V CSK 91/08

Sygn. akt V CSK 91/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 września 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa A. K.

przeciwko Przedsiębiorstwu Handlowo-Produkcyjnemu "C.(...)" S.A. w K.

o stwierdzenie nieważności uchwał, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie

Cywilnej w dniu 26 września 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 30 listopada

2007 r., sygn. akt V ACa (…),

1) oddala skargę kasacyjną,

2) oddala wniosek powoda o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w K. w sprawie z powództwa A. K. przeciwko Przedsiębiorstwu

Handlowo-Produkcyjnemu „C.(...)” Spółce Akcyjnej w K., wyrokiem z dnia 27 lipca 2007

r. stwierdził nieważność uchwały nr 1 z dnia 22 marca 2007 r. Nadzwyczajnego

Walnego Zgromadzenia Przedsiębiorstwa Handlowo-Produkcyjnego „C.(...)” Spółki

2

Akcyjnej w K. w przedmiocie podwyższenia kapitału zakładowego w drodze emisji

nowych akcji oraz uchwały nr 3 z dnia 22 marca 2007 r. Nadzwyczajnego Walnego

Zgromadzenia Przedsiębiorstwa Handlowo-Produkcyjnego „C.(...)” w przedmiocie

zmiany statutu.

Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 22 marca 2007 r. odbyło się nadzwyczajne walne

zgromadzenie akcjonariuszy spółki Przedsiębiorstwo Handlowo-Produkcyjne „C.(...)”

Spółki akcyjnej w K. Z przebiegu zgromadzenia sporządzony został przez notariusza D.

C. protokół w formie aktu notarialnego Rep. A Nr (...). Zostało w nim zapisane, że

przewodniczący zgromadzenia stwierdził, że w głosowaniu jawnym jednogłośnie

114.784 głosów „za” powzięto uchwałę nr 1 o treści objętej załącznikiem numer 1 do

niniejszego aktu notarialnego. W protokole znalazł się również zapis, że przewodniczący

zgromadzenia stwierdził, że w głosowaniu jawnym jednogłośnie 114.784 głosów „za”

powzięto uchwałę numer 3 o treści objętej załącznikiem numer 3 do niniejszego aktu

notarialnego. Notariusz w ten sam sposób zaprotokołował pozostałe podjęte uchwały i

wskazał, że przewodniczący zgromadzenia o godz. 1045

zamknął nadzwyczajne walne

zgromadzenie. Z treści protokołu wynika również, że notariusz dołączył do protokołu

listę obecności akcjonariuszy oraz, że akt notarialny został odczytany, przyjęty i

podpisany przez przewodniczącego zgromadzenia i notariusza. Do aktu notarialnego

dołączono 24 załączniki opatrzone numerami od 1 do 24 oraz listę obecności. Lista

obecności została podpisana przez przewodniczącego walnego zgromadzenia

akcjonariuszy. Podobny podpis widnieje pod każdym z ponumerowanych 24

załączników, a nadto pod tymi załącznikami widnieje jeszcze jeden podpis lub parafa.

Numeracja stron znajduje się wyłącznie na stronach protokołu, a strony na których

znajdują się załączniki nie są ponumerowane. Strony protokołu zarówno na wyciągu z

aktu notarialnego, jak i na wypisie nie mają paraf, a jedynie na końcu wyciągu i wypisu

widnieje podpis i pieczęć notariusza. Z ustaleń poczynionych przez Sąd Okręgowy

wynika również, że powód dowiedział się o nadzwyczajnym walnym zgromadzeniu

akcjonariuszy w dniu 19 kwietnia 2007 r., a o podjętych na nim uchwałach w dniu 23

kwietnia 2007 r.

Sąd Okręgowy przyjął, że pierwszym i dalej idącym żądaniem pozwu było

stwierdzenie nieważności uchwał powziętych w dniu 22 marca 2007 r. przez

nadzwyczajne walne zgromadzenie akcjonariuszy. Powód oparł swoje żądanie na

naruszeniu art. 421 k.s.h. Pomiędzy stronami sporne było, czy treść uchwał winna być

zawarta w protokole notarialnym, czy też może być zawarta w załącznikach do tego

3

protokołu. Sąd Okręgowy podzielił w tym względzie stanowisko prezentowane przez

powoda, tj. że treść uchwał winna być zawarta w protokole sporządzonym przez

notariusza. Zdaniem Sądu, wynika to bezpośrednio z treści art. 421 k.s.h. Sąd

Okręgowy zwrócił również uwagę na fakt, że § 2 art. 421 k.s.h. stanowi uzupełnienie § 1

oraz, że ze słów „wymienić powzięte uchwały” nie można wyprowadzać wniosku, iż treść

poszczególnych uchwał może zostać zamieszczona w odrębnym dokumencie, bowiem

taka interpretacja prowadziłaby do wyłączenia jednoznacznej normy wynikającej z art.

