III CZP 78/08

Uchwała z dnia 17 września 2008 r., III CZP 78/08

Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian

Sędzia SN Katarzyna Tyczka-Rote

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "D.K.I." sp. z o.o. z siedzibą w W.

przeciwko Fabryce Aparatury Mleczarskiej "S." w likwidacji z siedzibą w W. o

zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na

posiedzeniu jawnym w dniu 17 września 2008 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 16

kwietnia 2008 r.:

„Czy likwidacja przedsiębiorstwa państwowego, o którym mowa w art. 18a ust.

1 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (jedn.

tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 112 poz. 981 ze zm.) może polegać na sprzedaży

prowadzonego przez to przedsiębiorstwo państwowe przedsiębiorstwa w

rozumieniu art. 551

k.c., czy też uprawnienie do zbycia przedsiębiorstwa w

rozumieniu art. 551

k.c. należy do wyłącznych uprawnień jego właściciela, a

przedsiębiorstwo państwowe w toku jego likwidacji może dysponować jedynie

poszczególnymi składnikami materialnymi i niematerialnymi, o których mowa w art.

551

k.c.?”

podjął uchwałę:

Likwidacja przedsiębiorstwa państwowego nie może polegać na

sprzedaży przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 551

k.c.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 16 kwietnia 2007 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił

powództwo "D.K.I.", spółki z o.o. w W. o stwierdzenie obowiązku pozwanej Fabryki

Aparatury Mleczarskiej "S." w likwidacji do złożenia oświadczenia o sprzedaży na

rzecz powoda przedsiębiorstwa państwowego pod nazwą Fabryka Aparatury

Mleczarskiej "S." w likwidacji, będącego przedsiębiorstwem w rozumieniu art. 551

k.c., za cenę 9 000 0000 zł. Sąd Okręgowy ustalił, że pozwana Fabryka jest

przedsiębiorstwem państwowym, postawionym w stan likwidacji zarządzeniem

Wojewody M. z dnia 27 kwietnia 2001 r. Likwidator pozwanego przedsiębiorstwa

państwowego ogłosił w dniu 18 lipca 2006 r. w „G.W.” o przetargu ofertowym na

sprzedaż przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 551

k.c., prowadzonego przez

przedsiębiorstwo państwowe Fabrykę Aparatury Mleczarskiej "S." w likwidacji. W

odpowiedzi na to ogłoszenie ofertę zakupu przedsiębiorstwa złożył powód "D.K.I.".

Dnia 25 września 2006 r. likwidator Fabryki poinformował powoda, że przetarg

będzie kontynuowany w formie dalszych negocjacji z oferentami. Pismem z dnia 11

października 2006 r. likwidator pozwanego przedsiębiorstwa poinformował powoda,

że przetarg został rozstrzygnięty i wybrana została oferta powoda, a wpłacone

przez powoda wadium zostanie zaliczone na poczet ceny. Powód został wezwany

do niezwłocznego podjęcia rozmów w celu ustalenia terminu zawarcia umowy

przyrzeczenia sprzedaży przedsiębiorstwa. Pismem z dnia 19 października 2006 r.

likwidator pozwanego poinformował powoda, że w związku z pojawieniem się

nowych okoliczności w kwestii minimalnej kwoty niezbędnej do całkowitego

zaspokojenia wierzycieli, która jest znacznie wyższa niż cena zaoferowana przez

powoda, decyzja o wyborze oferty powoda zostaje anulowana. Dnia 4 grudnia

2006 r. pozwany podtrzymał swoje stanowisko o unieważnieniu przetargu wobec

braku możliwości zmiany zaoferowanej przez powoda ceny. Dnia 12 grudnia 2006 r.

w „G.W.” ukazało się ogłoszenie o zaproszeniu do rokowań w sprawie sprzedaży

składników majątku wchodzących w skład likwidowanego przedsiębiorstwa, z

wyłączeniem środków pieniężnych. Dnia 27 grudnia 2006 r. powód złożył pisemną

odpowiedź na zaproszenie do rokowań, oferując cenę 9 000 000 zł. Pozwany

pismem z dnia 26 stycznia 2007 r. poinformował powoda o unieważnieniu rokowań

mających doprowadzić do sprzedaży majątku likwidowanego przedsiębiorstwa

wobec zakazu zbywania oraz dokonywania innych czynności rozporządzających,

orzeczonego przez Sąd Okręgowy w Warszawie w ramach zabezpieczenia

powództwa wytoczonego przez powoda w niniejszej sprawie.

