II CSK 126/08

Sygn. akt II CSK 126/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 września 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek

SSA Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Wydawnictwa "L.(...)" Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

z siedzibą w Z.

przeciwko D. B.

o ochronę dóbr osobistych i zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 24 września 2008 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 27 czerwca 2007 r.,

sygn. akt I ACa (…),

1. uchyla zaskarżony wyrok w punkcie I (pierwszym) – w części dotyczącej

rozstrzygnięcia o żądaniu zapłaty kwoty 40.000zł (czterdzieści tysięcy

złotych) na rzecz Domu Samotnych Matek z Małymi Dziećmi - Ośrodek

Interwencji Kryzysowej w G. - oraz w punkcie II (drugim) i w tym zakresie

przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu

pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania

kasacyjnego.

2. oddala skargę kasacyjną w pozostałym zakresie.

2

Uzasadnienie

Powód Wydawnictwo „L.(...)” spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą

w Z. wniósł pozew przeciwko D. B. o ochronę dóbr osobistych, które naruszył pozwany

rozmieszczając w dniu 5 lipca 2005 r. w kilku miejscowościach województwa x. plakaty o

treści, która naruszała dobra osobiste powoda, który jest wydawcą dziennika „Gazeta

L.”. Nazwa jak i forma graficzna „Gazeta L.” stanowią znak towarowy zastrzeżony

prawnie dla powoda. Celem rozmieszczonych przez pozwanego plakatów było

ośmieszenie wydawnictwa oraz jego dziennika. Naruszało to także dobre imię powoda.

Wyrokiem z dnia 8 grudnia 2006 r. Sąd Okręgowy w G. - po ponownym

rozpoznaniu sprawy na skutek uchylenia wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 29

czerwca 2006 r. poprzedniego wyroku Sądu Okręgowego z dnia 17 listopada 2005 r.

oddalającego powództwo - nakazał pozwanemu, aby w terminie jednego miesiąca od

daty uprawomocnienia się wyroku zamieścił na własny koszt pisemne ogłoszenie w

Gazecie L., Gazecie Y. - wydaniu x. i Tygodniku G. - o wymiarach minimum 15x10 cm o

następującej treści: D. B., jako poseł IV kadencji na Sejm Rzeczpospolitej, odwołuję

swoje twierdzenia umieszczone na billboardach rozmieszczone w dniu 5 lipca 2005 roku

w województwie x., o tym, że Gazeta L. broni politycznej sitwy w regionie oraz kłamie na

mój temat i manipuluje czytelnikami. Jednocześnie przepraszam czytelników Gazety L. i

wydawcę L.(...) Spółkę z o.o. w Z., jej redakcję oraz jej pracowników za powyższe

pomówienia oraz za nazwanie Gazety L. - Gazetą Lewuską; nakazał pozwanemu

umieszczenie na własny koszt na billboardach Agencji Reklamowej A.(...) S.A. z

siedzibą w W., plakatów o wymiarach 5,04x2,38 m o treści jak wyżej wskazane

ogłoszenie prasowe - o ilości 17 sztuk, w tym po trzy plakaty w G. i w Z. oraz po jednym

plakacie w każdym mieście powiatowym województwa x. – w terminie jednego miesiąca

od daty uprawomocnienia się wyroku; zasądził od pozwanego na rzecz Domu

Samotnych Matek z Małymi Dziećmi - Ośrodka Interwencji Kryzysowej w G. kwotę

40.000 zł.

Sąd Okręgowy ustalił, że Wydawnictwo L.(...) spółka z ograniczoną

odpowiedzialnością z siedzibą w Z. jest wydawcą dziennika Gazeta L. Nazwa Gazeta L.

oraz jej forma graficzna stanowi znak towarowy zastrzeżony prawnie dla w/w

wydawnictwa. Na łamach dziennika Gazeta L. wielokrotnie ukazywały się artykuły

poświęcone działalności publicznej i osobie posła na Sejm Rzeczpospolitej Polskiej,

członka Klubu Poselskiego (...) D. B., m.in. w dniu 05.03.2005 r. ukazał się artykuł pt.

3

„Poseł B. odmawia płacenia”, dnia 13.06.2005 r. „Poseł wyczuł spisek”, dnia 23.06.2005

r. „Poseł pyta ministra”, dnia 30.06.2005 r. „Kasety prawdy”, dnia 06.07.2005 r. „Poseł

łamie prawo”, dnia 13.07.2005 r. „O co ta walka”, dnia 23.07.2005 r. „Wojna posła z

gazetą i radiem”. Pozwany jest prezesem zarządu L.(...) spółki z o.o. w P. Jedynym

wspólnikiem tej spółki jest J.(…) B. spółka z o.o. Pozwany od szeregu lat prowadzi

między innymi działalność gospodarczą w G.- Szkołę Języków Obcych pod nazwą J.(...)

B. spółka z o.o. W dniu 05.07.2005 r. na zlecenie firmy L.(...) spółki z o.o. w P., na

tablicach reklamowych firmy A.(...) S.A. (Centrala w W.) z siedzibą w P., zostały

rozmieszczone plakaty następującej treści: Nawet Gazeta Lewuska nie obroni

politycznej sitwy w regionie. Z przykrością stwierdzam, że Gazeta L. kłamie na mój

temat i manipuluje czytelnikami. J. B., poseł (...). Powyższe plakaty zostały

rozmieszczone: w G., M., S., S., Z., G., K., N. i Ż. Spółka A.(...) S.A. z siedzibą w W.

świadczy usługi reklamowe, w tym zamieszczane na billbordach. Pozwany jest

udziałowcem I.(...) spółki z o.o. w P. oraz członkiem jej zarządu która to spółka jest

wydawcą tygodnika Tylko G.

W ocenie Sądu Okręgowego powództwo podlegało uwzględnieniu na podstawie

art. 43 k.c. w związku z art. 23 i art. 24 k.c. Na skutek rozmieszczenia plakatów zostały

naruszone dobra osobiste powoda w postaci jego dobrego imienia oraz zastrzeżonego

prawnie znaku towarowego. Nazwa „Gazeta L.” jest zarejestrowanym znakiem

towarowym i jednocześnie tytułem prasowym. Jest zatem dobrem intelektualnym

podobnie jak nazwa firmy i przynależy do konkretnej osoby prawnej w ujęciu

majątkowym i niemajątkowym. Treść plakatu, w której użyto zniekształconej nazwy

dziennika „Gazeta Lewuska” zamiast prawidłowej i chronionej prawnie nazwy „Gazeta

L.” i przypisano jej, że „nie obroni politycznej sitwy w regionie” stanowi zabarwienie

negatywne i ośmieszające dziennik „Gazetę L.”, jej redakcję i pracowników.