421 § 1 k.s.h.

Sąd Okręgowy ustosunkował się również do prezentowanego w literaturze

poglądu, że sama uchwała może stanowić załącznik do protokołu pod warunkiem, że w

protokole notarialnym znajdzie się bliższe określenie przedmiotu uchwały. Wskazał, że

w niniejszej sprawie notariusz podał wyłącznie numer uchwały i numer załącznika, a w

konsekwencji protokół ten nie spełnia wymienionego wymagania. Protokół sporządzony

przez notariusza musi spełniać wymagania określone w art. 92 ustawy z dnia 14 lutego

1991 r. Prawo o notariacie (tekst jednolity: Dz. U. z 2002 r. Nr 42, poz. 369 ze zm. – cyt.

dalej jako prawo o notariacie), zaś załączniki zawierające zaskarżone uchwały wymagań

tych nie spełniają, co prowadzi do wniosku, że zaskarżone uchwały nie zostały

zaprotokołowane w akcie notarialnym. Ponadto – zdaniem Sądu - załącznik do aktu

notarialnego nie może być utożsamiany z samym aktem notarialnym. Prawo o notariacie

w art. 94 posługuje się pojęciem załącznika, z czego należy wywieść, że ustawodawca

rozróżnił pojęcie samego aktu notarialnego i załączników do tego aktu. Nie można

wobec tego przyjąć, żeby załączniki stanowiły integralną część aktu notarialnego i przez

to były objęte formą aktu notarialnego wymaganą dla spisania protokołu w formie aktu

notarialnego. Stanowisko to, w rozpoznawanej sprawie, wzmacniają dodatkowo

argumenty oparte na treści art. 93 prawa o notariacie, który stanowi, że w sytuacji, gdy

akt notarialny jest sporządzony na dwóch lub więcej arkuszach, to arkusze te powinny

być ponumerowane, parafowane i połączone. Jak wynika z wypisu aktu notarialnego,

który zgodnie z art. 109 prawa o notariacie ma moc prawną oryginału, numeracja stron

dotyczy wyłącznie pierwszych siedmiu stron aktu, a załączniki nie zawierają numeracji, z

czego należy wywieść, że arkusze na których zawarto załączniki nie są arkuszami aktu

notarialnego. W końcu Sąd Okręgowy wskazał, że nawet gdyby przyjąć – co nie zostało

udowodnione – że załączniki zostały parafowane przez notariusza i przewodniczącego

walnego zgromadzenia akcjonariuszy, to i tak załącznikom tym nie można przypisać

mocy protokołu spisanego w formie aktu notarialnego, bowiem zgodnie z art. 104 § 2

4

prawa o notariacie, jeżeli statut osoby prawnej lub przepis szczególny nie stanowią

inaczej, protokół podpisują a nie parafują przewodniczący zgromadzenia oraz notariusz.

Artykuł 92 § 1 pkt 9 prawa o notariacie wprost stwierdza, że akt notarialny powinien

zawierać podpis notariusza. Zgodnie zaś z art. 93 prawa o notariacie, w wypadku, gdy

akt notarialny jest sporządzony na dwóch lub więcej arkuszach, to arkusze te winny być

parafowane, zaś podpis notariusza winien znajdować się na końcu aktu notarialnego. W

niniejszej sprawie podpis znajduje się na stronie 7 a po tej stronie są dołączone kolejne

arkusze zawierające załączniki.

Z tych względów Sąd Okręgowy przyjął, że zaskarżone uchwały nie zostały

umieszczone w protokole sporządzonym przez notariusza, co stanowi naruszenie art.