Sąd Okręgowy uznał powództwo wytoczone przez powoda za niezasadne.

Wskazał, że art. 64 k.c. nie jest samoistną podstawą kreowania obowiązku złożenia

oznaczonego oświadczenia woli. W ocenie tego Sądu, powód wywiódł swe

roszczenie z czynności prawnej, tj. oświadczenia złożonego przez stronę pozwaną

w toku postępowania przetargowego o wyborze oferty powoda, co doprowadziło do

powstania między stronami stosunku prawnego, obligującego stronę pozwaną do

zawarcia umowy. Sąd Okręgowy uznał, że art. 18a ustawy z dnia 25 września 1981

r. o przedsiębiorstwach państwowych (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 981

ze zm. – dalej: "u.p.p.") wyklucza dopuszczalność zawarcia przez przedsiębiorstwo

państwowe umowy, której przedmiotem byłoby zbycie przedsiębiorstwa w

znaczeniu przedmiotowym, gdyż przedsiębiorstwo w znaczeniu przedmiotowym

może sprzedać tylko działający za Skarb Państwa organ założycielski. Według

Sądu Okręgowego, przetarg ogłoszony w dniu 18 lipca 2006 r. nie mógł

doprowadzić do zawarcia ważnej umowy pomiędzy stronami, nie było bowiem

dopuszczalne zawarcie umowy sprzedaży likwidowanego przedsiębiorstwa

państwowego, będącego przedsiębiorstwem w rozumieniu art. 551

k.c. przez

likwidatora, a gdyby umowa sprzedaży zostałaby zawarta, należałoby ją uznać za

nieważną.

Przy rozpoznawaniu apelacji powoda Sąd Apelacyjny w Warszawie powziął

wątpliwość wyrażoną w zagadnieniu prawnym przedstawionym do rozstrzygnięcia

Sądowi Najwyższemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Artykuł 18a u.p.p. został wprowadzony przez ustawę z dnia 19 lipca 1991 r. o

zmianie ustaw o przedsiębiorstwach państwowych oraz o gospodarce finansowej

przedsiębiorstw państwowych (Dz.U. Nr 75, poz. 329). Według ust. 1, likwidacja

przedsiębiorstwa państwowego polegała na zadysponowaniu jego składnikami

materialnymi i niematerialnymi, o których mowa w art. 551

k.c., i wykreśleniu

przedsiębiorstwa państwowego z rejestru, po zaspokojeniu lub zabezpieczeniu

wierzycieli. Ustępy 2 i 3 dotyczyły sprzedaży przedsiębiorstwa w całości na

podstawie art. 37 ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw

państwowych (Dz.U. Nr 51, poz. 298 ze zm.), która mogła nastąpić bez

przeprowadzenia likwidacji przedsiębiorstwa państwowego w rozumieniu ust. 1.

Z przepisów tych jednoznacznie wynikało, że zbycie całości przedsiębiorstwa mogło

nastąpić jedynie przez organ założycielski, poza postępowaniem likwidacyjnym,

lecz w procedurze prywatyzacyjnej, wedle zasad określonych w nieobowiązującym

już art. 37 ustawy o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych.

Nowelizacja art. 18a u.p.p., dokonana ustawą z dnia 20 grudnia 1996 r. o

zmianie niektórych ustaw związanych z reformą funkcjonowania gospodarki i

administracji publicznej oraz o zmianie ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji

przedsiębiorstw państwowych (Dz.U. Nr 156, poz. 775), sprowadzała się do

skreślenia ust. 2 i 3, gdyż w ustawie z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i

prywatyzacji (Dz.U. Nr 118, poz. 561 ze zm.; jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 171,

poz. 1397 ze zm.) uregulowano prywatyzację bezpośrednią, polegającą – zgodnie z

art. 39 – m.in. na zbyciu przedsiębiorstwa w całości, wobec czego regulacje

zamieszczone dotychczas w art. 18a ust. 2 i 3 u.p.p. stały się zbędne. Kolejna

nowelizacja art. 18a u.p.p., wprowadzona ustawą z dnia 20 sierpnia 1997 r. o

Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz.U. Nr 121, poz. 769 ze zm.), oznaczała jedynie

zastąpienie w ust. 1 wyrazu „rejestru” wyrazami „Krajowego Rejestru Sądowego”.

