V CSK 105/08

Sygn. akt V CSK 105/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 września 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z powództwa M. S.

przeciwko "A." Spółce z o.o. w S.

o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 26 września 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 28 września 2007 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części zmieniającej wyrok

Sądu pierwszej instancji (pkt 1) oraz orzekającej o kosztach

procesu (pkt 3) i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd Okręgowy w G., po rozpoznaniu sprawy z powództwa M. S. przeciwko

Spółdzielczej Kasie Oszczędnościowo – Kredytowej „Ś.” w R. i spółce z o.o. pod

firmą „A.” z siedzibą w S. o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności,

wyrokiem z dnia 12 października 2006 r. pozbawił tytuł wykonawczy – wyrok Sądu

Okręgowego w K. z dnia 22 sierpnia 2000 r., IC …/00, zaopatrzony

postanowieniem tego Sądu z dnia 24 lutego 2006 r., I Co …/06, w klauzulę

wykonalności na rzecz spółki „A.” – wykonalności w części obejmującej kwotę 1

674,25 zł, natomiast w pozostałej części w stosunku do tej spółki oraz w całości w

stosunku do pozwanej Kasy powództwo oddalił. Za podstawę orzeczenia Sąd

Okręgowy przyjął następujące ustalenia faktyczne.

Wyrokiem z dnia 22 sierpnia 2000 r., IC …/00, Sąd Okręgowy w K. zasądził

od M. S., jako dłużnika solidarnego z tytułu poręczenia za spłatę kredytu

zaciągniętego przez D. M., na rzecz pozwanej Kasy kwotę 75 761,93 zł z

ustawowymi odsetkami od dnia 14 października 1999 r. i kosztami procesu w

wysokości 8 200 zł, po czym postanowieniem z dnia 3 grudnia 2000 r. nadał temu

wyrokowi klauzulę wykonalności. W dniu 31 stycznia 2003 r. pozwana Kasa

zawarła umowę powierniczego przelewu wierzytelności, mocą której przelała

wierzytelność wynikającą z powołanego wyroku na rzecz spółki „A.”, a w dniu 24

lutego 2006 r. Sąd Okręgowy w K. nadał temu wyrokowi na rzecz wymienionej

spółki klauzulę wykonalności. Następnie spółka „A.” wystąpiła do komornika z

wnioskiem o wszczęcie egzekucji. Bezspornie, w 1999 r. na poczet wierzytelności

objętej wspomnianym tytułem została zapłacona kwota 1 674,24 zł i w odniesieniu

do tej kwoty pozwana spółka uznała powództwo.

Sąd Okręgowy podkreślił, że powództwo o pozbawienie tytułu

wykonawczego wykonalności nie może prowadzić do naruszenia powagi rzeczy

osądzonej, wobec czego nie może odnieść zamierzonego skutku podnoszona

przez powoda okoliczność, że na udzielenie poręczenia nie uzyskał zgody

współmałżonki. Bez znaczenia jest również okoliczność, że nie został on

zawiadomiony o przelewie, ponieważ przeniesienie wierzytelności na osobę trzecią

nie wymaga zgody dłużnika (art. 509 k.c.). Istotne jest natomiast to, że wskutek

3

zawarcia umowy powierniczego przelewu wierzytelności doszło do przeniesienia

wierzytelności przysługującej pozwanej Kasie na podstawie wyroku Sądu

Okręgowego w K. z dnia 22 sierpnia 2000 r., IC 1234/00, na spółkę „A”. Pozwana

Kasa utraciła w związku z tym status wierzyciela, a tym samym legitymację bierną,

ponieważ w sprawie o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności legitymację

tę ma jedynie wierzyciel wymieniony w tytule wykonawczym. Z tej przyczyny

powództwo w stosunku do pozwanej Kasy podlegało oddaleniu. Powód nie

wykazał, aby zaistniała okoliczność uzasadniająca uwzględnienie powództwa w

stosunku do spółki „A.”, dlatego również w stosunku do tej spółki powództwo – poza

zakresem, w którym zostało uznane – podlegało oddaleniu.

Na skutek apelacji powoda, Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 28 września

2007 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego w stosunku do pozwanej spółki w ten

sposób, że pozbawił objęty nim tytuł wykonawczy wykonalności w całości,

natomiast w części dotyczącej oddalenia powództwa w stosunku do pozwanej Kasy

apelację oddalił. Sąd Apelacyjny stwierdził, że ustalony stan faktyczny, w

powiązaniu z żądaniem pozbawienia tytułu wykonawczego wykonalności także w

części dotyczącej wierzyciela egzekwującego prawa wynikające z tytułu

egzekucyjnego, dawał Sądowi pierwszej instancji podstawę do zbadania

skuteczności przejścia wspomnianych praw na tego wierzyciela. Zawarcie umowy

przelewu powierniczego bez skutku rozwiązującego powodowało przejście

wierzytelności stwierdzonej tytułem egzekucyjnym na nabywcę. Zgodnie z art. 509

k.c., wraz z wierzytelnością przechodzą na nabywcę wszelkie związane z nią

prawa, chyba że sprzeciwiałoby się to ustawie, zastrzeżeniu umownemu albo

właściwości zobowiązania. Poręczyciel może natomiast podnieść przeciwko

wierzycielowi wszelkie zarzuty, które przysługują dłużnikowi (art. 883 § 1 k.c.).