421 k.s.h. i art. 73 § 2 k.c. w związku z art. 2 k.s.h. a następstwem tego jest nieważność

podjętych uchwał.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 30 listopada 2007 r. oddalił apelację pozwanej

od wyroku Sądu Okręgowego rozstrzygając o kosztach postępowania apelacyjnego jak

w sentencji. Sąd odwoławczy w całości podzielił ustalenia faktyczne poczynione przez

sąd pierwszej instancji i przyjął je jako własne. Za nietrafne uznał wszystkie podniesione

przez pozwaną zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego, podzielając w tym

zakresie argumentację prawną przedstawioną przez Sąd Okręgowy.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, wykładnia gramatyczna art. 421 § 1 k.s.h. nie

nasuwa wątpliwości, że uchwały zgromadzenia winny być umieszczone w treści

protokołu sporządzonego przez notariusza, a obowiązek ten obejmuje dosłowne

przytoczenie treści podjętej uchwały. Przepis § 2 art. 421 k.s.h. stanowi uzupełnienie § 1

i dotyczy określenia minimum elementów, które muszą być zamieszczone w protokole z

przebiegu walnego zgromadzenia akcjonariuszy. Pogląd skarżącej by § 2 wyłączał

stosowanie § 1 art. 421 k.s.h. nie znajduje żadnego uzasadnienia.

Za nietrafny uznał Sąd Apelacyjny zarzut jakoby Sąd pierwszej instancji

utożsamiał pojęcie aktu notarialnego z „formą aktu notarialnego”. Art. 92 prawa o

notariacie określa jakie elementy winien zawierać akt notarialny. Zgodnie zaś z art. 104

§ 4 prawa o notariacie, protokoły z walnych zgromadzeń spółek spisuje się w formie

aktu notarialnego, przy czym przez formę należy rozumieć sposób sporządzenia. Sąd

Apelacyjny wyjaśnił, że czynność dokonana przez notariusza polegająca na spisaniu

protokołu różni się od czynności polegającej na sporządzeniu aktu notarialnego przede

wszystkim tym, że przy sporządzeniu protokołu rola notariusza w głównej mierze polega

na protokołowaniu przebiegu okoliczności faktycznych i zapisywaniu zdarzeń prawnych

5

zaistniałych podczas posiedzenia. Dodatkowo Sąd wskazał, że akt notarialny sensu

stricto, o którym stanowi przepis art. 92 prawa o notariacie, powinien być podpisany

przez wszystkich biorących udział w jego sporządzeniu oraz obecnych przy tej

czynności, natomiast protokół z przebiegu walnego zgromadzenia akcjonariuszy

podpisuje jedynie notariusz i przewodniczący zgromadzenia – art. 104 § 2 prawa o

notariacie.

Odnosząc się do kwestii załączników do aktu notarialnego, Sąd Apelacyjny stanął

na stanowisku, że nie są one integralną częścią aktu notarialnego w sensie czynności

prawnej, natomiast są częścią aktu notarialnego w sensie fizycznym, gdyż winne być

trwale związane z aktem. Treść załącznika nie ma jednak formy aktu notarialnego i nie

może być uznana za integralną część aktu notarialnego. Sąd Apelacyjny wskazał

również, że protokół z przebiegu walnego zgromadzenia akcjonariuszy nie jest aktem

notarialnym sensu stricto i nie znajduje do niego zastosowania przepis art. 94 § 1 prawa

o notariacie, przewidujący możliwość dołączania załączników do aktu notarialnego.

Załącznikiem do protokołu z przebiegu walnego zgromadzenia spółki akcyjnej może być

jedynie lista obecności z podpisami uczestników zgromadzenia, dowody zwołania

walnego oraz ewentualnie pełnomocnictwa – art. 421 § 2 k.s.h.

Mając powyższe na uwadze Sąd Apelacyjny ostatecznie przyjął, że zaskarżone

uchwały nie zostały umieszczone w protokole sporządzonym przez notariusza i z tych

względów dotknięte są sankcją nieważności w oparciu o przepis art. 73 § 2 k.c. w zw. z

art. 2 k.s.h. i art. 421 § 1 k.s.h.