Wykładnia gramatyczna art. 18a ust. 1 u.p.p., wsparta wykładnią historyczną,

prowadzi zatem do jednoznacznego wniosku, że przepis ten odnosi się wyłącznie

do zbycia poszczególnych składników materialnych i niematerialnych

przedsiębiorstwa w znaczeniu przedmiotowym, zbycie zaś całego przedsiębiorstwa

zostało zastrzeżone do tzw. prywatyzacji bezpośredniej. Powstaje jednak pytanie,

czy suma składników materialnych i niematerialnych przedsiębiorstwa jest

przedsiębiorstwem w rozumieniu art. 551

k.c. W razie udzielenia odpowiedzi

twierdzącej na to pytanie, możliwość zbycia nawet całego przedsiębiorstwa w

postępowaniu likwidacyjnym nie budziłaby wątpliwości również na tle

przedstawionej wykładni art. 18a ust. 1 u.p.p.

W piśmiennictwie od dawna podejmowano próby wyjaśnienia istoty (natury)

prawnej przedsiębiorstwa. Przyjmuje się, że przedsiębiorstwo jest rzeczą sui

generis, niebędącym rzeczą przedmiotem sui generis, zbiorem rzeczy albo rzeczą

zbiorową (universitas rerum) oraz zbiorem praw. Wspólne dla tych koncepcji jest

traktowanie przedsiębiorstwa jako przedmiotu prawa podmiotowego na

przedsiębiorstwie, który stanowi określoną masę majątkową, wyodrębniony majątek

lub zespół składników materialnych i niematerialnych. Według innych poglądów

przedsiębiorstwem jest jednorodne dobro o charakterze niematerialnym, w którym

elementy majątkowe (materialne i niematerialne) przedsiębiorstwa są jedynie

nośnikami przedsiębiorstwa, przy czym przedsiębiorstwo, jako dobro niematerialne,

jest przedmiotem prawa podmiotowego na przedsiębiorstwie.

We współczesnej literaturze przeważa stanowisko, że przedsiębiorstwo jest

niematerialnym dobrem sui generis, które jest przedmiotem prawa podmiotowego

na przedsiębiorstwie o charakterze bezwzględnym. Należy zgodzić się z tym

zapatrywaniem, gdyż wykładnia gramatyczna art. 551

k.c. prowadzi do wniosku, że

przedsiębiorstwo nie jest tylko zbiorem składników materialnych i niematerialnych.

Jest to wprawdzie zespół takich składników, ale zorganizowany i przeznaczony do

prowadzenia działalności gospodarczej. Pozwala to w sposób jednoznaczny

odróżnić zespół składników materialnych i niematerialnych od przedsiębiorstwa w

rozumieniu art. 551

k.c.

Wychodząc z założenia, że czym innym jest zespół składników materialnych i

niematerialnych przedsiębiorstwa, a czym innym samo przedsiębiorstwo, należy

stwierdzić, iż również wykładnia art. 551

k.c. prowadzi do jednoznacznego wniosku,

że art. 18a u.p.p. nie daje przedsiębiorstwu państwowemu kompetencji do zbycia

całego przedsiębiorstwa w znaczeniu przedmiotowym. Nawet gdyby w

postępowaniu likwidacyjnym zbyto wszystkie składniki materialne i niematerialne

przedsiębiorstwa, nie można mówić o zbyciu przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 551

k.c.

Także wykładnia systemowa jednoznacznie wskazuje na niedopuszczalność

zbycia całego przedsiębiorstwa na podstawie art. 18a ust. 1 u.p.p. przez

przedsiębiorstwo państwowe. Przemawia za tym porównanie tego przepisu z

odpowiednimi przepisami ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji, która zawiera

podstawowe reguły zbywania zarówno mienia przedsiębiorstw państwowych, jak i

samych takich przedsiębiorstw. Z tego też względu ustawa ta stanowi lex specialis

wobec innych unormowań dotyczących zbywania składników lub całych

przedsiębiorstw, w szczególności zaś w stosunku do art. 18a ust. 1 u.p.p.