Trzeba w związku z tym zauważyć – podkreślił Sąd Apelacyjny – że umowa

pożyczki, za wykonanie której powód poręczył, nie zawierała uzgodnionego

indywidualnie postanowienia w przedmiocie zgody dłużnika na przelew. Z art. 3853

pkt 5 k.c. wynika , że postanowienia, które zezwalają kontrahentowi konsumenta na

przeniesienie praw i przekazanie obowiązków wynikających z umowy bez zgody

konsumenta, należą do niedozwolonych klauzul umownych. Oznacza to, że umowa

przelewu, stanowiąca podstawę nabycia przez spółkę „A.” wierzytelności

4

stwierdzonej tytułem egzekucyjnym, naruszała prawa dłużnika jako konsumenta.

Tym samym umowa ta, jako sprzeczna z ustawą, jest – zgodnie z art. 58 § 1 k.c. –

nieważna. Jeżeli bowiem ustawa nie dopuszcza wprowadzenia do stosunków

umownych klauzul zezwalających na przeniesienie praw i przekazanie obowiązków

bez zgody konsumenta, to tym bardziej nie może to nastąpić, gdy umowa na ten

temat milczy. Ze względu na nieważność umowy przelewu spółka „A.” nie uzyskała

statusu wierzyciela, wobec czego powództwo o pozbawienie tytułu wykonawczego

wykonalności skierowane przeciwko tej spółce podlegało uwzględnieniu. Nie mogła

natomiast odnieść skutku apelacja skierowana przeciwko pozwanej Kasie,

ponieważ oddalenie powództwa w stosunku do tej pozwanej okazało się

uzasadnione.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego pozwana spółka,

powołując się na podstawę kasacyjną określoną w art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c., wnosiła

o jego uchylenie w części zmieniającej wyrok Sądu pierwszej instancji i orzeczenie

co do istoty sprawy przez oddalenie apelacji ewentualnie przekazanie sprawy

w odnośnym zakresie do ponownego rozpoznania. W ramach powołanej podstawy

kasacyjnej wskazała na naruszenie przepisów: art. 3853

pkt 5 k.c. przez jego

zastosowanie do instytucji przelewu, podczas gdy przepis ten odnosi się on jedynie

do łącznego przeniesienia wierzytelności i długu, czyli do tzw. cesji umowy, art.

3851

§ 1 i art. 3853

pkt 5 k.c. przez ich zastosowanie do klauzuli umownej, która nie

została zamieszczona w zawartej umowie, art. 3851

§ 1 i art. 3853

pkt 5 k.c. przez

przyjęcie, że umowa przelewu była sprzeczna z dobrymi obyczajami oraz rażąco

naruszała prawa i obowiązki dłużnika, art. 509 w związku z art. 3851

§ 1 i art. 3853

pkt 5 k.c. przez przyjęcie, że warunkiem przelewu wierzytelności konsumenckiej

jest zgoda dłużnika i z tej przyczyny pozwana Kasa nie mogła bez zgody powoda

przenieść wierzytelności na rzecz skarżącej, art. 58 k.c. przez jego niewłaściwe

zastosowanie, i art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c. przez przyjęcie, że powód skutecznie

zakwestionował przejście swojego obowiązku na rzecz skarżącej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

5

Spośród zarzutów podniesionych przez skarżącą w pierwszej kolejności

rozważenia wymaga zarzut błędnej wykładni art. 3853

pkt 5 k.c., przez przyjęcie,

że przepis ten wprowadza zakaz zbywania wierzytelności bez zgody konsumenta.

Rozważania wypada rozpocząć od przypomnienia, że przepisy art. 384 –

3854

k.c., w brzmieniu nadanym przez art. 18 pkt 1 – 5 ustawy z dnia 2 marca

2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za

szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny (Dz.U. Nr 22, poz. 271 ze zm.),

stanowiły implementację dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r.

w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. UE L z dnia

21 kwietnia 1993 r.) i miały na celu wzmocnienie poziomu ochrony konsumenta

jako zazwyczaj słabszej strony stosunku prawnego, którego drugą stroną jest

przedsiębiorca. Zostały one następnie częściowo zmienione ustawami

nowelizującymi z dnia 14 lutego 2003 r. (Dz.U. Nr 49, poz. 408) i z dnia 13 kwietnia

2007 r. (Dz.U. Nr 82, poz. 557), z tym że zmiany nie dotyczyły art. 3853

k.c.,

zawierającego przykładowe wyliczenie niedozwolonych postanowień umownych

zaczerpnięte z załącznika do dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r.