Pozwana spółka wniosła skargę kasacyjną od wyroku sądu drugiej instancji, którą

oparła na naruszenia przepisów prawa materialnego:

- art. 421 § 1 k.s.h. przez jego błędną wykładnię, wedle której art. 421 § 1 k.s.h.

określa zasadę, że uchwały walnego zgromadzenia spółki akcyjnej powinny być

umieszczone w treści protokołu sporządzonego przez notariusza, a obowiązek ten

obejmuje dosłowne przytoczenie podjętych uchwał, gdy tymczasem przepis art. 421 § 2

k.s.h. - określając minimum elementów, które muszą być zamieszczone w protokole z

przebiegu walnego zgromadzenia, a jednym z tych elementów jest „wymienienie

powziętych uchwał” - stanowi uzupełnienie art. 421 § 1 k.s.h.;

- art. 93 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. prawo o notariacie (Dz. U. Nr 42 z

2002 r. poz. 369 ze zm.) przez jego niezastosowanie i przyjęcie, że załącznik do

spisanego przez notariusza protokołu walnego zgromadzenia, ponumerowany i

parafowany przez notariusza i przewodniczącego zgromadzenia oraz złączony z

6

pozostałymi arkuszami protokołu, umieszczony za arkuszem zawierającym

stwierdzenie: że protokół został odczytany, przyjęty i podpisany, oraz podpis notariusza i

przewodniczącego walnego zgromadzenia - nie stanowi integralnej części tego

protokołu, wskutek czego nie spełnia wymagania zachowania formy aktu notarialnego;

- art. 104 § 1 i 3 Pr. Not. Przez błędną jego wykładnię i przyjęcie, że dokument

obejmujący protokół walnego zgromadzenia dla zachowania formy aktu notarialnego,

wymaga samodzielnego (osobistego) sporządzenia przez notariusza;

- art. 425 § 1 k.s.h. przez jego błędne zastosowanie i stwierdzenie nieważności

uchwał nr 1 i 3 walnego zgromadzenia pozwanej spółki z dnia 22 marca 2007 r., mimo,

że zarzucane przez powoda i stwierdzone przez Sąd Apelacyjny naruszenie art. 421 § 1

k.s.h. (przy założeniu, że faktycznie do tego naruszenia doszło, którego to stanowiska

pozwana nie podziela), nie miało wpływu ani na powzięcie żadnej z tych uchwał, ani też

na ich treść.

Na tej podstawie pozwana wniosła o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i

oddalenie powództwa, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Według art. 421 § 1 k.s.h. „uchwały walnego zgromadzenia powinny być

umieszczone w protokole sporządzonym przez notariusza”. Pomimo jednoznacznego

brzmienia tego przepisu pewne wątpliwości pojawiają się na gruncie jego wykładni

dokonywanej w związku z § 2 art. 421 k.s.h. Według niego: „w protokole należy

stwierdzić prawidłowość zwołania walnego zgromadzenia i jego zdolność do powzięcia

uchwał, wymienić powzięte uchwały, liczbę głosów oddanych za każdą uchwałą i

zgłoszone sprzeciwy. Do protokołu należy dołączyć listę obecności z podpisami

uczestników walnego zgromadzenia. Dowody zwołania walnego zgromadzenia zarząd

powinien dołączyć do księgi protokołów”.

Podejmując się oceny zawartego w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia art.

421 § 1 k.s.h. przez jego błędną wykładnię należy w pierwszej kolejności ustalić treść

normy zawartej w tym przepisie, posługując się kolejno dyrektywami wykładni językowej,

systemowej i funkcjonalnej.

Przepisy Kodeksu spółek handlowych regulujące tworzenie, organizację i

funkcjonowanie spółki akcyjnej wielokrotnie odwołują się do pojęcia „uchwały”. Formę

uchwały mają decyzje podejmowane przez organy spółki, tj. zarząd, radę nadzorczą i

walne zgromadzenie. Właściwe przepisy precyzują w jakich sprawach niezbędna jest

7

uchwała walnego zgromadzenia (art. 393, art. 394 § 1, art. 397 k.s.h.), jakim stosunkiem

głosów i w jaki sposób powinna być powzięta (art. 414, art. 394 § 1, art. 415 § 1 i 2, 3 i

4, art. 416 § 1, art. 416 § 3, art. 417 § 4, art. 420 k.s.h.) jakie są terminy i sposoby

ogłaszania uchwał (art. 405 § 2, art. 416 § 3) oraz dodatkowe warunki ich skuteczności

(art. 416 § 4 k.s.h.). Przepisy Kodeksu spółek handlowych nie określają natomiast

wymogów formalnych, jakie powinna spełniać uchwała powzięta na walnym

zgromadzeniu wspólników spółki akcyjnej a następnie umieszczona w protokole

sporządzonym przez notariusza. Przywiązując wagę do treści (przedmiotu) nie

precyzują ani jej obligatoryjnych ani fakultatywnych elementów pozostawiając to

praktyce.