Umieszczenie na plakatach wizerunku pozwanego, jego imienia, nazwiska i pełnionej

funkcji publicznej świadczy o naruszeniu dóbr osobistych powoda przez pozwanego,

gdyż może to być traktowane jak podpis pozwanego. Zlecenie zamieszczenia plakatów

na billboardach Agencji Reklamowej A.(...) dokonała L.(...) spółka z o.o. z siedzibą w P.,

której prezesem zarządu jest pozwany. Według art. 201 k.s.h. zarząd jest organem

kierującym spółką z o.o. i reprezentującym ją na zewnątrz. Spółka L.(...) składając

zlecenie do Agencji Reklamowej A.(...) zrealizowała wolę zarządu spółki L.(...), na czele

którego stał pozwany, który był inicjatorem publicznej ekspozycji plakatów. Działanie

pozwanego, o charakterze publicznym, podyktowane było jego własnym interesem,

4

gdyż pozwany w taki szczególny sposób rozpoczął swoją kampanię wyborczą do

parlamentu, a ponadto pozwany jest pośrednio udziałowcem „I.(...)” spółki z o.o. w P.

oraz członkiem jej zarządu, która to spółka jest wydawcą tygodnika „Tylko G.”, gazety

konkurencyjnej do „Gazety L.” na rynku prasowym województwa x. Takie działanie

pozwanego było bezprawne. Pozwany nie podważył domniemania bezprawności czynu,

tj. aby jego działanie wynikało z określonego przepisu prawa lub w wykonaniu prawa

podmiotowego, bądź też, aby działał za zgodą strony powodowej. Pozwany nie wykazał

także, aby była nieprawdziwa treść artykułów zamieszczonych w „Gazecie L.” co do jego

osoby. Powyższe uzasadniało uwzględnienie powództwa w zakresie roszczeń o

charakterze niemajątkowym. Zasądzając kwotę 40.000 zł tytułem odpowiedniej sumy

pieniężnej na wskazany przez powoda cel społeczny Sąd Okręgowy uznał, że kwota ta

jest adekwatna do charakteru naruszonego dobra osobistego powoda, a także sytuacji

materialnej pozwanego.

Apelacja pozwanego wniesiona od wyroku sądu pierwszej instancji została

oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 27 czerwca 2007 r., który uznał za

prawidłowe ustalenia faktyczne, jak również ocenę prawną Sądu Okręgowego.

Wyrok Sądu Apelacyjnego został zaskarżony w całości przez pozwanego skargą

kasacyjną, w której wskazano jako jej podstawę: naruszenie prawa materialnego: - art.

78 § l k.c. poprzez błędną jego wykładnię polegającą na zrównaniu zamieszczenia na

plakacie fotografii pozwanego oraz zwrotu „J. B., Poseł (…)” z podpisem pozwanego; -

art. 38 k.c. w związku z art. 201 § 1 k.s.h. poprzez uznanie, że pozwany a nie spółka

L.(...), nakazał rozmieszczenie plakatów, co implikowało błędne przyjęcie, iż pozwany

jest legitymowany biernie w sprawie; - art. 23 k.c. w zw. z art. 24 § 3 k.c. poprzez błędną

jego wykładnię i przyjęcie, iż znak towarowy zastrzeżony prawnie jest dobrem osobistym

powoda; art. 23 k.c. poprzez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, że treść napisów na

plakatach narusza dobra osobiste powoda; - art. 448 k.c. poprzez błędną jego wykładnię

i przyjęcie, iż konstrukcja zadośćuczynienia pieniężnego znajduje zastosowanie w

odniesieniu do osób prawnych, ewentualnie zaś - w przypadku uznania wykładni Sądu

Apelacyjnego za poprawną - błędne zastosowanie art. 448 k.c. poprzez bezzasadne

zasądzenie zadośćuczynienia w związku z przyjęciem, iż powód doznał krzywdy oraz

poprzez zasądzenie zadośćuczynienia w kwocie rażąco wygórowanej w związku z nie

rozważeniem wszystkich istotnych przesłanek zadośćuczynienia, mających wpływ na

miarkowanie wysokości kwoty zadośćuczynienia. Ponadto jako podstawę skargi

kasacyjnej pozwany wskazał naruszenie prawa procesowego mogące mieć istotny

5

wpływ na wynik postępowania: - art. 328 § 2 k.p.c. poprzez sporządzenie uzasadnienia

nie zawierającego wszystkich niezbędnych jego elementów, w szczególności nie

zawierającego oceny dowodów i nie odnoszącego się do całości zgromadzonego w

sprawie materiału dowodowego, a także nie zawierającego rozważenia zasadności

zarzutu apelacji dotyczącego naruszenia art. 448 k.c. Pozwany zarzucił także

nieważność postępowania na podstawie art. 379 w zw. z art. 39813

§ 1 zdanie drugie

k.p.c., gdyż składy: Sądu Apelacyjnego, który wydał zaskarżony skargą kasacyjna wyrok

z dnia 27 czerwca 2007 r., Sądu Okręgowego w G., który wydał wyrok w sprawie w

pierwszej instancji [sygn. akt I C (…)] w dniu 17 listopada 2005 r. oraz Sądu

Apelacyjnego, który wydał wyrok kasatoryjny z dnia 8 grudnia 2006 r. [sygn. akt I ACa

(…)] – były sprzeczne z przepisami prawami, tj. z art. 77 § 1 i art. 46 § 1 ustawy z dnia

27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 ze

zm.) ze względu na brak ważnej delegacji Ministra Sprawiedliwości uprawniającej do

orzekania w składzie Sądu Apelacyjnego oraz Sądu Okręgowego sędziów, którzy brali

udział w wydaniu tych orzeczeń. Z uwagi na powyższe zarzuty pozwany wniósł o

uchylenie zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu Okręgowego w G. z dnia 8 grudnia

2006 r. i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez oddalenie powództwa ewentualnie o

uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

sądowi drugiej instancji ewentualnie uchylenie także wyroku Sądu Okręgowego w G. z

dnia 8 grudnia 2006 r. i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi

pierwszej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie były uzasadnione podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia

przepisów postępowania. W skardze podniesiono zarzut nieważności postępowania z

przyczyny określonej w art. 379 pkt 4 k.p.c., która zachodzi wówczas, gdy skład

orzekający był sprzeczny z przepisami prawa. Sąd Apelacyjny, który wydał zaskarżony

skargą kasacyjną wyrok z dnia 27 czerwca 2007 r., rozpoznał sprawę w składzie trzech

sędziów zawodowych, co było zgodne z treścią przepisu art. 367 § 3 k.p.c. W składzie

orzekającym poza sędziami Sądu Apelacyjnego był jeden sędzia Sądu Okręgowego

delegowany do pełnienia obowiązków sędziowskich w Sądzie Apelacyjnym przez

Ministra Sprawiedliwości na podstawie art. 77 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo

o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 z późn. zm.). Zgodnie z tym

przepisem Minister Sprawiedliwości może delegować sędziego do pełnienia

obowiązków sędziego w innym sądzie. Ważności delegowania sędziego, który brał

6

udział w wydaniu zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku nie podważa to, że pod

delegacją sędziego znajduje się podpis podsekretarza stanu z upoważnienia Ministra