Zgodnie z art. 441

k.c., mienie państwowe przysługuje Skarbowi Państwa albo

innym państwowym osobom prawnym, w szczególności przedsiębiorstwom

państwowym. Uprawnienia majątkowe Skarbu Państwa względem tych osób

określają odrębne przepisy, w szczególności regulujące ich ustrój. W stosunku do

przedsiębiorstw państwowych są to przepisy ustawy o przedsiębiorstwach

państwowych. Według art. 46 ust. 1 u.p.p., organ założycielski wyposaża

przedsiębiorstwo w środki niezbędne do prowadzenia działalności określonej w

akcie prawnym o jego utworzeniu, a przedsiębiorstwo występuje w obrocie we

własnym imieniu i na własny rachunek (art. 47 u.p.p.). Chociaż mienie powierzone

przedsiębiorstwu państwowemu w sensie prawnym należy do tego

przedsiębiorstwa, to w znaczeniu ekonomicznym należy nadal do Skarbu Państwa.

Z tego względu, zgodnie z art. 46a ust. 1 u.p.p., przedsiębiorstwo państwowe

zgłasza organowi założycielskiemu zamiar dokonania czynności prawnej mającej za

przedmiot mienie przedsiębiorstwa. Organ założycielski nie musi wyrazić zgody na

takie zbycie, jednakże wtedy organom przedsiębiorstwa przysługuje sprzeciw (art.

63 w związku z art. 46a ust. 2 u.p.p.). Według art. 46b u.p.p., nieważne są w

rozważanej sytuacji czynności prawne dokonane bez zgody organu

założycielskiego.

Organ założycielski nie może natomiast pozbawić przedsiębiorstwa

państwowego składników wydzielonego mu lub nabytego przez nie mienia, z

wyjątkiem łączenia i podziału przedsiębiorstwa państwowego (art. 48 w związku z

art. 18 ust. 1 u.p.p.). Ratio legis tego unormowania jest oczywista; przyznanie

przedsiębiorstwu państwowemu statusu pełnoprawnego właściciela mienia

państwowego oznacza, że wyłączona jest w zasadzie możliwość pozbawienia

przedsiębiorstwa składników tego mienia. Powstaje jednak pytanie, kto jest władny

rozporządzać tymi składnikami w czasie likwidacji przedsiębiorstwa; dopóki istnieje

przedsiębiorstwo, do którego należą składniki materialne i niematerialne, dopóty do

niego należy dysponowanie tymi składnikami. Uprawnienia w tym zakresie w

zasadzie nie przysługują właścicielowi przedsiębiorstwa, który może zadysponować

całym przedsiębiorstwem, ale poszczególnymi składnikami dopiero po likwidacji

przedsiębiorstwa. Inne stanowisko, według którego właściciel przedsiębiorstwa

państwowego jako całości miałby prawo dysponowania poszczególnymi jego

składnikami, kłóciłoby się z istotą uprawnień przysługujących przedsiębiorstwu jako

osobie prawnej.

W konkluzji należy stwierdzić, że w czasie likwidacji przedsiębiorstwo

państwowe, do czasu ustania jego bytu prawnego wskutek wykreślenia go z

Krajowego Rejestru Sądowego, może dysponować poszczególnymi składnikami

materialnymi i niematerialnymi przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 551

k.c. Tym

samym wyłączona jest w tym zakresie kompetencja organu założycielskiego.

Jednakże tylko organ założycielski może decydować o zbyciu całego

przedsiębiorstwa, zarówno przed, jak i w trakcie likwidacji przedsiębiorstwa

państwowego, zgodnie ze szczególnymi przepisami ustawy o komercjalizacji i

prywatyzacji, które w wypadku prywatyzacji bezpośredniej oznaczają sukcesję

generalną nabywcy (art. 40 i 47 tej ustawy). Za tym stanowiskiem przemawia

jednoznacznie, jak już wyjaśniono, sformułowanie art. 18a ust. 1 u.p.p., według

którego w toku likwidacji przedsiębiorstwo państwowe może dysponować jedynie

składnikami materialnymi i niematerialnymi przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 551

k.c., czego nie można utożsamiać z całym przedsiębiorstwem w znaczeniu

przedmiotowym.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w uchwale.