Pojęciem „uchwała” posługuje się art. 421 § 1 k.s.h., który nakazuje jej

umieszczenie w protokole sporządzonym przez notariusza. W języku potocznym

wyrażenie „umieścić w protokole” oznacza tyle, co „wciągnąć”, „zapisać do protokołu”

(zob. W. Niedźwiedzki, [w:] J. Kuryłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, Słownik Języka

Polskiego, Tom VII, T-Y, Warszawa 1953, s. 295). Wciągnięta do protokołu winna

zostać konkretna „uchwała”, tj. uchwała podjęta na walnym zgromadzeniu, w danej

sprawie, o określonej treści. Samo stwierdzenie w protokole, że uchwała została

podjęta, nawet jeżeli łączy się z oznaczeniem przedmiotu uchwały, nie jest tożsame z jej

umieszczeniem w protokole. Art. 421 § 1 k.s.h. wyraźnie wymaga umieszczenia

„uchwały” w protokole, nie zaś umieszczenia wzmianki o jej podjęciu. Bez znaczenia jest

przy tym, czy wzmianka ta ograniczyłaby się do samego stwierdzenia faktu, czy też

miałaby charakter sprawozdawczo-informacyjny i określałaby np. przedmiot podjętej

uchwały. Istotne jest to, że norma prawna nie wprowadza żadnych ograniczeń

odnoszących się do treści uchwały. Niedopuszczalne jest np. umieszczenie uchwały w

formie „skróconej”, umieszczenie „wyciągu z uchwały”, czy też umieszczenie tylko

niektórych jej postanowień.

Nie można zgodzić się z tezą pozwanej, że przez „umieszczenie” uchwał w

protokole należy rozumieć to samo, co ich „wymienienie”, że zawierający to stwierdzenie

§ 2 art. 421 k.s.h., stanowi w tym względzie uszczegółowienie, doprecyzowanie § 1 art.

421 k.s.h., który z kolei stanowi o ich umieszczeniu. Takie rozumienie tego przepisu

stanowi niczym nie uzasadnione odstępstwo od reguły zakazu wykładni synonimicznej,

która zabrania przyjmowania, że normodawca nadaje różnym zwrotom to samo

znaczenie. Niewątpliwie, na gruncie języka potocznego inne znaczenie nadaje się

wyrażeniu „umieścić” inne zaś wyrażeniu „wymienić”. To ostatnie oznacza tyle, co:

8

„podać nazwę czegoś lub imię i nazwisko kogoś w pewnym porządku, w pewnej

kolejności; wyliczyć” (zob. Uniwersalny słownik języka polskiego, red. S. Dubisz). Należy

również wskazać, że żaden z powołanych przepisów nie reguluje w sposób

samodzielny, kompletny zarówno formy jak i treści protokołu sporządzonego przez

notariusza na walnym zgromadzeniu spółki akcyjnej. W tym względzie istotne są nie

tylko postanowienia art. 421 § 1 i 2 k.s.h. ale również art. 104 i odpowiednio

stosowanego art. 92 prawa o notariacie. Ponadto inny jest zakres regulacji tych

przepisów. Paragraf 1 art. 421 k.s.h. przewiduje umieszczenie uchwał walnego

zgromadzenia w protokole a dodatkowo wskazuje, że protokół winien zostać

sporządzony przez notariusza. Z kolei paragraf 2 art. 421 k.s.h. szczegółowo określa 1)

co należy stwierdzić w protokole, 2) co należy wymienić w protokole, 3) co należy

dołączyć do protokołu, 4) co należy dołączyć do księgi protokołów. W myśl tego

przepisu w protokole należy wymienić powzięte uchwały, liczbę głosów oddanych na

każdą uchwałę i zgłoszone sprzeciwy. Ta część protokołu ma charakter czysto

sprawozdawczy i w istocie chodzi o powiązanie wyników głosowania stwierdzenie i

zgłoszonych sprzeciwów z konkretną uchwałą. Najprościej jest to uczynić przez

wymienienie uchwały (jej oznaczenie, wskazanie przedmiotu) a następnie podanie liczby

głosów oddanych za oraz zgłoszone sprzeciwy. „Wymienienie” powziętych uchwał nie

stanowi samodzielnego elementu treści protokołu, ale – pełni rolę pomocniczą

względem zapisu wyników głosowania.