Sprawiedliwości. Zgodnie bowiem z uchwałą Pełnego Składu Sądu Najwyższego z dnia

14 listopada 2007 r., BSA I-4110-5/07 (OSNC z 2008 r., nr 4, poz. 42) ustawowe

uprawnienie Ministra Sprawiedliwości do delegowania sędziego do pełnienia

obowiązków sędziego w innym sądzie (art. 77 § 1 ustawy - Prawo o ustroju sądów

powszechnych) może być w jego zastępstwie (art. 37 ust. 5 ustawy z dnia 8 sierpnia

1996 r. o Radzie Ministrów, j.t. Dz. U. z 2003 r. Nr 24, poz. 199 ze zm.) albo z jego

upoważnienia (art. 37 ust. 1 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o Radzie Ministrów)

wykonywane przez sekretarza stanu lub podsekretarza stanu. Nie został także

naruszony wskazany w skardze kasacyjnej przepis zawarty w art. 46 § 1 ustawy z dnia

27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych, według którego w składzie

sądu może brać udział tylko jeden sędzia innego sądu. Sędzia sądu niższego nie może

być przewodniczącym składu sądu. Jak już wyżej stwierdzono w składzie Sądu

Apelacyjnego, który wydał zaskarżony wyrok, brał udział tylko jeden sędzia innego sądu.

Sędzia ten nie przewodniczył składowi orzekającemu. Zważywszy na powyższe

postępowanie przed Sądem Apelacyjnym, który wydał zaskarżony skargą kasacyjną

wyrok nie było dotknięte nieważnością z przyczyny, o której mowa w art. 379 pkt 4 k.p.c.

Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem odwoławczym służącym do

kontroli orzeczenia sądu drugiej instancji, który wydał orzeczenie zaskarżone skargą

kasacyjną. Dlatego na podstawie art. 39813

§ 1 k.p.c. – powołanym w skardze

kasacyjnej - Sąd Najwyższy bierze pod uwagę z urzędu w granicach zaskarżenia tylko

nieważność postępowania, które toczyło się przed sądem drugiej instancji

zakończonego prawomocnym wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną. Sąd

Najwyższy nie bada natomiast z urzędu nieważności postępowania przed sądem

pierwszej, czy też sądem drugiej instancji, który wcześniej wyrokował w tej sprawie.

Jeżeli przed sądem pierwszej instancji, który wydał wyrok poprzedzający wyrok sądu

drugiej instancji zaskarżony skargą kasacyjną, miały miejsce uchybienia postępowania

tego rodzaju, że skutkiem ich byłaby nieważność postępowania, z przyczyn określonych

w art. 379 k.p.c., a których nie podniesiono w apelacji od wyroku sądu pierwszej

instancji, to w skardze kasacyjnej nie można skutecznie podnosić zarzutu nieważności

postępowania, lecz należy podnieść zarzut uchybienia przez sąd odwoławczy tym

przepisom postępowania, według których obowiązkiem tego sądu było uwzględnienie z

urzędu w granicach apelacji nieważności postępowania przed sądem pierwszej instancji.

7

Pozwany w apelacji wniesionej od wyroku Sądu Okręgowego w G. z dnia 8 grudnia

2006 r. [sygn. akt I C (…)] nie podnosił zarzutu nieważności postępowania, wobec czego

nie podniósł w apelacji zarzutu naruszenia przez sąd pierwszej instancji wskazanych w

skardze kasacyjnej przepisów: art. 379 pkt 4 k.p.c. i art. 77 § 1 i art. 46 § 1 ustawy z dnia

27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych. Obowiązek uwzględnienia

przez sąd odwoławczy z urzędu nieważności postępowania przed sądem pierwszej

instancji określony jest w art. 378 § 1 k.p.c. i ten właśnie przepis powinien być wskazany

w skardze kasacyjnej, w ramach podstawy z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c., jako uchybienie

przepisom postępowania, jeżeli uchybienia te mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 2004 r., III CK 38/04, niepubl.,

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 lutego 1998 r., II CKN 600/97, OSP z 1999 r., nr 3,

poz. 58). Brak wskazania w skardze kasacyjnej przepisu, który naruszył sąd drugiej

instancji, nie rozpoznając z urzędu ewentualnej nieważności postępowania przed

Sądem Okręgowym, który wydał wyrok z dnia 8 grudnia 2006 r., uchyla spod oceny

Sądu Najwyższego rozważenie, czy zasadnie w skardze kasacyjnej podniesiono, że

skład Sądu Okręgowego, który wydał wyrok w pierwszej instancji w sprawie I C 179/06,

był sprzeczny z przepisami art. 77 § 1 i art. 46 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo

o ustroju sądów powszechnych. Wskazane bowiem w skardze kasacyjnej przepisy

mogły zostać naruszone przez Sąd Okręgowy, a nie Sąd Apelacyjny, który wydał wyrok

zaskarżony skargą kasacyjną.

Przepis art. 328 § 2 k.p.c. określający elementy pisemnego uzasadnienia wyroku

sądu pierwszej instancji ma także odpowiednie zastosowanie poprzez przepis art. 391 §

1 k.p.c. do uzasadnienia sądu drugiej instancji. W myśl tego przepisu, uzasadnienie

wyroku powinno zawierać wskazanie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia oraz

wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa. W przypadku

uzasadnienia sądu drugiej instancji uzasadnienie to powinno odnosić się także do

zarzutów podniesionych w apelacji. Spełnia te wymagania uzasadnienie zaskarżonego

wyroku, w którym wskazano podstawę faktyczną rozstrzygnięcia uznając za prawidłowe

ustalenia faktyczne sądu pierwszej instancji. W uzasadnieniu wyroku Sądu

Apelacyjnego odniesiono się również do zarzutów procesowych oraz naruszenia prawa

materialnego podniesionych w apelacji. Oceniając uzasadnienie zaskarżonego wyroku

należy mieć na uwadze, że Sąd Apelacyjny orzekał w sprawie po raz drugi i wyjaśnił, że

jest związany oceną prawną i wskazaniami zawartymi w uzasadnieniu pierwszego

swojego wyroku, których ponowne przytoczenie w uzasadnieniu kolejnego wyroku Sądu

