II CSK 149/08

Sygn. akt II CSK 149/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 września 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Helena Ciepła (przewodniczący)

SSN Marian Kocon

SSN Henryk Pietrzkowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Syndyka Masy Upadłości P. B.

Przedsiębiorstwa Budowlanego Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

w S.

przeciwko E. K. Przedsiębiorstwu Handlowo - Usługowemu

Spółce Jawnej, A. D., R. S. z siedzibą w S.

o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 30 września 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 27 czerwca 2007 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny w S. wyrokiem z dnia 27 czerwca 2007 r. zmienił wyrok

Sądu Okręgowego w S. z dnia 30 czerwca 2006 r. oddalający powództwo w ten

sposób, że uznał za bezskuteczną w stosunku do masy upadłości „P. B.”

Przedsiębiorstwa Budowlanego, spółki z o.o. w S. umowę przewłaszczenia w celu

zabezpieczenia, zawartą w dniu 30 czerwca 2004 r. między „P. B.”

Przedsiębiorstwem Budowlanym, spółką z o.o. w S. a pozwanym

Przedsiębiorstwem. Przedmiotem tej umowy była szczegółowo opisana maszyna

koparko-ładowarka.

Według dokonanych ustaleń spółka z ograniczoną odpowiedzialnością,

działająca jako Przedsiębiorstwo „P. B.”, której upadłość ogłoszona została w dniu

28 września 2004 r. straciła płynność finansową pod koniec 2003 r., powodując

zadłużanie się w stosunku do pozwanego Przedsiębiorstwa. W dniu 30 czerwca

2004 r. Przedsiębiorstwo „P. B.” jako przewłaszczający zawarło z pozwanym

Przedsiębiorstwem jako przyjmującym, pisemną umowę przewłaszczenia w celu

zabezpieczenia rosnącego długu, której przedmiotem była koparko-ładowarka.

Umowa nie została opatrzona urzędowym poświadczeniem daty złożenia przez

strony oświadczeń woli (art. 81 § 1 k.c.). Sąd Okręgowy uznał, że umowa

przewłaszczenia ma jednak datę pewną, bowiem uzyskała ją wskutek

umieszczenia o niej wzmianki w treści uzasadnienia postanowienia o ogłoszeniu

upadłości. Wskutek niespłacenia rosnącego długu przewłaszczona maszyna –

zgodnie z umową przewłaszczenia – została, po jej wycenieniu przez

rzeczoznawcę na kwotę 102 000 zł netto, wydana stronie pozwanej, która w dniu

27 września 2004 r. zbyła ją osobie trzeciej za cenę 90 000 zł netto. Trzy dni

wcześniej – 24 września 2004 r. Przedsiębiorstwo „P. B.”, sp. z o.o. zgłosiło

wniosek o ogłoszenie upadłości, wskazując o istnieniu zabezpieczenia na swoim

majątku, wynikającego z zawartej umowy z dnia 30 czerwca 2004 r. Sąd ogłosił

upadłość spółki „P. B.” w dniu 28 września 2004 r. Syndyk masy upadłości w dniu 7

października 2004 r. skierował do strony pozwanej pisemne oświadczenie, że na

podstawie art. 102 § 2 Prawa upadłościowego i naprawczego (Pr.up. i napr.) uznaje

3

za bezskuteczną wobec masy upadłości umowę przewłaszczenia na

zabezpieczenie, żądając wydania koparko-ładowarki.

Sąd Apelacyjny odmiennie niż Sąd Okręgowy uznał, że strona powodowa

ma interes prawny w wytoczeniu powództwa na podstawie art. 189 k.p.c.,

a ponadto stwierdził – przeciwnie, niż Sąd Okręgowy – że umowa przewłaszczenia

nie została zaopatrzona w datę pewną.

Strona pozwana, opierając skargę kasacyjną na podstawie naruszenia art.