Protokół z walnego zgromadzenia jest dokumentem odtwarzającym przebieg

zgromadzenia. W doktrynie podkreśla się wagę samego protokołu jak i udziału

notariusza w jego spisaniu. Notariusz jest osobą zaufania publicznego i spisując

protokół działa jako testus privilegiatus, którego ustalenia dają rękojmię zgodności z

rzeczywistością. Obowiązkiem notariusza jest czuwać nad należytym zabezpieczeniem

praw i słusznych interesów stron oraz innych osób, dla których czynność ta może

powodować skutki prawne (art. 80 § 2 pr. not.). Sporządzony przez notariusza protokół,

ma charakter dokumentu urzędowego (art. 2 § 1 i 2 pr. not.), co ma istotne znaczenie

dla jego mocy dowodowej, korzysta on bowiem zarówno z domniemania prawdziwości

jak i z domniemania zgodności z prawdą tego, co zostało w nim zaświadczone (art. 244

§ 1, art. 252 k.p.c.).

Fakt, że protokół walnego zgromadzenia sporządzany jest przez osobę zaufania

publicznego oraz jego moc dowodowa przysługująca dokumentom urzędowym decydują

o tym, że pełni on funkcję zabezpieczającą zarówno wobec spółki, jak i innych

9

podmiotów nawet nie biorących udziału w walnym zgromadzeniu. Na podstawie

prawidłowo sporządzonego protokołu można ustalić: czy walne zgromadzenie zostało

prawidłowo zwołane, czy było zdolne do powzięcia uchwał, czy uchwały faktycznie

zostały podjęte i jakim stosunkiem głosów, czy akcjonariusze, którzy głosowali

przeciwko uchwale, po jej powzięciu zażądali zaprotokołowania sprzeciwu oraz to, jakie

uchwały zostały podjęte, przy czym nie chodzi tylko o ustalenie przedmiotu uchwał ale

przede wszystkim ich treść. Prawidłowo sporządzony protokół umożliwia

przeprowadzenie kontroli powziętych uchwał przez sąd, pod kątem ich zgodności z

prawem, postanowieniami statutu, dobrymi obyczajami, interesami spółki i

akcjonariuszy, w trybie powództwa o uchylenie uchwały lub o stwierdzenie jej

nieważności. Samo wymienienie powziętych uchwał, bez jednoczesnego umieszczenia

ich w protokole pozostaje w sprzeczności nie tylko z funkcją zabezpieczającą protokołu,

ale i z jego istotą. Walne zgromadzenie zwoływane jest w celu podjęcia szeregu decyzji

istotnych z punktu widzenia spółki i akcjonariuszy. Protokół winien odzwierciedlać

przebieg zgromadzenia, nie wyłączając tego, co jest najistotniejsze tj. treści podjętych

uchwał. Udział notariusza w walnym zgromadzeniu jest niezbędny tylko ze względu na

wymaganie umieszczenia podjętych uchwał w protokole przez niego sporządzonym.

„Umieszczeniem” uchwał w protokole, w rozumieniu art. 421 § 1 k.s.h., nie jest

umieszczenie ich w załączniku do protokołu, bowiem wbrew temu co twierdzi pozwana,

załącznik nie stanowi integralnej części protokołu. Według art. 1 § 1 prawa o notariacie,

notariusz jest powołany do dokonywania czynności notarialnych, które mają formę

notarialną, tj. przybierają postać dokumentów notarialnych (art. 2 § 2 pr. not.). Zamknięty

katalog czynności notarialnych zawiera art. 79 pr. not., wśród których wymienia

sporządzanie aktów notarialnych i spisywanie protokołów. Zarówno akt notarialny jak i

protokół sporządzony przez notariusza stanowią dokumenty notarialne. Przepisy ustawy

Prawo o notariacie, Kodeksu cywilnego i innych ustaw posługują się nie tylko pojęciem

formy notarialnej i aktu notarialnego ale również pojęciem formy aktu notarialnego.