8

Apelacyjnego było zbędne. Podnosząc zarzut, że sąd odwoławczy nie odniósł się do

całości zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w skardze kasacyjnej nie

skonkretyzowano, do jakich dowodów nie odniósł się sąd drugiej instancji, co

uzasadniałoby tak postawiony zarzut. W uzasadnieniu wyroku sądu drugiej instancji

znajdują się również wyraźnie określone okoliczności, które w ocenie tego Sądu miały

wpływ na uznanie bezzasadnej apelacji w zakresie kwestionującym wysokość kwoty

pieniężnej zasądzonej od pozwanego na podstawie art. 448 k.c. na cel społeczny. Inną

natomiast rzeczą jest to, czy wskazane przez Sąd Apelacyjny okoliczności były

wyczerpujące przy zastosowaniu art. 448 k.c. Oddalając apelację pozwanego w części

dotyczącej zasądzenia kwoty na cel społeczny wskazany przez powoda Sąd Apelacyjny

dał wyraz temu, że wbrew zarzutowi apelacji uważa, że do ochrony dóbr osobistych

osób prawnych ma zastosowanie przepis art. 448 k.c. W świetle powyższej oceny, jest

uzasadniony zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c., który

to zarzut w postępowaniu kasacyjnym może być uznany za zasadny wyjątkowo, gdy

treść uzasadnienia sądu drugiej instancji nie pozwala ustalić podstawy faktycznej bądź

prawnej rozstrzygnięcia, czy też jakie stanowisko zajął sąd odwoławczy w stosunku do

zarzutów zawartych w apelacji, a w konsekwencji nie jest możliwe przeprowadzenie

kontroli zaskarżonego orzeczenia skargą kasacyjną (por. wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 4 stycznia 2007 r., V CSK 364/06, niepubl., wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24

lutego 2006 r., II CSK 136/05, niepubl., wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 października

2005 r., IV CK 122/05, niepubl., wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 2001 r., II

UKN 446/00, OSNP z 2003 r., nr 7, poz. 182). Taki zarzut nie jest usprawiedliwiony w

stosunku do uzasadnienia wyroku zaskarżonego skargą kasacyjną.

Przepis art. 78 § 1 k.c. dotyczy wymagań niezbędnych do zachowania pisemnej

formy czynności prawnej. Według tego przepisu, wystarcza złożenie własnoręcznego

podpisu na dokumencie obejmującym treść oświadczenia woli, zaś do zawarcia umowy

wystarcza wymiana dokumentów obejmujących treść oświadczeń woli, z których każdy

jest podpisany przez jedną ze stron, lub dokumentów, z których każdy obejmuje treść

oświadczenia woli jednej ze stron i jest przez nią podpisany. Zarzut naruszenia przepisu

art. 78 § 1 k.c. pozwany uzasadnił błędną wykładnią polegającą na zrównaniu

zamieszczonej na plakacie fotografii pozwanego oraz zwrotu „J. B., Poseł (…)” z

podpisem pozwanego. Takie uzasadnienie podniesionego zarzutu w istocie świadczy,

że pozwany kwestionuje niewłaściwe zastosowanie przepisu do ustalonego stanu

faktycznego, a nie błędną wykładnię. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd

9

Apelacyjny nie wskazał, aby zastosował w sprawie przepis art. 78 § 1 k.c. Tym samym

także Sąd ten nie mógł dokonać błędnej wykładni tego przepisu, którego nie zastosował

w sprawie i co do którego nie odniósł się w uzasadnieniu wyroku. O zastosowaniu tego

przepisu nie może przesądzać tylko to, że Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu uznał, że

zamieszczenie na rozwieszonych plakatach wizerunku powoda, jego imienia, nazwiska i

funkcji publicznej może być uznane za złożenie podpisu. Podpis ma bowiem szersze

znaczenie niż to, o jakim mowa w art. 78 § 1 k.c., traktującym o złożeniu podpisu pod

oświadczeniami woli składającymi się na czynność prawną w formie pisemnej. Według

ustaleń faktycznych i oceny prawnej sądu drugiej instancji czyn pozwanego, którego

skutkiem była odpowiedzialność pozwanego na podstawie art. 24 § 1 k.c. i art. 448 k.c.

w związku z art. 23 k.c. i art. 43 k.c. nie został uznany za złożenie oświadczenia woli

stanowiące element czynności prawnej, do którego miałby zastosowanie przepis art. 78

§ 1 k.c., lecz za czyn bezprawny. Sąd Apelacyjny - za sądem pierwszej instancji - użył

określenia, że zamieszczenie na plakacie pod zdjęciem pozwanego zwrotu

zawierającego imię, nazwisko i wykonywaną funkcję publiczną pozwanego można

traktować jako podpis. Użycie tego określenia nie wiązało się jednak z nadaniem mu

przez Sąd Apelacyjnych takich skutków prawnych podpisu, o jakich mowa w art. 78 § 1

k.c. Podpis może bowiem zostać złożony nie tylko pod oświadczeniem woli składającym

się na czynność prawną, ale także pod treścią oświadczeń o innym charakterze np.

oświadczeń wiedzy, wypowiedzi prywatnych bądź prasowych. W takich wypadkach

można mówić, że podpis pełni funkcję identyfikującą autora wypowiedzi. Posłużenie się

na plakatach danymi osobowymi pozwanego, dotyczącymi wykonywanej przez niego

funkcji publicznej oraz jego wizerunkiem, spełniało więc funkcję identyfikującą autora

treści wypowiedzi zamieszczonej na plakatach.

Według przepisu zawartego w art. 38 k.c., osoba prawna działa przez swoje

organy. Działanie osoby fizycznej w charakterze organu osoby prawnej jest działaniem

samej osoby prawnej, która, co do zasady ponosi skutki cywilnoprawne wynikające z

działania swoich organów. Takie zasady obowiązują także w stosunku do spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością, której organem, zgodnie z art. 201 § 1 k.s.h., jest

zarząd spółki. Nie zawsze jednak działanie określonej osoby fizycznej wchodzącej w

skład organu osoby prawnej wyłącza jej osobistą odpowiedzialność cywilnoprawną z

tytułu naruszenia dóbr osobistych innej osoby. Wbrew zarzutowi skargi kasacyjnej, Sąd

Apelacyjny nie przyjął, że to pozwany jako osoba fizyczna, a nie spółka L.(...) nakazała

rozmieszczenie plakatów na billbordach, lecz przyjął, że zlecenie przez zarząd tej spółki

10

rozmieszczenia plakatów nie uchyla odpowiedzialności pozwanego za naruszenie dóbr

osobistych powoda, skoro pozwany kierował zarządem tej spółki. Nie jest wykluczona

sytuacja, że zarząd L.(...) spółki z o.o. w P. mógł zlecić rozwieszenie plakatów bez

wiedzy i zgody na to pozwanego. Pozwany jednak ani nie twierdził, ani też nie wykazał

w sprawie, że zlecenie wywieszenia plakatów - z wizerunkiem i danymi osobowymi

pozwanego - przez zarząd L.(...) spółki z o.o. w P., którym kierował, odbyło się bez

wiedzy i zgody samego pozwanego. Należy mieć także na uwadze – pomijane w

skardze kasacyjnej ustalenie faktyczne Sądu Apelacyjnego, którym zgodnie z art. 39813

§ 2 k.p.c. Sąd Najwyższy jest związany – że rozwieszając plakaty pozwany rozpoczął

własną akcję wyborczą do parlamentu, co wyklucza brak akceptacji pozwanego do

działań zarządu L.(...) spółki z o.o. w P.