Zgodnie z art. 3853

pkt 5 k.c., w razie wątpliwości uważa się,

że niedozwolonymi postanowieniami umownymi są te, które zezwalają

kontrahentowi konsumenta na przeniesienie praw i przekazanie obowiązków

wynikających z umowy bez zgody konsumenta. Za konsumenta uważa się

natomiast osobę fizyczną dokonującą czynności prawnej niezwiązanej

bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową (art. 221

k.c.).

Z regulacji zawartej w art. 3853

pkt 5 k.c. Sąd Apelacyjny wyprowadził wniosek,

że dokonanie przez przedsiębiorcę przelewu wierzytelności przysługującej mu

w stosunku do konsumenta wymaga jego zgody. Wiadomo natomiast, że, zgodnie

z art. 509 § 1 k.c., wierzyciel może bez zgody dłużnika przenieść wierzytelność na

osobę trzecią (przelew), chyba że sprzeciwiałoby się to ustawie, zastrzeżeniu

umownemu albo właściwości zobowiązania. Zachodzi zatem potrzeba określenia

wzajemnej relacji tych przepisów. W doktrynie trafnie podkreślono, że nie zachodzi

między nimi relacja właściwa dla przepisu ogólnego (lex generalis) do przepisu

szczególnego (lex specialis), stosunek taki może bowiem wchodzić w grę tylko

wtedy, gdy ten sam stan faktyczny można podciągnąć pod więcej niż jeden przepis

6

prawa. Jeżeli co najmniej dwie normy w swych hipotezach zawierają wszystkie

elementy stanu faktycznego, o który chodzi, za przepis szczególny uznaje się tę

normę, której hipoteza jest węższa (zob. uzasadnienie uchwały składu całej Izby

Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 1960 r., I CO 45/59, OSN 1961, nr 1, poz. 1).

Porównanie przepisów art. 3853

pkt 5 i 509 § 1 k.c. prowadzi do wniosku, że mają

one odmienne hipotezy i nie poddają się próbie określenia ich wzajemnego

powiązania.

Artykuł 3853

pkt 5 k.c. odnosi się do wzorca umownego i dotyczy zawartej

w nim klauzuli zezwalającej kontrahentowi konsumenta, a więc przedsiębiorcy,

„na przeniesienie praw i przekazanie obowiązków wynikających z umowy bez

zgody konsumenta”. Użyty w przepisie spójnik „i”, tworząc koniunkcję,

nie pozostawia wątpliwości co do tego, że chodzi o łączne przeniesienie na inny

podmiot praw i obowiązków wynikających z umowy. Innymi słowy, o instytucję

uregulowaną w niektórych ustawodawstwach europejskich, a w niektórych innych

krajach europejskich faktycznie funkcjonującą w obrocie i uznawaną przez doktrynę

oraz orzecznictwo, określaną w opracowaniach prawnoporównawczych jako

transfer of contract czy cession du contrat. Nie wnikając w teoretyczne spory co do

natury prawnej tej instytucji, można przyjąć, że chodzi tu o czynność prawną,

polegającą na przeniesieniu przez stronę umowy na osobę trzecią całości swoich

uprawnień i obowiązków wynikających z umowy zawartej wcześniej z określonym

kontrahentem. Takie rozumienie klauzuli przewidzianej w art. 3853

pkt 5 k.c. jest

z gospodarczego punktu widzenia uzasadnione, gdyż akceptowanie przyszłego

przeniesienia przez przedsiębiorcę praw i obowiązków wynikających z umowy

naraża konsumenta na nieoczekiwaną zmianę osoby kontrahenta, która z różnych

przyczyn może naruszać jego interesy (np. mniejsza fachowość lub mniej pewna

wypłacalność nowego kontrahenta).

Kodeks cywilny nie zna instytucji łącznego przejścia praw i obowiązków

jednej ze stron w umowie wzajemnej na inną osobę, dlatego przejście takich praw

i obowiązków jest uwarunkowane spełnieniem się przesłanek wymaganych przez

przepisy kodeksu zarówno dla wywołania zmiany w osobie wierzyciela,

jak i dłużnika. Wyjątkowo tylko sama ustawa może przewidywać wstąpienie osoby

trzeciej w miejsce jednej ze stron w cały istniejący stosunek prawny, np. w stosunek

7

najmu (art. 678 § 1 i 691 § 1 k.c.) lub w stosunek kontraktacji (art. 625 i 626 § 1

k.c.). W doktrynie wyraża się zapatrywanie, że nie ma potrzeby konstruowania

pojęcia teoretycznego, przeciwstawianego pojęciom cesji wierzytelności i przejęcia

długu, gdyż skutek taki można osiągnąć przez łączne zastosowanie dwóch

osobnych instytucji kodeksowych przewidzianych w art. 509 i 519 k.c.