Pojęcie formy notarialnej jest szersze od pojęcia formy aktu notarialnego. Formę

notarialną ma każdy dokument sporządzony przez notariusza zgodnie z prawem, który

przybiera postać pisemną, przy czym ustawa nie precyzuje wymogów, którym taki

dokument winien odpowiadać. Jeżeli dokument notarialny spełnia wymagania określone

w art. 92 prawa o notariacie to wówczas spełnia kryteria aktu notarialnego. Niekiedy

jednak przepisy przewidują formę aktu notarialnego dla innych dokumentów notarialnych

niż akty notarialne. Różnica między dokumentem sporządzonym w formie aktu

10

notarialnego a aktem notarialnym jest taka, że do dokumentu w formie aktu notarialnego

mają zastosowanie tylko te przepisy określające wymagania formalne aktu notarialnego,

które dają się pogodzić z istotą i charakterem prawnym tego dokumentu. Spisanie

protokołu stanowi czynność notarialną (art. 79 pkt 4 pr. not.), zaś sam protokół jest

dokumentem notarialnym, który sporządza się w formie aktu notarialnego (art. 104 § 1 i

4 pr. not.). W doktrynie wskazuje się na istotne różnice między aktem notarialnym a

protokołem sporządzonym w formie aktu, oraz, że do protokołu mogą mieć

zastosowanie tylko te przepisy dotyczące formy aktu, które dadzą się pogodzić z istotą

protokołu.

Podsumowując dotychczasowe rozważania należy stwierdzić, że protokół

walnego zgromadzenia spółki akcyjnej stanowi dokument notarialny, sporządzony w

formie aktu notarialnego, przy czym formę i treść tego dokumentu poza przepisami

Prawa o notariacie (art. 104, art. 92 i n.) określa również art. 421 § 1 i 2 k.s.h. Według

art. 94 § 2 zd. 1 pr. not. akt notarialny przed podpisaniem powinien być odczytany przez

notariusza lub przez inną osobę w jego obecności, z kolei zdanie trzecie § 2 traktuje o

tym, że na żądanie powinny być odczytane również załączniki do aktu. Z przytoczonego

przepisu jednoznacznie wynika, że ustawa Prawo o notariacie posługuje się zarówno

pojęciem aktu notarialnego, który stanowi dokument o określonej treści, obejmujący

czynność notarialną, jak również pojęciem załącznika do aktu notarialnego. Przytoczona

wyżej reguła zakazu wykładni synonimicznej zabrania nadawania różnym zwrotom tego

samego znaczenia. Należy więc w sposób wyraźny oddzielić akt notarialny od

załącznika do aktu. Są to dwa różne zwroty, którym ustawodawca nadał odmienne

znaczenia. W konsekwencji również inne znaczenie należy nadać protokołowi

sporządzonemu w formie aktu notarialnego a inne załącznikowi do tego protokołu.

Ustawa określiła wymagania formalne protokołu (np. protokół powinien zostać

podpisany przez przewodniczącego i notariusza, a jeżeli jest sporządzany na dwóch lub

więcej arkuszach, to arkusze te powinny być ponumerowane, parafowane i połączone)

jednocześnie nie przewidując żadnych wymagań, którym odpowiadać powinien

załącznik do protokołu. Z samej istoty załącznika wynika, że powinien on pozostawać w

związku ze sporządzonym protokołem, przy czym związek ten może się przejawiać np.

przez odesłanie zamieszczone w treści protokołu i parafowanie załącznika przez

przewodniczącego i notariusza. Takimi pojęciami jak protokół i załącznik do protokołu

posługują się również inne akty prawne. Tytułem przykładu można wskazać przepisy

Kodeksu postępowania cywilnego. Artykuł 158 k.p.c. określa, co powinien zawierać

11

protokół posiedzenia. Z treści tego przepisu wynika również, że protokół podpisują

przewodniczący i protokolant. Zgodnie zaś z art. 161 k.p.c. w toku posiedzenia wnioski,

oświadczenia, uzupełnienia i sprostowania wniosków i oświadczeń można zamieścić w

załączniku do protokołu. Jeżeli stronę zastępuje adwokat, radca prawny, rzecznik

patentowy lub Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa, przewodniczący może zażądać

złożenia takiego załącznika w wyznaczonym terminie. Przytoczone przepisy

jednoznacznie różnicują protokół i załącznik do protokołu. Protokół winien spełniać

określone wymogi formalne, zaś dla załącznika ustawodawca nie przewidział żadnych