W sytuacji, gdy naruszenie dóbr osobistych jest następstwem działania osoby

fizycznej wchodzącej w skład organu osoby prawnej w orzecznictwie Sądu Najwyższego

prezentowane były dwa stanowiska dotyczące możliwości ponoszenia

odpowiedzialności wobec pokrzywdzonego na podstawie art. 24 § 1 k.c. przez tę osobę

fizyczną: pierwsze, według którego działanie osoby fizycznej w charakterze organu jest

zawsze działaniem samej osoby prawnej, w konsekwencji to osoba prawna, a nie osoba

fizyczna, ponosi odpowiedzialność cywilnoprawną za naruszenie dóbr osobistych (por.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 1984 r., II CR 442/84, niepubl.) oraz drugie,

że w takim wypadku osoba fizyczna nie może zwolnić się od odpowiedzialności za

naruszenie dóbr osobistych (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 1972 r. I PR

352/72, OSNC z 1973 r., nr 6, poz. 115, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada

1980 r., IV CR 475/80, OSNC z 1981 r., nr 9, poz. 170, wyrok Sądu Najwyższego z dnia

19 grudnia 2002 r., II CKN 167/01, niepubl., wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12

października 2007 r., V CSK 249/07, Mon. Prawniczy z 2007 r., nr 21, str. 1170).

Przeważa stanowisko, do którego przychyla się także Sąd Najwyższy w składzie

rozpoznającym skargę kasacyjną, że odpowiedzialność osoby fizycznej na podstawie

art. 24 § 1 k.c. wobec pokrzywdzonego za naruszenie dóbr osobistych nie jest

wyłączona, gdy osoba ta dopuściła się naruszenia dóbr osobistych na skutek działania

przy wykonywaniu czynności jako organ osoby prawnej. Należy mieć na uwadze treść

przepisu art. 24 § 1 k.c., w którym jest mowa o roszczeniach związanych z ochroną dóbr

osobistych, które można skierować bezpośrednio przeciwko osobie, której działanie

zagraża, bądź której działanie doprowadziło do naruszenia dóbr osobistych. Dla oceny,

czy osoba fizyczna wchodząca w skład organu osoby prawnej będzie ponosić

11

odpowiedzialność na podstawie art. 24 § 1 k.c. istotne jest to, czy naruszenie dóbr

osobistych pokrzywdzonego było związane z realizacją zadań związanych z

funkcjonowaniem danej osoby prawnej, czy też realizacją zamiaru i ochroną interesu

prawnego bądź faktycznego osoby fizycznej wchodzącej w skład organu osoby prawnej.

W wyroku z dnia 29 września 2005 r., III CK 76/05, niepubl. (por. podobne stanowisko w

wyroku z dnia 23 lipca 1997 r., II CKN 285/97, niepubl. oraz w wyroku z dnia 27

października 2004 r., IV CK 135/04, niepubl.), Sąd Najwyższy przyjął, że bezprawna

działalność przedstawicieli osoby prawnej (wchodzących w skład organu tej osoby)

może uzasadniać odpowiedzialność cywilną reprezentowanej osoby prawnej na

podstawie art. 24 k.c., jeżeli działanie godzące w dobra osobiste pokrzywdzonego

dokonane zostało w ramach działania na rzecz i w imieniu tej osoby prawnej (w ramach

ustawowych i statutowych kompetencji organu osoby prawnej). Natomiast w wyroku z

dnia 21 stycznia 2005 r., I CK 316/04, niepubl. Sąd Najwyższy przyjął, że przypisywanie

skutków działalności osoby fizycznej osobie prawnej jest uzasadnione wówczas, gdy ta

osoba występuje, jako niosąca wolę bądź wiedzę danej osoby prawnej ze wszystkimi

skutkami wynikającymi stąd konsekwencjami a nie zamieszczała własne pochodzące od

niej treści. W przeciwnym wypadku osoba fizyczna nie może uwolnić się od

odpowiedzialności za skutki swego działania. Ustalony stan faktyczny uzasadniał

przyjęcie przez Sąd Apelacyjny, że pozwany ponosi odpowiedzialność na podstawie art.

24 § 1 k.c. za naruszenie dóbr osobistych powoda. Pomiędzy Wydawcą „Gazety L.” a

L.(...) spółką z o.o. w P., która zleciła wywieszenie plakatów na billbordach, nie

zachodziły jakiekolwiek stosunki faktyczne i prawne, z którymi związane byłoby zlecenie

przez L.(...) spółkę z o.o. w P. wywieszenia plakatów o treści odnoszącej się do

publikacji zawartych w „Gazecie L.”. W dzienniku tym ukazywały się natomiast

publikacje dotyczące pozwanego. Rozwieszone publicznie plakaty były nośnikiem treści,

których autorem, czemu dano też wyraz w treści plakatów, był sam pozwany.

Przepis art. 23 k.c. stanowi, że dobra osobiste osób fizycznych, które

przykładowo zostały wymienione w tym przepisie, pozostają pod ochroną prawa

cywilnego. Przepis ten zawiera otwarty katalog dóbr osobistych osób fizycznych (tzw.

pluralistyczna koncepcja dóbr osobistych) i ma on odpowiednie zastosowanie poprzez

art. 43 k.c. także do ochrony dóbr osobistych osób prawnych. Przepis art. 43 k.c., jak

również inne przepisy kodeksu cywilnego, nie zawiera bowiem żadnego katalogu dóbr

osobistych osób prawnych, ani też nie zawierają definicji pojęcia dóbr osobistych osób

prawnych. W uzasadnieniu uchwały z dnia 16 lipca 1993 r. I PZP 28/93 (OSNC z 1994

12

r., nr 1, poz. 2) Sąd Najwyższy, stwierdził że to, czy mamy do czynienia z dobrem

osobistym zależy od wielu czynników oraz, iż pojęcie to należy odnosić do określonego

poziomu rozwoju technologicznego i cywilizacyjnego, a także przyjętych w

społeczeństwie zasad moralnych i prawnych, istniejącego rodzaju stosunków

społecznych, gospodarczych, czy nawet politycznych, pojęcie naruszenia określonego

dobra osobistego jest pojęciem dynamicznym w czasie i dotyczącym konkretnych

środowisk. W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 14 listopada 1986 r., II CR 295/86

(OSNCP z 1988, nr 2-3, poz. 40) przyjęto, za definicją przedstawioną w nauce prawa, że

dobra osobiste osób prawnych to wartości niemajątkowe, dzięki którym osoba prawna

może funkcjonować zgodnie ze swym zakresem działań. Za istotne z punktu widzenia

funkcjonowania osób prawnych należy uznać szeroko rozumianą sferę identyfikacji

osoby prawnej, dla której pierwszorzędne znaczenie ma nazwa osoby prawnej. Osoby

prawne rozpoznawane są jednak nie tylko za pośrednictwem nazwy, ale także za

pomocą różnym znaków identyfikacyjnych, w tym znaków towarowych. Znaki towarowe

w myśl art. 120 ust. 1 ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. Prawo własności przemysłowej

