I CSK 155/08

Sygn. akt I CSK 155/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 października 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa E.(…) Spółki z o.o. w T.

przeciwko Państwowemu Funduszowi Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 3 października 2008 r., skargi

kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 24 października

2007 r., sygn. akt VI ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 15 grudnia 2006 r. Sąd Okręgowy w W. oddalił powództwo o

zasądzenie 1 698 331,50 zł z tytułu nienależnego świadczenia i orzekł o kosztach

procesu.

Sąd ustalił, że powódka na podstawie decyzji z dnia 30 kwietna 1999 r. uzyskała

status zakładu pracy chronionej i z tego tytułu była zwolniona z wpłat do urzędu

2

skarbowego należności z tytułu podatku od towarów i usług, stanowiących różnicę

pomiędzy podatkiem należnym a naliczonym.

Zgodnie z art. 14a ust. 3 ustawy z dnia 8 stycznia 1993 r. o podatku od towarów i

usług oraz podatku akcyzowym (Dz. U. Nr 11, poz. 50 ze zm.; dalej – ustawa o podatku

od towarów i usług), jeżeli kwota zwolnienia była wyższa od kwoty stanowiącej iloczyn

osób niepełnosprawnych zatrudnionych w zakładzie pracy chronionej w przeliczeniu na

pełny wymiar czasu oraz trzykrotności najniższego wynagrodzenia, różnica podlegała

przekazaniu na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych w

terminach przewidzianych dla rozliczenia z tytułu podatku od towarów i usług. Tytułem

tej różnicy powódka przekazała pozwanemu od lutego do grudnia 1999 r. łącznie

1 698 331,50 zł.

Na podstawie decyzji Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych z

dnia 21 grudnia 1999 r., nr U/(...), powódka utraciła status zakładu pracy chronionej z

dniem 1 lutego 1999 r. Tę decyzję Minister Pracy i Polityki Socjalnej – na skutek

wniosku powódki o ponowne rozpatrzenie sprawy – utrzymał w mocy decyzją z dnia 14

lutego 2000 r.

Dnia 31 maja 2000 r. Dyrektor Urzędu Kontroli Skarbowej w B. wydał decyzję

określającą wysokość zaległości podatkowej z tytułu podatku od towarów i usług oraz

odsetek. W trakcie postępowania odwoławczego od tej decyzji Minister Pracy i Polityki

Socjalnej wydał decyzje:

- z dnia 27 czerwca 2000 r., uchylającą w całości decyzję z dnia 14 lutego 2000 r.

i utrzymującą w mocy decyzję Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych

z dnia 21 grudnia 1999 r.;

- z dnia 17 sierpnia 2000 r., wydaną po rozpatrzeniu wniosku o ponowne

rozpoznanie sprawy zakończonej decyzją z dnia 27 czerwca 2000 r., utrzymał w mocy

zaskarżoną decyzję w części dotyczącej uchylenia decyzji Ministra Pracy i Spraw

Socjalnych z dnia 14 lutego 2000 r., uchylił zaskarżoną decyzję w części dotyczącej

uchylenia decyzji Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych z dnia 21

grudnia 1999 r., uchylił decyzję z dnia 21 grudnia 1999 r. w części dotyczącej utraty

statusu zakładu pracy chronionej i orzekł jego utratę z dniem 18 listopada 1999 r.

Decyzją z dnia 15 września 2000 r. Izba Skarbowa w B. uchyliła decyzję

Dyrektora Urzędu Kontroli Skarbowej w B. z dnia 31 maja 2000 r. określającą wysokość

zaległości powódki z tytułu podatku od towarów i usług oraz odsetek od zaległości i

sprawę przekazała do ponownego rozpoznania.

3

Dnia 21 września 2000 r. powódka wniosła do Naczelnego Sądu

Administracyjnego skargę na decyzję Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 17

sierpnia 2000 r. z wnioskiem o jej zmianę i orzeczenie utraty statusu zakładu pracy

chronionej z dniem 21 grudnia 1999 r. Ponadto powódka wniosła skargę do Naczelnego

Sądu Administracyjnego na decyzję Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 14 lutego

2000 r. Naczelny Sąd Administracyjny – mimo cofnięcia przez powódkę obu skarg –

rozpoznał sprawę i wyrokiem z dnia 30 stycznia 2003 r. stwierdził nieważność decyzji z

dnia 17 sierpnia 2000 r. i poprzedzającej ją decyzji z dnia 27 czerwca 2000 r. oraz

umorzył postępowanie w sprawie skargi na decyzję z dnia 14 lutego 2000 r. W

konsekwencji orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego obowiązywała decyzja

Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 14 lutego 2000 r. utrzymująca w mocy decyzję

Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych orzekającą utratę przez

powódkę statusu zakładu pracy chronionej z dniem 1 lutego 1999 r.

