o. Ponadto, zgodnie z art. 41 § 1 i 2 k.r.o.,

wierzyciel może żądać zaspokojenia z majątku wspólnego wówczas, gdy

zobowiązanie powstało na skutek czynności prawnej dokonanej za zgodą małżonka

albo gdy wierzytelność powstała w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa, przy

czym w tym wypadku zaspokojenie może nastąpić z przedmiotów wchodzących w

skład przedsiębiorstwa. Ponieważ zaspokojenie z majątku wspólnego, w tym

należących do tego majątku przedmiotów wchodzących w skład przedsiębiorstwa,

zależy od określonych warunków, kodeks postępowania cywilnego wymaga od

wierzyciela uzyskania tytułu wykonawczego przeciwko małżonkowi dłużnika, a

zgodnie z odpowiednio zmienionym brzmieniem art. 787 i 7871

k.p.c. badanie, czy

zobowiązanie pochodzi z czynności prawnej dokonanej za zgodą dłużnika,

ewentualnie – czy powstało w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa – należy

do kognicji sądu klauzulowego.

Jeżeli natomiast analogiczny dług powstał przed wejściem w życie ustawy

nowelizującej, art. 5 ust. 5 pkt 1 tej ustawy nakazuje do oceny odpowiedzialności

małżonków za takie zobowiązanie stosować przepisy dotychczasowe, a zatem w

szczególności art. 41 k.r.o. w dawnym brzmieniu. Unormowanie to koresponduje z

treścią art. 5 ust. 5 pkt 2, który nakazuje stosować dotychczasowe przepisy także

do wyłączenia lub ograniczenia odpowiedzialności majątkiem wspólnym za

zobowiązanie jednego małżonka powstałe przed jej wejściem w życie, nawiązując

do art. 41 § 3 k.r.o. w brzmieniu poprzedzającym wejście w życie ustawy

nowelizującej. Taki zamysł ustawodawcy wysłowiony został już w trakcie prac

legislacyjnych nad ustawą i uzasadniony potrzebą ochrony pewności obrotu; miał

umożliwić kontrahentowi małżonka powołanie się na dotychczasowy art. 41 § 1

k.r.o., a małżonkowi dłużnika dochodzenie ograniczenia (albo wyłączenia)

odpowiedzialności majątkiem wspólnym na podstawie obowiązującego wówczas

art. 41 § 3 k.r.o.

Zachowanie dotychczasowych zasad odpowiedzialności w odniesieniu do

zobowiązań powstałych przed wejściem w życie ustawy, jest również rozwiązaniem

słuszniejszym niż poddanie zobowiązań sprzed wejścia w życie ustawy

nowelizującej ogólnej zasadzie bezpośredniego działania ustawy nowej, gdyż nowe

zasady odpowiedzialności małżonków za zobowiązania jednego z nich znacznie

silniej chronią majątek wspólny małżonków, ograniczając możliwość zaspokojenia

się wierzyciela. Dokonując czynności prawnej z osobą pozostającą w związku

małżeńskim przed wejściem w życie ustawy nowelizującej, kontrahent mógł

zasadnie oczekiwać, że w razie niewykonania zobowiązania będzie mógł żądać

zaspokojenia z majątku wspólnego na zasadach określonych w art. 41 k.r.o. w

brzmieniu sprzed wejścia w życie nowelizacji, bez potrzeby uzyskiwania zgody

drugiego małżonka na dokonanie czynności prawnej i stosownie do tego oceniać

ryzyko gospodarcze transakcji. Następcze uzależnienie tej możliwości od

dodatkowej przesłanki wyrażonej obecnie w art. 41 § 1 k.r.o., której kontrahent

dłużnika nie mógł przewidywać, ograniczałoby poważnie przysługujące temu

kontrahentowi prawo podmiotowe, budząc wątpliwości czy nie dochodzi w ten

sposób do naruszenia zasady ochrony praw nabytych i zasady zaufania do prawa.

Uszczuplenia praw wierzyciela nie usprawiedliwia dostatecznie potrzeba ochrony

interesów rodziny i majątku wspólnego, gdyż na straży tych wartości stał

poprzednio art. 41 § 3 k.r.o.

Konkludując należy stwierdzić, że gdy zobowiązanie powstało przed dniem 20

stycznia 2005 r., obowiązujące prawo materialne zezwala na zaspokojenie się

wierzyciela z całego majątku wspólnego na zasadach określonych w art. 41 k.r.o. w

brzmieniu sprzed wejścia w życie ustawy nowelizującej, natomiast podstawową rolą

przepisów procesowych jest umożliwienie uprawnionym realizacji ich

materialnoprawnych uprawnień. Taki tok rozumowania Sąd Najwyższy

zaakceptował rozpatrując zbliżony konstrukcyjnie problem powstały w wyniku

wprowadzenia w drodze nowelizacji od Prawa bankowego – ustawą z dnia 1

kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy Prawo bankowe i innych ustaw (Dz.U. Nr 91, poz.