101 ust. 2 Pr.upadł. i napr. oraz art. 81 § 2 pkt 1 k.c. przez błędną ich wykładnię

i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie, wnosiła o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania,

ewentualnie „o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa w całości”, co

należy rozumieć jako wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie

apelacji strony powodowej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia przez Sąd Apelacyjny przepisów art. 101 ust. 2 Pr.upadł.

i napr. oraz art. 81 § 2 pkt 1 k.c. przez błędną ich wykładnię nie zasługiwał na

uwzględnienie. W doktrynie i judykaturze wyrażany jest pogląd, że szczególna

forma czynności prawnej, jaką jest pismo z datą pewną (art. 81 k.c.), ma charakter

niejednorodny. Prezentowane są rożne definicje daty pewnej: węższa – formalna,

kryjąca się za sformułowaniem art. 81 § 1 in principio k.c. oraz szersza – realna,

wynikająca z treści art. 81 § 1 in fine k.c. (po przecinku). Rozróżnia się także datę

pewną sensu stricte (art. 81 § 1 k.c.) polegającą na urzędowym poświadczeniu daty

dokonania czynności prawnej (art. 81 § 1 k.c.) oraz datę pewną sensu largo, którą

czynność prawna nabywa później niż w dacie jej dokonania, tj. w chwili wskazanej

w sytuacjach opisanych w art. 81 § 2 i 3 k.c. Cecha pewności w tych sytuacjach

dotyczy jednak nie daty dokonania czynności w określonym dokładnie momencie,

ale istnienia czynności prawnej w chwili, gdy czynność prawna "nabyła" datę pewną

w wyniku stwierdzenia dokonania czynności prawnej w dokumencie urzędowym -

od daty dokumentu urzędowego (art. 81 § 2 pkt 1 k.c.); w wyniku umieszczenia

wzmianki przez organ państwowy, organ jednostki samorządu terytorialnego lub

przez notariusza - od daty wzmianki (art. 81 § 2 pkt 2 k.c.) bądź na skutek śmierci

4

jednej z osób podpisanych na dokumencie - od daty śmierci tej osoby (art. 81 § 2

k.c.).

Tego rodzaju rozróżnienie pojęcia „data pewna” ma – na co wskazuje

niniejsza sprawa – istotny walor praktyczny. W przypadku bowiem uznania, że jest

to pojęcie jednolite i brak jest podstaw, zwłaszcza w świetle wykładni gramatycznej

art. 81 k.c., do czynienia wskazanego rozróżnienia na datę pewną sensu stricte

oraz datę pewną sensu largo należałoby uznać, że datę pewną ma zarówno

czynność prawna zdziałana na piśmie i poświadczona urzędowo w czasie jej

dokonania, jak również czynność prawna dokonana w zwykłej formie pisemnej, ale

poświadczona w sposób wskazany w § 2 art. 81 k.c. Prowadziłoby to do przyznania

każdej ze stron czynności prawnej, a także osobom trzecim konwalidacyjnego

prawa kształtującego, polegającego na możności przekształcenia nieważnej

czynności prawnej w czynność ważną w następstwie podjęcia działań opisanych

w art. 81 § 2 i 3 k.c. Za niedopuszczalnością sanowania braku formy pisemnej

z datą pewną ad solemnitatem w trybie określonym w art. 81 § 2 i 3 k.c.

opowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19 listopada 2003 r., V CK 455/02

(LEX nr 141686). Takie samo zastrzeżenie należy przyjąć w przypadku formy

pisemnej z datą pewną ad eventum. Wprawdzie niezachowanie tej formy nie

powoduje bezwzględnej nieważności czynności prawnej, jak ma to miejsce

w przypadku zastrzeżenia formy ad solemnitatem, jednak powoduje, że nieważny

staje się skutek objęty zastrzeżeniem. Zgodnie art. 101 ust. 2 Pr. upadł. i napr.

umowa przeniesienia własności rzeczy, wierzytelności lub innego prawa zawarta

w celu zabezpieczenia wierzytelności jest skuteczna wobec masy upadłości, gdy

została zawarta w formie pisemnej z datą pewną. W przypadku tej umowy

nieważnością objęta jest zatem skuteczność umowy wobec masy upadłości.