W dniu 30 maja 2003 r. powódka ponownie wniosła o zmianę decyzji z dnia 14

maja 2000 r. przez orzeczenie utraty statusu zakładu pracy chronionej z dniem 18

listopada 1999 r. Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Socjalnej decyzją z dnia 18 lipca

2003 r. odmówił zmiany decyzji, a następnie tę decyzję utrzymał w mocy decyzją z dnia

29 sierpnia 2003 r.

Dnia 24 listopada 2003 r. Dyrektor Urzędu Kontroli Skarbowej w B. wydał

decyzję, w której określił zobowiązanie z tytułu podatku od towarów i usług za okres od

lutego do grudnia 1999 r. w wysokości 5 862 765 zł, utrzymaną w mocy przez Dyrektora

Izby Skarbowej w B. decyzją z dnia 11 lutego 2004 r.

Dokonywane przez powódkę wpłaty na rzecz Państwowego Funduszu

Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych były sukcesywnie wykorzystywane w roku ich

otrzymania na zadania Funduszu przewidziane w planie finansowym. Wpłaty za listopad

i grudzień 1999 r. pozwany otrzymał w dniu 20 grudnia 2000 r. i wykorzystał w tym

samym miesiącu.

Sąd Okręgowy uznał, że spełnione przez powódkę świadczenie na rzecz

pozwanego stało się – na skutek odpadnięcia podstawy prawnej z powodu utraty przez

powódkę statusu zakładu pracy chronionej – świadczeniem nienależnym (art. 410 § 2

k.c.) i podlega zwrotowi na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu.

Jednakże obowiązek zwrotu nienależnego świadczenia wygasł na podstawie art. 409

k.c. Pozwany nie mógł bowiem liczyć się z obowiązkiem zwrotu wpłat, ponieważ o

4

decyzji orzekającej utratę przez powódkę statusu zakładu pracy chronionej dowiedział

się dnia 25 stycznia 2000 r., a więc po wykorzystaniu przekazanych mu wpłat.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację powódki. Z uzasadnienia

wyroku wynika, że Sąd odwoławczy podzielił ustalenia faktyczne Sądu pierwszej

instancji. Uznał jednak, że powództwo podlega oddaleniu – jego zdaniem – z powodu

trafnie podniesionego przez pozwanego w odpowiedzi na apelację zarzutu

przedawnienia roszczenia na podstawie art. 118 in fine k.c. Roszczenie o zwrot

nienależnego świadczenia z tytułu przekazanych przez powódkę wpłat na rzecz

pozwanego jest roszczeniem związanym w prowadzeniem działalności gospodarczej.

Powódka dokonywała tych wpłat jako zakład pracy chronionej i przedsiębiorca

prowadzący działalność gospodarczą. Opierając się na dokonanych ustaleniach

faktycznych, Sąd uznał, że powódka mogła wezwać pozwanego do zwrotu nienależnego

świadczenia bezpośrednio po dokonaniu ostatniej wpłaty, tj. dnia 24 stycznia 2000 r., a

przynajmniej bezpośrednio po wydaniu decyzji z dnia 14 lutego 2004 r. (utrzymującej w

mocy decyzję z dnia 21 grudnia 1999 r. o utracie statusu zakładu pracy chronionej).

Tymczasem pozew został wniesiony dnia 2 września 2004 r., a więc po upływie

trzyletniego terminu przedawnienia.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach, pełnomocnik powódki zarzucił

naruszenie przez błędną wykładnię art. 84 Konstytucji w związku z art. 14a ust. 3 ustawy

o podatku od towarów i usług, art. 41 pkt 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1999 r. o

rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych w brzmieniu

obowiązującym do 31 grudnia 1999 r., art. 5 ust. 1 pkt 2, art. 3 ust. 1 pkt 2 i art. 3 ust. 2

pkt.1 ustawy z 26 listopada 1998 r. o finansach publicznych, art. 118 k.c. w związku z

art. 14 ust. 3 ustawy o podatku od towarów i usług i art. 69 Konstytucji, art. 120 § 1 k.c.

w związku z art. 455, art. 405 i art. 410 k.c., art. 405 w związku z art. 410, art. 120 k.c. i

art. 14a ust. 3 ustawy o podatku od towarów i usług, art. 123 § 1 pkt 2 w związku z art.