wymogów. W szczególności należy podnieść, że załącznik nie stanowi pisma

procesowego w rozumieniu art. 125 k.p.c. i nie musi odpowiadać wymogom stawianym

pismom procesowym. Załącznika - inaczej niż w wypadku protokołu - nie podpisują

przewodniczący i protokolant. W doktrynie sporne jest nawet to, czy załącznik powinien

zostać podpisany przez podmiot, od którego załącznik pochodzi. Inna jest również treść

protokołu i załącznika, który wprawdzie może obejmować różnego rodzaju wnioski

i oświadczenia składane przez strony, to jednak tylko, takie dla których ustawa nie

przewiduje określonej formy procesowej.

Przepis art. 421 § 1 k.s.h. w sposób wyraźny wskazuje, że uchwały powinny

zostać umieszczone w protokole spisanym przez notariusza, zaś art. 104 § 4 pr. not.

dodatkowo stanowi, że protokół spisuje się w formie aktu notarialnego. Przepisy

Kodeksu spółek handlowych nie przewidują możliwości umieszczenia uchwał w

załączniku do protokołu, brakuje też podstawy prawnej dla uzasadnienia tezy, że

załącznik stanowi integralną część protokołu, przy czym nie ma żadnego znaczenia w

jakiej formie zostaje on sporządzony, bowiem nawet przy założeniu, że załącznik

zostałby sporządzony w formie notarialnej lub w formie aktu notarialnego, to nadal

pozostałby tylko załącznikiem do protokołu. Na marginesie tylko należy wskazać, że w

niniejszej sprawie załączniki do protokołu nie zostały sporządzone w formie aktu

notarialnego, a tym bardziej nie odpowiadają wymogom protokołu sporządzonego w

formie aktu notarialnego. Załączniki nie zostały podpisane przez notariusza i

przewodniczącego (art. 104 § 2 pr. not.), a tylko parafowane, ponadto numeracja stron

znajduje się wyłącznie na stronach protokołu, a strony na których znajdują się załączniki

nie są ponumerowane (art. 93 w zw. z art. 104 § 4 pr. not.).

Bezzasadny okazał się również zarzut naruszenia art. 104 § 1 i 4 pr. not.

Pozwana wskazała, że żaden z przepisów Prawa notarialnego nie formułuje wymogu

samodzielnego sporządzenia dokumentu protokołu przez notariusza, że dla zachowania

12

formy aktu notarialnego bez znaczenia pozostaje jakimi środkami posługuje się

notariusz przy redagowaniu dokumentu, w szczególności zaś czy dokument ten został w

sensie technicznym spisany osobiście przez notariusza, czy też inna osobę. Wbrew

twierdzeniom pozwanej Sąd Apelacyjny – co wynika z pisemnych motywów

rozstrzygnięcia – nie wypowiadał się co „techniki spisywania protokołów”, trafnie

natomiast przyjął, że załącznik do protokołu nie został sporządzony w formie aktu

notarialnego, bowiem nie zawiera on podpisu notariusza, a tylko jego parafę, tj. skrót

podpisu. Ustawodawca na gruncie prawa o notariacie w sposób wyraźny odróżnia

parafę (art. 93 pr. not.) od podpisu notariusza, który stanowi obligatoryjny element

każdego dokumentu sporządzonego w formie aktu notarialnego, nie wyłączając

protokołu walnego zgromadzenia. Zwykle też parafą a nie podpisem winny zostać

opatrzone sprostowania oczywistych omyłek pisarskich i rachunkowych (np. art. 6zs ust.

6 ustawy z dnia 24 lipca 1999 r. o Służbie Celnej – Dz. U. z 2004, Nr 156, poz. 1641,

tekst jednolity ze zm.).

Sądy obu instancji orzekające w niniejszej sprawie prawidłowo zastosowały art.

425 § 1 k.s.h. stwierdzając nieważność powziętych uchwał. Zaskarżone uchwały winny

zostać zamieszczone w protokole sporządzonym w formie aktu notarialnego.

Umieszczenie ich w załącznikach do tego aktu stanowiło naruszenie bezwzględnie

obowiązujących przepisów traktujących o formie szczególnej czynności prawnej (art. 73

§ 2 k.c. w zw. z art. 2 k.s.h.).

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. orzekł

jak w sentencji.