(t.j. Dz. U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1117 z późn. zm.) pełnią funkcję odróżniającą towary

jednego przedsiębiorstwa od towarów innego przedsiębiorstwa. Znaczenie znaków

towarowych często wykracza jednak poza tę funkcję wynikającą z regulacji zawartej w

prawie własności przemysłowej. Z postrzeganym zmysłowo znakiem towarowym wiąże

się określona sfera pozytywnych, negatywnych bądź neutralnych opinii innych

podmiotów, zwłaszcza konsumentów, dotycząca towarów opatrzonych tym samym

znakiem towarowym, a tym samym sfera wyobrażenia o jakości towarów pochodzących

od określonego przedsiębiorstwa, a w konsekwencji wyobrażenie o samym podmiocie

prowadzącym przedsiębiorstwo, na rzecz którego zarejestrowano znak towarowy. W

takim ujęciu znak towarowy, podobnie jak i inne znaki symbolizujące osoby prawne,

może być uznany za dobro niemajątkowe osoby prawnej, bez którego nie może ona

funkcjonować zgodnie ze swym zakresem działania. W wyroku z dnia 7 marca 2003 r. I

CKN 100/01 (niepubl.) Sąd Najwyższy przyjął, że kryterium zewnętrznego postrzegania

usprawiedliwia tezę o istnieniu dobra osobistego osoby prawnej w postaci znaku ją

symbolizującego. Symbol osoby prawnej jest nośnikiem jej tożsamości w zewnętrznym

odbiorze i podobnie jak nazwa, czy firma stanowi dobro osoby prawnej. Podzielając tę

argumentację Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę nie podziela stanowiska

wyrażonego w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 25 października 1988 r.,

II CR 143/88 (PS z 1992 r., nr 2, str. 93), w którym wyrażono pogląd, że skoro funkcją

13

znaku towarowego nie jest indywidualizacja podmiotu (przedsiębiorcy), lecz odróżnienie

towarów na podstawie kryterium ich pochodzenia, nie można zatem dopatrywać się w

nim elementu osobistego. W konsekwencji, znak towarowy – jako dobro prawne o

charakterze wyłącznie majątkowym - nie podlega ochronie na podstawie przepisów art.

23 i art. 24 k.c. Stanowisko to opiera się na postrzeganiu funkcji znaku towarowego

jedynie przez pryzmat przepisów o ochronie własności przemysłowej. Nie jest jednak

wykluczona ochrona znaku towarowego na podstawie także innych przepisów i co

znalazło wyraz w treści art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. Prawo własności

przemysłowej (Dz. U. z 2001 r. Nr 49, poz. 508 z późn. zm.). Ponadto należy wyraźnie

odróżnić pojęcie samego znaku towarowego, który jest postrzeganym zmysłowo

oznaczeniem służącym do odróżniania pochodzenia towarów od praw ochronnych

wynikających z rejestracji znaku towarowego. Sam znak towarowy jest dobrem

niematerialnym objętym ochroną w postaci prawa ochronnego – na podstawie

przepisów Prawa o własności przemysłowej. Tylko prawo ochronne należy do kategorii

praw majątkowych. Ochrony znaku towarowego jako dobra osobistego w rozumieniu art.

23 k.c. nie wyklucza treść wskazanego w skardze kasacyjnej przepisu art. 24 § 3 k.c.,

według którego przepisy powyższe nie uchybiają uprawnieniom przewidzianym w innych

przepisach, w szczególności w prawie autorskim oraz prawie wynalazczym. Treść art.

24 § 3 k.c. nie wyłącza ochrony w formach przewidzianych w art. 24 § 1 k.c. oraz art.

448 k.c. w związku z art. 24 § 1 k.c., znaku towarowego, jeżeli inne przepisy, w tym

wypadku zawarte w przepisach ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. Prawo własności

przemysłowej, zawierają także inne środki ochrony określonego dobra prawnego

będącego także dobrem osobistym osoby prawnej. Środki ochrony znaku towarowego

przewidziane w Prawie własności przemysłowej związane są jedynie z ochroną funkcji

znaku towarowego wynikającej z art. 120 ust. 1 tej ustawy, nie dotyczą zaś ochrony

znaku towarowego traktowanego jako dobro osobiste osoby prawnej. W świetle

powyższych rozważań należy zaaprobować stanowisko Sądu Apelacyjnego, że

pozwany naruszył dobro osobiste powoda w postaci znaku towarowego, tym bardziej w

sytuacji, gdy znak ten zawierał jednocześnie zarejestrowany tytuł prasowy „Gazeta L.”,

poprzez który jest identyfikowany powód jako wydawca tego dziennika. Z tytułem

prasowym, podobnie jak ze znakami identyfikującymi osobę prawną związana jest

określona sfera wiedzy czytelników dotycząca formy, częstotliwości i zakresu

terytorialnego publikacji prasowej, rodzaju treści umieszczanych w tytule, jak również

ocen co do jakości wypowiedzi prasowych zawartych w tytule prasowym. Poprzez tytuł

14

prasowy identyfikowany jest sam wydawca prowadzący i odpowiadający za działalność

wydawniczą.

Bezzasadnie zarzucono w skardze kasacyjnej naruszenie przez Sąd Apelacyjny

art. 23 k.c. na skutek przyjęcia, że treść plakatów nie narusza dóbr osobistych powoda.

Zarówno w orzecznictwie, jak w nauce prawa, za dobro osobiste osób prawnych uznaje

się – czego nie kwestionuje się w skardze kasacyjnej - dobrą sławę, określaną też

mianem dobrego imienia. Dobre imię osoby prawnej jest łączone z opinią, jaką mają o

niej inne osoby ze względu na zakres jej działalności. Dobre imię osoby prawnej

naruszają wypowiedzi, które obiektywnie oceniając, przypisują osobie prawnej

niewłaściwe postępowanie mogące spowodować utratę do niej zaufania potrzebnego do

prawidłowego funkcjonowania w zakresie swych zadań (por. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 14 listopada 1986 r., II CR 295/86, OSNC z 1988 r., nr 2-3, poz. 40, z dnia 28

maja 1999 r., I CKN 16/98, OSNC z 2000 r., nr 2, poz. 25, z dnia 11 stycznia 2007 r., II

CSK 392/06, niepubl.). Dla oceny, czy doszło do naruszenia dobra osobistego osoby

prawnej, w tym jej dobrego imienia, bądź znaku identyfikującego osobę prawną, należy

posłużyć się kryterium obiektywnym, mając na uwadze także to, by naruszenie dobra

osobistego osoby prawnej dotykało całości substratu osobowego, a nie tylko niektórych

wchodzących w jego skład osób (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 stycznia 2007

r., II CSK 392/06, niepubl.). Mając na uwadze te kryteria, wynikające z powołanego

orzecznictwa Sądu Najwyższego, za niezasadny należy uznać zarzut skargi kasacyjnej,

że treść plakatów z wypowiedzią pozwanego nie naruszała dóbr osobistych powoda w

postaci jej dobrego imienia oraz znaku towarowego zawierającego tytuł prasowy

„Gazeta L.”. Zasadnie Sąd Apelacyjny uznał, że treść rozmieszczonych plakatów, w

odbiorze przeciętnego odbiorcy, zawiera określenia pejoratywne dla powoda – co należy

dodać - z punktu widzenia realizacji przez powoda jako wydawcy celów działalności

prasowej określonych w art. 1 i art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. Prawo

prasowe (t.j. z 1984 r. Nr 5, poz. 24 z późn. zm.). Z treści plakatów wynikało bowiem, że