124 § 1 i 2 k.c., naruszenie przez niewłaściwe zastosowanie art. 117 § 2 w związku z

art. 118 k.c. oraz obrazę art. 382 i art. 328 § 2 k.p.c. Powołując się na te podstawy,

wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z szeregu zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej zasadnicze znaczenie

dla oceny zasadności skargi ma zarzut naruszenia art. 118 in fine k.c. polegający –

zdaniem skarżącej – na błędnym uznaniu, że dochodzone roszczenie o zwrot

5

nienależnego świadczenia z tytułu wpłat dokonanych na podstawie art. 14a ust. 3

ustawy o podatku od towarów i usług jest w rozumieniu przytoczonego przepisu

roszczeniem związanym z prowadzeniem działalności gospodarczej i podlega

trzyletniemu terminowi przedawnienia.

Kwestia rozumienia zawartego w art. 118 k.c. określania „związane

z prowadzeniem działalności gospodarczej” była przedmiotem wypowiedzi Sądu

Najwyższego. W uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 14 maja 1998 r., III CZP 12/98

(OSNC 1998, nr 10, poz. 151) Sąd Najwyższy, podkreślając, że sam przymiot działania

w charakterze przedsiębiorcy nie przesądza o tym, iż każde roszczenie tego podmiotu

można uznać za związane z prowadzeniem działalności gospodarczej, przyjął

rozróżnienie na roszczenie związane z działalnością gospodarczą i związane z

prowadzeniem przedsiębiorstwa. To drugie pojęcie jest szersze i obejmuje także

czynności związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa w znaczeniu przedmiotowym.

W przywołanej uchwale Sąd Najwyższy wyjaśnił, a wywód ten – ze względu na

kluczowe znaczenie zarzutu naruszenia art. 118 k.c. i różnicę zdań stron co do wykładni

powołanego przepisu – wymaga szerszego przytoczenia, że określenie „związane z

prowadzeniem działalności gospodarczej” jest określeniem bardzo szerokim. Użycie

przez ustawodawcę takiego określenia zdaje się sugerować, że chodzi o jakikolwiek

związek z prowadzoną działalnością gospodarczą. Tego rodzaju interpretacja jest

jednak nie do przyjęcia.

Należy bowiem dostrzegać różnicę pomiędzy zakresem pojęć „prowadzenie

działalności gospodarczej”, a „prowadzenie przedsiębiorstwa”. W konsekwencji należy

uznać, że czynności podejmowane przez podmiot gospodarczy wchodzą w zakres jego

działalności gospodarczej, gdy pozostają w normalnym, funkcjonalnym związku z tą

działalnością, w szczególności poodejmowane są w celu realizacji zadań związanych z

przedmiotem działalności tego podmiotu (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 11

czerwca 1992 r., III CZP 64/92, OSNCP 1992, nr 12, poz. 225).

Szerszym co do zakresu jest pojęcie „prowadzenie przedsiębiorstwa” oraz

„czynności pozostające w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa”. W obrębie tego

pojęcia znajdą się m. in. czynności związane z funkcjonowaniem przedsiębiorstwa w

znaczeniu przedmiotowym. W takim związku z „prowadzeniem przedsiębiorstwa może

ewentualnie pozostawać wykonywanie zadania polegającego na utrzymaniu w stanie

gotowości bezczynnych linii produkcyjnych. Tego rodzaju czynności nie pozostają

bowiem w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, nie polegają na

6

uczestnictwie w obrocie gospodarczym, nie prowadzą do wytwarzania dóbr

materialnych, a także nie przynoszą żadnego zysku. Nie wykazują zatem cech

pozostających w związku z prowadzeniem działalności gospodarczej.

Wykładnia art. 118 k.c. w omawianym zakresie wymaga także – co podkreślił Sąd

Najwyższy w przytoczonej uchwale – sięgnięcia do ratio legis uregulowania zawartego w

tym przepisie. Wprowadzając krótszy, trzyletni termin przedawnienia dla roszczeń

związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej, ustawodawca uwzględnił

wymagania prawidłowego funkcjonowania gospodarki rynkowej. W stosunkach między

partnerami działalności gospodarczej, profesjonalistami, roszczenia powinny być

realizowane sprawnie i szybko. Instrumentem „nakłaniającym” podmioty gospodarcze do

takiego sprawnego działania jest krótki, trzyletni termin przedawniania. Jego

zastosowanie wymaga jednak w stosunkach między podmiotami istnienia partnerstwa w

obrocie gospodarczym.