870) – nowego wymagania oświadczeniu dłużnika o poddaniu się egzekucji, od

którego uzależniona była dopuszczalność wystawienia bankowego tytułu

egzekucyjnego (uchwała z dnia 9 lutego 2005 r., III CZP 80/04, OSNC 2005, nr 12,

poz. 203). Ustawa nowelizująca Prawo bankowe nie zawierała przepisów

przejściowych, wobec czego Sąd Najwyższy odwołał się do ogólnych zasad

intertemporalnych i przyjął, że w sytuacji, w której stosunek prawny powstał przed

wejściem w życie nowej ustawy, skutki zdarzenia prawnego o złożonym

charakterze, tzn. składającego się z oświadczenia o poddaniu się egzekucji i jego

skutku w postaci realizacji możliwości dochodzenia roszczenia przez udzielenie

bankowemu tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności, należy oceniać pod

każdym względem według starej ustawy.

Wnioskowanie to, klarowne w odniesieniu do przepisów intertemporalnych

skierowanych do regulacji materialnoprawnej, traci jasność w części dotyczącej

norm przejściowych kształtujących zagadnienia procesowe. Ze względu na

konstrukcję art. 5 ustawy nowelizującej, opartą na wyznaczeniu reguły

bezpośredniego stosowania ustawy nowej i wprowadzeniu ograniczonego katalogu

wyjątków, wyjątki muszą być rozumiane ściśle, a sytuacje prawne niemieszczące

się w tym katalogu powinny podlegać zasadzie ogólnej. Z tego względu trudno

przyjąć za podstawę wyboru właściwych przepisów dotyczących postępowania

klauzulowego regulacje wyjątkowe odnoszące się jednoznacznie do zagadnień

materialnoprawnych; mogą one jedynie służyć pomocą przy interpretacji przepisów

procesowych.

Wyjątki dotyczące dalszego stosowania „starych” norm procesowych zawiera

art. 5 ust. 6 i 7 ustawy nowelizującej; pierwszy dotyczy prowadzenia postępowania

egzekucyjnego, drugi toku postępowań o ustalenie ojcostwa, jedynie zatem ust. 6

może stanowić normę wyjątkową wyłączającą stosowanie ust. 1 przy ocenie

właściwego toku postępowania klauzulowego. Co prawda postępowanie klauzulowe

nie jest postępowaniem egzekucyjnym, a w orzecznictwie i piśmiennictwie

przeważa pogląd o jego autonomicznym charakterze (por. uchwała z dnia 25

października 2006 r., III CZP 74/06, OSNC 2007, nr 6, poz. 90), niewątpliwie jednak

jego funkcjonalne powiązanie z postępowaniem egzekucyjnym, mające szczególne

znaczenie w wypadku rozpatrywanej ustawy nowelizującej, narzuca konieczność

zinterpretowania zawartego w art. 5 ust. 6 pojęcia „egzekucji” jako obejmującego

także postępowanie klauzulowe. Takie rozumienie tego przepisu mieści się w

doktrynalnym zakresie postępowania egzekucyjnego sensu largo. Również w

postanowieniu z dnia 17 maja 2007 r., III CZP 44/07, Sąd Najwyższy przyjął ten

przepis za podstawę rozważań intertemporalnych odnoszących się do

postępowania klauzulowego.

Jednak wynik tych rozważań, prowadzący do utożsamienia chwili powstania

roszczenia, do której odwołuje się art. 5 ust. 6 ustawy nowelizującej, z datą

powstania tytułu egzekucyjnego prowadzi do nakazu stosowania obowiązujących

przepisów regulujących postępowanie klauzulowe do tytułów egzekucyjnych

wydanych po dniu 20 stycznia 2005 r., także wówczas gdy zobowiązanie

stwierdzone tytułem egzekucyjnym powstało przed wejściem w życie ustawy

nowelizującej. Tymczasem art. 787 k.p.c. w nowym brzmieniu wyklucza w ogóle

uzyskanie klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika jeśli zobowiązanie

nie powstało z czynności prawnej oraz uzależnia możliwość uzyskania tej klauzuli

od wykazania, że czynność prawna, z której powstała wierzytelność stwierdzona

tytułem, została dokonana za zgodą małżonka dłużnika. Jednocześnie nie

zapewnia możliwości domagania się przez małżonka dłużnika ograniczenia albo

wyłączenia odpowiedzialności majątkiem wspólnym na podstawie art. 41 § 3 k.r.o.,

aktualnego w odniesieniu do zobowiązań powstałych przed wejściem w życie

ustawy nowelizującej, a zatem nie zapewnia realizacji uprawnień wierzyciela i

małżonka dłużnika przysługujących im w świetle przepisów prawa materialnego.