- wbrew wymogom powołanych przepisów Prawa prasowego - powód przedstawia

informacje nierzetelnie i niezgodnie z prawdziwym stanem rzeczy. Pozwany zarzucił

„Gazecie L.” negatywne postępowanie polegające na kłamstwie, manipulowaniu

czytelnikami, obronie „politycznej sitwy”, a więc – według znaczenia słowa „sitwa”

zawartego w tomie III „Słownika Języka Polskiego” pod redakcją prof. M. Szymczaka,

PWN z 1995 r. - „kliki, grupy osób wzajemnie popierających się, dążących do

wyciągania korzyści dla siebie ze spraw publicznych”. W tym kontekście nie miało

15

zabarwienia humorystycznego, czy satyrycznego, posłużenie się przez pozwanego

określeniem „Gazeta Lewuska”. Pojęcie „lewus”, stanowiącego rdzeń słowa „Lewuska”,

w całym kontekście, w którym zostało użyte, oznacza kogoś, kto postępuje nieuczciwie,

a nie jedynie – jak twierdzi pozwany – kogoś o określonej opcji politycznej, czy też

osobę nie umiejącą czegoś zrobić, z czymś sobie poradzić. Zderzenie użytych zaś w

tym samym tekście zwrotów o „Gazecie Lewuskiej”, której pozwany przypisał tak

pejoratywne cechy, z „Gazetą L.” uzasadniało uznanie, że pozwany naruszył nie tylko

dobro osobiste powoda w postaci dobrego imienia, ale także w postaci tytułu prasowego

stanowiącego zarazem zarejestrowany znak towarowy.

Sąd Apelacyjny oddalając apelację pozwanego w zakresie dotyczącym zasądzenia

przez Sąd Okręgowy kwoty 40.000 zł na rzecz wskazanego w wyroku celu społecznego – a

nie pieniężnego zadośćuczynienia, jak błędnie zarzucono w skardze kasacyjnej - dał tym

samym wyraz temu, że nie podziela stanowiska pozwanego, wyrażonego w formie zarzutu

apelacyjnego, naruszenia przez sąd pierwszej instancji przepisu art. 448 k.c., chociaż

stanowiska tego, co zasadnie podniesiono w skardze kasacyjnej, Sąd Apelacyjny

dokładniej nie umotywował. W orzecznictwie sądów apelacyjnych można odnaleźć pogląd,

że przepis art. 448 k.c. nie ma zastosowania w razie naruszenia dóbr osobistych osób

prawnych (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 28 września 1999 r., I ACa

464/99, TPP 2002/3/131 oraz wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 9 lutego 2007 r., VI ACa

960/06, Apel. Warszawa 2008/1/103). W ocenie Sądu Najwyższego, przepis art. 448

k.c. w związku z art. 24 § 1 k.c. i art. 43 k.c. ma zastosowanie także w razie naruszenia

dóbr osobistych osób prawnych (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 1975

r. I CR 887/75, niepubl.). Zgodnie z art. 43 k.c., przepisy o ochronie dóbr osobistych

osób fizycznych stosuje się odpowiednio do osób prawnych. Przepis ten odsyła więc,

bez czynienia jakichkolwiek ograniczeń w zakresie środków ochrony dóbr osobistych

osób prawnych, do przepisów zawartych w art. 23 k.c. i art. 24 k.c. W szczególności w

art. 24 § 1 zdaniu pierwszym i drugim k.c. zawarte są formy ochrony niemajątkowej dóbr

osobistych, a w zdaniu trzecim tego przepisu mowa jest o żądaniu zadośćuczynienia

pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny na

zasadach przewidzianych w kodeksie. Zasady, do których odwołuje się ten przepis,

dotyczące zasądzania pieniężnego zadośćuczynienia oraz sumy pieniężnej na

wskazany cel społeczny, zawarte są w art. 445 k.c. i art. 448 k.c., które dotyczą

roszczeń osób fizycznych. Przepis art. 445 k.c. dotyczy pieniężnego zadośćuczynienia

za doznaną krzywdę w razie uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia (o

16

których mowa w art. 444 § 1 k.c.), jak również na skutek pozbawienia wolności, bądź

poddania się czynowi nierządnemu (o czym jest mowa w art. 445 § 2 k.c.). Z uwagi na

charakter naruszonych dóbr osobistych uzasadniających przyznanie pieniężnego

zadośćuczynienia pieniężnego, przepis art. 445 k.c. dotyczy wyłącznie

zadośćuczynienia pieniężnego na rzecz osób fizycznych. Krzywda w rozumieniu tego

przepisu jest formą rekompensaty szkody o charakterze niemajątkowym, na którą

składają się, z uwagi na charakter naruszonych w tym wypadku dóbr osobistych,

cierpienia fizyczne i psychiczne osoby fizycznej doznane wskutek wywołania rozstroju

zdrowia, uszkodzenia ciała, pozbawienia wolności bądź poddania się czynowi

nierządnemu. O krzywdzie mowa jest także w art. 448 k.c. Systematyka tego przepisu,

znajdującego po przepisach regulujących szkodę na osobie (art. 444 k.c. i art. 445 k.c.),

jak również treść zdania drugiego art. 448 k.c. o stosowaniu przepisu art. 445 § 3 k.c. (o

warunkach dziedziczenia roszczenia) oraz to, że przepis art. 23 k.c. mówi o dobrach

osobistych osób fizycznych uzasadnia wniosek, że art. 448 k.c. dotyczy roszczeń osoby

fizycznej. Pojęcie krzywdy, o której mowa w tym przepisie, oznacza szkodę

o charakterze niemajątkowym będącą następstwem naruszenia dobra osobistego,

innymi słowy doznany przez pokrzywdzonego uszczerbek o charakterze

niemajątkowym, krzywdę moralną (por. uzasadnienie wyroku TK z dnia 7 lutego 2005 r.,

SK 49/03, OTK-A-2005/2/13). Powyższa wykładnia pojęcia krzywdy użytego w art. 448

k.c. nie wyklucza stosowania tego przepisu, w związku z art. 24 § 1 k.c. i art. 43 k.c.

także do osób prawnych w razie naruszenia ich dobra osobistego, gdyż pojęcia krzywdy

nie można utożsamiać z doznaniem tylko cierpień fizycznych i psychicznych przez

osoby fizyczne, których dotyczą przepisy o ochronie dóbr osobistych zawarte w art. 23

k.c., art. 24 k.c. i art. 445 k.c. i art. 448 k.c. Z oczywistych względów osoby prawne nie

doświadczają ani cierpień fizycznych, ani psychicznych. Osoby prawne ponoszą jednak

także szkodę o charakterze niemajątkowym na skutek naruszenia ich dóbr osobistych,

której nie da się wymierzyć w pieniądzu, uzasadniającą zastosowanie odpowiednio art.