Twierdzenie skarżącego że umowa przewłaszczenia na zabezpieczenie

stała się skuteczna względem masy upadłości z tego względu, że ma datę pewną

uzyskaną w sposób określony w art. 81 § 2 i 3 k.c., oparte jest na poglądzie

przyjętym w judykaturze, który nie zyskał akceptacji w doktrynie. Zgodnie z tym

zapatrywaniem przewidziana w art. 101 Pr. upadł. i napr. forma pisemna z datą

pewną jest zachowana zarówno wówczas, gdy nastąpiło urzędowe poświadczenie

daty dokonania czynności prawnej (art. 81 § 1 k.c.), jak i wtedy, gdy czynność

5

prawna uzyskała datę pewną na skutek zdarzeń wymienionych w art. 81 § 2 i 3 k.c.

(por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2005 r., III CZP 104/05,

OSNC 2006, nr 10, poz. 162 oraz glosę w OSP 2006, nr 7-8, poz. 87). Należy

podkreślić, że wspomniana uchwała podjęta została w sprawie, w której zdarzenie

przewidziane w art. 81 § 2 k.c. nastąpiło przed ogłoszeniem upadłości.

W rozpoznanej sprawie kolejność zdarzeń była odwrotna; umowa przewłaszczenia

uzyskała datę pewną po ogłoszeniu upadłości. Już z tych względów odwoływanie

się do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2005 r. nie znajduje

usprawiedliwienia.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną uznał, że

niezależnie od tego, czy zdarzenie, o którym mowa w art. 81 § 2 i 3 k.c. następuje

przed, czy po ogłoszeniu upadłości, umowa przewłaszczenia nie uzyskuje daty

pewnej. Innymi słowy umowa taka jest skuteczna względem masy upadłości tylko

wtedy, gdy ma datę pewną w rozumieniu art. 81 § 1 k.c. Za przyjęciem takiego

stanowiska przemawia przede wszystkim wykładnia gramatyczna przepisu art. 101

ust. 2 Pr. upadł. i napr., w którym ustawodawca postawił wymaganie „zawarcia”

umowy w formie pisemnej z datą pewną. Przez „zawarcie umowy w formie

pisemnej z datą pewną” należy więc rozumieć wyłącznie pismo zawierające datę

pewną. Gdy wykładnia literalna przepisu nie doprowadza do wniosków

nieracjonalnych nie ma powodów do poszukiwania argumentów, które dostarcza

wykładnia celowościowa. Nie przekonuje wynikający z niej argument, że

w przypadku umowy przewłaszczenia na zabezpieczenie, o której mowa w art. 101

ust. 2 Pr. upadł. i napr. uzyskanie daty pewnej w trybie art. 81 § 2 k.c. wystarcza,

aby wykluczyć możliwość działania na szkodę innych wierzycieli przez

antydatowanie zawartej umowy. W literaturze trafnie podkreśla się, że szkoda

wierzycieli może wiązać się także z działaniami podjętymi przed ogłoszeniem

upadłości, zwłaszcza w sytuacji, gdy niektórym wierzycielom znany jest stan

istniejącej już niewypłacalności dłużnika. Dlatego zgodnie z art. 127 ust. 3 Pr.upadł.

i napr. bezskuteczne są w stosunku do masy upadłości zabezpieczenia długu

niewymagalnego, a więc wynikającego także z przewłaszczenia na zabezpieczenie,

dokonane przez upadłego w terminie dwóch miesięcy przed dniem złożenia

wniosku o ogłoszenie upadłości. Broniąc stanowiska, do którego odwołał się

6

skarżący należałoby zatem zgłosić co najmniej zastrzeżenie, że granicą czasową

uzyskania daty pewnej w trybie art. 81 § 2 k.c. w celu skutecznego względem masy

upadłości przewłaszczenia na zabezpieczenie jest termin wskazany w art. 127 ust.

3 Pr. upadł. i napr. Uznając – z podanych przyczyn – że nie jest to stanowisko

zasadne nawet gdyby uwzględniało wspominany termin dwóch miesięcy przez

złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości, należało przyjąć, że umowa

przewłaszczenia celu zabezpieczenia, o której mowa w art. 101 ust. 2 Pr. upadł.

i napr. jest skuteczna względem masy upadłości tylko wtedy, gdy ma datę pewną

w rozumieniu art. 81 § 1 k.c.

Z przytoczonych względów należało orzec, jak w sentencji (art. 39814

k.p.c.).