Dokonana w przytoczonej uchwale wykładnia art. 118 k.c. została potwierdzona w

kolejnych orzeczeniach Sądu Najwyższego (por. wyroki Sąd Najwyższego: z dnia 1

października 1998 r., I CKN 288/98 i z dnia 26 listopada 1998 r., I CKU 108/98, niepubl.

oraz uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 11 stycznia 2001 r., III

CZP 63/01, OSNC 2002, nr 9, poz. 106). Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym

niniejszą skargę kasacyjną podziela ten kierunek interpretacji art. 118 k.c. To oznacza,

że dochodzone w sprawie roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia z tytułu wpłat

dokonanych na podstanie art. 14a ust. 3 ustawy o podatku o towarów i usług – wbrew

stanowisku Sądu Apelacyjnego – nie jest roszczeniem związanym z prowadzeniem

działalności gospodarczej.

Mając na względzie różnicę pomiędzy zakresem pojęć „prowadzenie działalności

gospodarczej”, a „prowadzenie przedsiębiorstwa”, należało uznać, że dochodzone

roszczenie nie jest związane z prowadzeniem działalności gospodarczej przez powódkę

w rozumieniu art. 118 k.c. Czynność polegająca na dokonywaniu wpłat na podstawie art.

14a ust. 3 ustawy o podatku od towarów i usług nie była podejmowana w celu realizacji

zadań związanych z przedmiotem działalności gospodarczej powódki. Wiązała się ona

natomiast z prowadzeniem przedsiębiorstwa jako zakładu pracy chronionej.

Dokonywanie wpłat na podstawie art. 14a ust. 3 ustawy o podatku od towarów i usług

nie stanowiło czynności pozostającej w związku z prowadzoną przez powódkę

działalnością gospodarczą, polegającej na uczestnictwie w obrocie gospodarczym,

prowadzącej do wytwarzania dóbr materialnych. Nie wykazuje zatem cech działań

7

pozostających w związku z prowadzeniem działalności gospodarczej. W konsekwencji

roszczenie, powstałe na skutek odpadnięcia podstawy prawnej dokonywania

wspomnianych wpłat na rzecz Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób

Niepełnosprawnych, nie ma charakteru roszczenia związanego z prowadzeniem

działalności gospodarczej w rozumieniu art. 118 k.c.

Również przedmiotowe i podmiotowe uzasadnienie ratio legis art. 118 k.c.

przemawia przeciwko uznaniu dochodzonego roszczenia za związane z prowadzeniem

działalności gospodarczej. Trudno bowiem mówić, aby stosunki między powódką a

Państwowym Funduszem Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych w zakresie

dokonywania wpłat na podstawie art. 14a ust. 3 ustawy o podatku od towarów i usług

miały charakter partnerstwa w obrocie gospodarczym, wymagającego ze względu na

profesjonalny charakter wierzyciela i potrzeby obrotu gospodarczego krótkiego,

trzyletniego terminu przedawnienia.

Należy podzielić wyrażany w piśmiennictwie pogląd, że wykładnia uwzględniająca

ratio legis unormowania zawartego w art. 118 in fine k.c. przemawia za przyjęciem, iż

roszczenie związane z prowadzeniem działalności gospodarczej, to roszczenie, które

ściśle wiąże się z umowami zawieranymi przez przedsiębiorców. Chodzi tu zarówno o

umowy, które są zawierane w ramach podstawowej działalności przedsiębiorcy, jak i o

umowy, które pośrednio tej działalności służą (np. umowy ubezpieczenia). Związane z

prowadzeniem działalności gospodarczej mogą być nie tylko roszczenia kontraktowe,

ale również roszczenia deliktowe oraz z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, pod

warunkiem, że pozostają w bezpośrednim związku przyczynowym ze wskazanymi wyżej

umowami. Przepisowi art. 118 in fine k.c. nie podlega natomiast przysługujące

przedsiębiorcy np. roszczenie z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, jeżeli powstało –

tak jak w okolicznościach niniejszej sprawy – poza relacjami kontraktowymi

przedsiębiorcy.

Z przedstawionych powodów zarzut naruszenia art. 118 k.c. należało uznać za

uzasadniony. Nie ma potrzeby ustosunkowywania się do pozostałych zarzutów skargi

kasacyjnej. Jest tak nie tylko dlatego, że już skuteczny zarzut naruszenia art. 118 k.c.

przesądza o uwzględnieniu skargi, ale także z tego powodu, że pozostałe zarzuty w

zasadzie miałyby znaczenie w sytuacji, w której zarzut naruszenia art. 118 k.c. okazałby

się nieuzasadniony.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji wyroku (art. 39815

§ 1

oraz 108 § 2 w związku z art. 39821

k.p.c.).