448 k.c. w związku z art. 24 § 1 k.c. i art. 43 k.c. w celu uzyskania skompensowania

doznanej szkody niemajątkowej. Dodatkowym argumentem uzasadniającym

zastosowanie art. 448 k.c. także do osób prawnych jest ten nurt orzecznictwa Sądu

Najwyższego, w którym wskazuje się na to, że zasądzenie pieniężnego

zadośćuczynienia lub odpowiedniej sumy pieniężnej na cel społeczny realizuje nie tylko

funkcje kompensacyjną, ale także funkcje satysfakcjonującą, represyjną, czy też

prewencyjno-wychowawczą (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2006 r., I

17

CSK 81/05, OSP 2007 r., nr 3, poz. 30). Nie sposób obronić tezy, że realizacja tych

funkcji uzasadniona byłaby tylko wówczas, gdyby naruszono dobra osobiste osoby

fizycznej.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto, że warunkiem uwzględnienia żądań

opartych na art. 448 k.c. jest wykazanie nie tylko bezprawności naruszenia dóbr

osobistych, ale także winy sprawcy naruszenia (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

12 grudnia 2002 r., V CKN 1581/00, OSNC z 2004 r., nr 4, poz. 53, z dnia 1 kwietnia

2004 r., II CK 155/03; 15 czerwca 2005 r., IV CK 805/04; 28 września 2005 r., I CK

256/05, 19 stycznia 2007 r., III CSK 358/06, niepubl.). Ponadto uwzględnienie roszczeń

wywodzonych z tego przepisu nie ma charakteru obligatoryjnego, lecz fakultatywny (por.

wyrok oraz uzasadnienie Sądu Najwyższego z dnia 19 kwietnia 2006 r. II PK 245/05.

OSNP z 2007 r., nr 7-8, poz. 101 - wraz z powołanym w uzasadnieniu tego wyroku

orzecznictwem Sądu Najwyższego), co nie oznacza jednak dowolności. Zarówno

bowiem odmawiając zasądzenia żądań opartych na art. 448 k.c., jak również określając

wysokość zasądzanych na tej podstawie kwot, sąd powinien kierować się pewnymi

kryteriami. Orzekając co do żądania opartego o przepis art. 448 k.c. sąd powinien w

pierwszej kolejności rozstrzygnąć, czy zachodzi podstawa do odmowy uwzględnienia

tego roszczenia. Zasadą jest to, że w razie naruszenia dobra osobistego i zgłoszenia

żądań opartych o przepis art. 448 k.c. jest ich uwzględnienie, wyjątkiem zaś oddalenie.

Do okoliczności uzasadniających oddalenie roszczeń opartych na art. 448 k.c. należy

zaliczyć: znikomy stopień winy sprawcy, czy też doznanej krzywdy, rodzaj naruszonego

dobra osobistego, niewłaściwe zachowanie się samego poszkodowanego (prowokacja),

pojednanie się stron, czy też sposób postępowania po dokonaniu naruszenia np.

publiczne przeproszenie, wycofanie się z zarzutów. W przypadku uznania, że brak jest

podstaw do odmowy uwzględnienia żądań na podstawie art. 448 k.c., w drugiej

kolejności sąd powinien rozstrzygnąć o wysokości zgłoszonego żądania. Orzekając w

tym zakresie powinien mieć na uwadze wszelkie okoliczności sprawy (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 16 kwietnia 2002 r., V CKN 1010/00, OSNC z 2003 r., nr 4, poz.

56), w szczególności: rodzaj i stopień winy sprawcy naruszenia dobra osobistego, cel i

motywy jego działania, jego sytuację majątkową, sposób postępowania sprawcy już po

naruszeniu dóbr osobistych, rodzaj oraz skalę naruszonego dobra osobistego, skutki

naruszenia dobra osobistego dla pokrzywdzonego, w jakim zakresie do usunięcia

skutków naruszenia dóbr osobistych jest konieczne uwzględnienie żądania z art. 448

k.c. poza środkami ochrony niemajątkowej przewidzianymi w art. 24 § 1 k.c. Wysokość

18

zasądzanej kwoty na podstawie art. 448 k.c. tytułem pieniężnego zadośćuczynienia, czy

też na wskazany cel społeczny ma charakter ocenny i należy do tzw. uznania

sędziowskiego. Kryteria, którymi kieruje się sąd określając wysokość kwoty na

podstawie tego przepisu, powinny być jednak określone w uzasadnieniu wyroku.

Z uzasadnienia zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku wynika, że Sąd Apelacyjny

wziął pod uwagę jedynie stan majątkowy pozwanego, który pozwala mu uiścić

zasądzoną od niego na cel społeczny kwoty, jak również rodzaj naruszonego dobra

osobistego. Stan majątkowy osoby zobowiązanej do zapłaty pieniężnego

zadośćuczynienia, czy sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny, nie ma charakteru

decydującego dla ustalenia wysokości kwoty na podstawie art. 448 k.c. Stan majątkowy

pozwanego ma znaczenie tylko dla oceny, czy pozwala on uiścić pozwanemu ustaloną

przez sąd kwotę i czy kwota ta nie stanowi nadmiernej dolegliwości dla pozwanego.

Stan majątkowy nie jest jednak podstawowym wyznacznikiem wysokości kwoty

zasądzanej na podstawie art. 448 k.c., lecz inne wskazane wcześniej okoliczności, z

których Sąd Apelacyjny wziął pod uwagę jedynie rodzaj naruszonego dobra osobistego.

Wskazując jednak tę okoliczność Sąd Apelacyjny nie wyjaśnił jej znaczenia oraz

zakresu naruszenia dóbr osobistych powoda. Sąd Apelacyjny nie odniósł się do

motywów działania pozwanego, czy i jaką winę za naruszenie dóbr osobistych powoda

ponosi pozwany, nadto w jakim zakresie do usunięcia skutków wynikających z

naruszenia dóbr osobistych powoda niezbędne jest uwzględnienie oprócz środków

ochrony niemajątkowej także roszczenia z art. 448 k.c. Dlatego co do rozstrzygnięcia

obejmującego zasądzenie od pozwanego kwoty 40.000 zł na wskazany przez powoda

cel społeczny nie można odeprzeć podniesionego w skardze kasacyjnej zarzutu

naruszenia art. 448 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.

uchylił zaskarżony wyrok Sądu Apelacyjnego w części zasądzającej od pozwanego

kwotę 40.000 zł na rzecz Domu Samotnych Matek z Małymi Dziećmi – Ośrodek

Interwencji Kryzysowej w G., jak również rozstrzygnięcie o kosztach postępowania, i w

tym zakresie przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w P.

pozostawiając temu Sądowi, na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c., rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego. W pozostałym zakresie

skarga kasacyjna została oddalona na podstawie art. 39814

k.p.c. albowiem nie miała

uzasadnionych podstaw.