Argumentacja powołana w postanowieniu z dnia 17 maja 2007 r., III CZP

44/07, na uzasadnienie poglądu prowadzącego do tak niekorzystnego z punktu

widzenia interesów wierzyciela rozwiązania opiera się przede wszystkim na

rozważeniu granic kognicji sądu w postępowaniu egzekucyjnym i klauzulowym,

nieobejmujących możliwości badania daty powstania roszczenia

materialnoprawnego, co stanowi przesłankę wniosku, iż przepis dotyczy roszczenia

egzekucyjnego, pojmowanego formalnie jako roszczenie stwierdzone tytułem

egzekucyjnym, nie zaś roszczenia materialnoprawnego, wynikającego z

określonego stosunku prawnego.

Chwila powstania roszczenia nie dotyczy jeszcze ściśle rozumianego

postępowania klauzulowego, stanowi bowiem wstępny krok konieczny do realizacji

ciążącego na sądzie obowiązku ustalenia właściwych przepisów, które powinien

zastosować w tym postępowaniu. Dopiero wybór tych przepisów określi zakres

właściwego postępowania, nie można zatem zgodzić się z poglądem, że zakres

kognicji w postępowaniu klauzulowym stanowi przeszkodę do zbadania przez sąd

zdarzenia, z którym ustawodawca związał czasowe rozgraniczenie zakresu

działania norm regulujących przebieg i materię postępowania klauzulowego.

Możliwości, którymi dysponuje sąd, aby uzyskać niezbędne informacje potrzebne

do wyboru określonego kompleksu norm (sprzed nowelizacji lub znowelizowanych),

określają art. 761 i 766 k.p.c. W efekcie możliwości poznawcze sądu w

postępowaniu klauzulowym nie stanowią przeszkody do przypisania terminowi

„roszczenie”, zawartemu w art. 5 ust. 6 ustawy nowelizującej, treści przystającej do

wcześniejszych regulacji materialnych i umożliwiającej ich pełną realizację.

Inaczej jest w ściśle pojmowanym postępowaniu egzekucyjnym, do którego

omawiany przepis jest skierowany wprost. Jak wskazano w postanowieniu z dnia 17

maja 2007 r., III CZP 44/07, komornik, ze względu na treść art. 804 k.p.c., nie może

badać daty powstania zobowiązania stwierdzonego tytułem wykonawczym.

Tymczasem w każdym wypadku objęcia wnioskiem egzekucyjnym tytułu

wykonawczego wystawionego przeciwko dłużnikowi pozostającemu w związku

małżeńskim konieczne jest ustalenie, czy zakres egzekucji wyznacza art. 7761

k.p.c. wprowadzony ustawą nowelizującą. Ten problem można jednak rozwiązać na

gruncie obowiązujących przepisów w sposób niewymagający wprowadzania pojęcia

roszczenia egzekucyjnego oraz z zachowaniem wewnętrznej logiki unormowania

zawartego w art. 5 ustawy nowelizującej. Ponieważ w postępowaniu egzekucyjnym

przed komornikiem chwila powstania zobowiązania nie może być badana z braku

praktycznych instrumentów do oceny tej okoliczności, należy przyjąć, że jeżeli tytuł

egzekucyjny powstał już po wejściu w życie ustawy nowelizującej, a tym samym

może opiewać na powstałe po tej chwili zobowiązanie, przy czym z treści tytułu nie

wynika wniosek przeciwny, komornik powinien prowadzić egzekucję według nowych

przepisów, w szczególności z zastosowaniem art. 7761

k.p.c. Jeżeli na tej

podstawie doszłoby do zajęcia składników majątku wspólnego wymienionych w art.

7761

k.p.c., a małżonek dłużnika uważałby, że do tytułu wykonawczego będącego

podstawą egzekucji art. 7761

k.p.c. nie ma zastosowania, ponieważ tytuł dotyczy

„roszczenia" powstałego przed wejściem w życie ustawy nowelizującej, mógłby

domagać się zwolnienia zajętych przedmiotów od egzekucji (art. 841 k.p.c.).

W konsekwencji za chwilę decydującą o stosowaniu w postępowaniu

klauzulowym i postępowaniu egzekucyjnym przepisów wprowadzonych ustawą

nowelizującą należy uznać dzień powstania roszczenia rozumianego jako

roszczenie materialnoprawne. Takie rozwiązanie, poza zapewnieniem

synchronizacji pomiędzy materialnoprawnymi zasadami odpowiedzialności

utrzymanymi w mocy przez art. 5 ust. 5 ustawy nowelizującej i przepisami

procesowymi, zapewnia ochronę praw nabytych przez wierzyciela, jak bowiem

wyjaśnił Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 10 kwietnia 2006 r., SK 30/04

(OTK-A Zb.Urz. 2006, nr 4, poz. 42), zasada zaufania obywatela do państwa i

stanowionego przez nie prawa nakazuje ustawodawcy należyte zabezpieczenie

„interesów w toku”, a zwłaszcza należytą realizację uprawnień nabytych na

podstawie poprzednich przepisów.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.