Trzeba jednak podkreślić, że pomimo łącznego ich zastosowania będzie to nadal

złożenie dwóch czynności prawnych.

W przepisach kodeksu cywilnego regulujących zasady przenoszenia praw

i obowiązków wynikających z umowy bardziej restrykcyjne wymagania

przewidziane zostały dla przejęcia długu. Zgodnie z art. 519 § 2 k.c., przejęcie

długu może nastąpić przez umowę między wierzycielem a osobą trzecią za zgodą

dłużnika albo między dłużnikiem a osobą trzecią za zgodą wierzyciela.

Każdorazowo zatem wymagana jest zgoda wierzyciela albo dłużnika w zależności

od tego, między jakimi podmiotami zawierana jest umowa, podczas gdy

przeniesienie wierzytelności wymaga zgody dłużnika tylko w wyjątkowych

wypadkach. Przepis art. 3853

pkt 5 k.c. odnosi się do wzorca umownego, który nie

stanowi źródła prawa pozytywnego, i nie może być postrzegany w kategoriach

wyjątku sprzeciwiającego się ustawie (art. 509 § 1 k.c.). Trzeba zatem przyjąć,

że, zaliczając w art. 3853

pkt 5 k.c. „przeniesienie praw i przekazanie obowiązków

wynikających z umowy” do katalogu niedozwolonych postanowień umownych,

ustawodawca miał na celu ochronę konsumenta przed nieoczekiwaną, dokonaną

w nieprzewidywalnej dla niego chwili zmianą osoby kontrahenta zobowiązanego do

świadczeń wynikających z umowy. Nie ustanowił natomiast zakazu zbywania

wierzytelności bez zgody konsumenta. Sama zmiana osoby wierzyciela

w odniesieniu do ściśle określonej wierzytelności nie prowadzi zresztą ani do

zmiany tożsamości stosunku zobowiązaniowego ani do tak poważnych trudności

dla dłużnika, że dla ochrony jego interesów należałoby jej zakazać.

Również w nauce prawa przyjmuje się, że art. 3853

pkt 5 k.c. nie wprowadza

zakazu zbywania wierzytelności bez zgody konsumenta, dotyczy bowiem tylko

łącznego przeniesienia praw i obowiązków wynikających z umowy. Konkludując,

podniesiony przez skarżącą zarzut błędnej wykładni tego przepisu trzeba uznać

za uzasadniony.

8

Błędnie też Sąd Apelacyjny przyjął, że art. 3853

pkt 5 k.c. może być uznany

za ustawowy zakaz przelewu wierzytelności w sytuacji, w której umowa nie zawiera

określonych w nim postanowień. Artykuł 3853

k.c. dotyczy niedozwolonych

postanowień umownych i nie może znaleźć zastosowania do umowy, która takich

postanowień nie zawiera. Ma on charakter reguły interpretacyjnej, która

ukierunkowuje ocenę konkretnego postanowienia umowy w sytuacji, gdy zachodzą

w tym przedmiocie wątpliwości. Oznacza to, że odnośne klauzule mogą zostać

uznane za niedozwolone wobec konsumentów, a w razie wątpliwości powinny być

za takie uznane. W świetle art. 3851

§ 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej

z konsumentem mogą być natomiast uznane za niedozwolone, jeżeli kształtują jego

prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając

jego interesy.

Z powyższych rozważań wynika, że Sąd Apelacyjny na skutek błędnej

wykładni art. 3853

pkt 5 k.c. naruszył także pozostałe przepisy prawa materialnego

wskazane przez skarżącą. Zachodzą zatem podstawy do uwzględnienia skargi

kasacyjnej i uchylenia wyroku Sądu Apelacyjnego w części zaskarżonej,

czyli zmieniającej wyrok Sądu pierwszej instancji i orzekającej o kosztach procesu.

Ponieważ Sąd Apelacyjny ze względu na przyjętą konstrukcję prawną

rozstrzygnięcia nie ustosunkował się do wszystkich twierdzeń przytoczonych dla

uzasadnienia dochodzonego żądania, konieczne stało się przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania i do rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego

(art. 39815

§ 1 i art. 108 § 2 w związku z art. 39821

k.p.c.).

eb