II UK 31/08

Wyrok z dnia 3 października 2008 r.

II UK 31/08

Rozstrzyganie o prawie do emerytury w systemie powszechnym dla

uprawnionego do emerytury z zaopatrzenia emerytalnego żołnierzy nie jest ob-

jęte przedmiotem rozpoznania w sprawie wynikłej z odwołania od decyzji od-

mawiającej ustalenia kapitału początkowego na podstawie art. 173 ust. 1 i 1a

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpie-

czeń Społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227).

Przewodniczący SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Małgorzata Gersdorf, Beata Gudowska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 3 paździer-

nika 2008 r. sprawy z wniosku Tadeusza P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Spo-

łecznych-Oddziałowi w W. o ustalenie wartości kapitału początkowego, na skutek

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z

dnia 30 października 2007 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i oddalił apelację.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Apelacyjny we Wrocławiu wyrokiem z 30 października 2007 r. zmienił wy-

rok Sądu Okręgowego we Wrocławiu z 29 sierpnia 2006 r. oraz poprzedzającą go

decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w W. z 31 maja 2006 r., w ten

sposób, że nakazał organowi rentowemu ustalenie kapitału początkowego wniosko-

dawcy Tadeuszowi P. Wnioskodawca (ur. w 1951 r.) pobiera od 1989 r. emeryturę z

tytułu zawodowej służby wojskowej na podstawie ustawy z 16 grudnia 1972 r. o za-

opatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych i ich rodzin. Po uzyskaniu tej emery-

tury podjął zatrudnienie cywilne. Sąd Okręgowy uznał, że pozwany prawidłowo

odmówił ustalenia kapitału początkowego na podstawie art. 173 ust. 1 i ust. 1a

ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, jako że o naliczenie ka-

2

pitału początkowego mogą ubiegać się osoby, które nie mają ustalonego prawa do

emerytury na podstawie przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodo-

wych i ich rodzin. Sąd Apelacyjny uwzględnił apelację wnioskodawcy i przyznał mu

rację, „że na zasadzie art. 173 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r.” ma prawo do

ustalenia kapitału początkowego, bowiem spełnia wymienione w tym przepisie wa-

runki. Zgodnie z nim dla ubezpieczonych urodzonych po 31 grudnia 1948 r., którzy

przed dniem wejścia w życie tej ustawy opłacali składki na ubezpieczenie społeczne

lub za których składki opłacali płatnicy składek, ustala się kapitał początkowy. „Do-

dany ustawą z dnia 1 października 2003 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych ust. 1a nie miał na celu ograniczyć kręgu osób, dla których ustala się

kapitał początkowy, lecz rozszerzyć o osoby urodzone po dniu 31 grudnia 1948 r.,

które przed dniem 1 stycznia 1999 r. pozostawały w służbie w wymienionych w prze-

pisie jednostkach, a nie mają ustalonego prawa do świadczeń określonych w przepi-

sach o zaopatrzeniu emerytalnym tych osób. Reasumując prawo do ustalenia kapi-

tału początkowego mają także wymienieni w przepisie żołnierze i funkcjonariusze,

którzy do dnia 1 stycznia pozostawali w służbie, a więc przed dniem wejścia w życie

ustawy nie opłacali składek na ubezpieczenie społeczne, jak i składek nie opłacali za

nich płatnicy, lecz nie nabyli świadczeń z tytułu pełnionej służby, określonych w

przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym tych osób”.

W skardze kasacyjnej organ rentowy zarzucił błędne zastosowanie art. 173

ust. 1 ustawy emerytalnej wobec wnioskodawcy, którego sytuację reguluje art. 173

ust. 1a i błędną wykładnię tego przepisu polegającą na przyjęciu, że przepis ten nie

miał na celu ograniczenia kręgu osób, dla których ustala się kapitał początkowy, lecz

miał swój zakres zastosowania rozszerzyć o osoby urodzone po 31 grudnia 1948 r.,

które przed 1 stycznia 1999 r. pozostawały w służbie w wymienionych w przepisie

jednostkach, i które nie mają ustalonego prawa do świadczeń określonych w przepi-

sach o zaopatrzeniu emerytalnym tych osób, pomimo iż zgodnie z tym przepisem

osobom urodzonym po 1948 r. nie ustala się kapitału początkowego, jeżeli osoby te

przed dniem 1 stycznia 1999 r. pozostawały w służbie i mają ustalone prawo do

świadczeń określonych w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym tych osób. Skar-

żący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i jego zmianę przez oddalenie apela-

cji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

3

Sprawa została błędnie rozstrzygnięta przez Sąd Apelacyjny. Wnioskodawca

miał ustalone prawo do emerytury wojskowej i to determinowało jego sytuację. Zwy-

kła (gramatyczna) wykładnia przepisów art. 173 ust. 1 i art. 173 ust. 1a ustawy eme-

rytalnej nie pozwalała uznać odwołania za zasadne, gdyż z przepisów tych jasno wy-

nika norma prawna, że kapitału początkowego nie ustala się żołnierzowi zawodo-

wemu mającemu ustalone prawo do zaopatrzenia emerytalnego.

Inną rzeczą jest uzasadnienie takiego rozwiązania. Wyjaśnił je Trybunał Kon-

stytucyjny, który po rozpoznaniu skargi konstytucyjnej, wynikłej na tle podobnej

sprawy, potwierdził zgodność przepisu art. 173 ust. 1a ustawy emerytalnej z Konsty-

tucją, to jest z jej art. 67 ust. 1 w związku z art. 32 oraz brak niezgodności z art. 2

(wyrok TK z 12 lutego 2008 r., SK 82/06, OTK-A 2008 nr 1, poz. 3). Wykładnia prawa

przedstawiona przez Trybunał dla problemu występującego w tej sprawie jest wyraź-

na i jednoznaczna. Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie oceniał konstytucyjność

przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym. Wskazany wyrok wpisuje się w zgodny ciąg

jego stanowisk, w których przyjmuje się, że sprecyzowania określonego w Konstytu-

cji prawa do zabezpieczenia społecznego (art. 67 ust. 1) należy do ustawodawcy

zwykłego. Konstytucja stanowi wszak, iż zakres i formy zabezpieczenia społecznego

określa ustawa. Nie oznacza to, że Trybunał zwalnia się w ten sposób od oceny

przyjętych rozwiązań prawnych, która każdorazowo jest szczegółowa i skrupulatna.

Tak też wyjaśniono przyczyny stanowiska o zgodności z Konstytucją przepisu art.

173 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach.

Przedmiot decyzji organu rentowego obejmował tylko odmowę ustalenia ka-

pitału początkowego i tym samym wyznaczał on zakres rozstrzygania sądowego. Nie

dotyczył prawa do emerytury w systemie powszechnym. Szereg argumentów wnio-

skodawcy sięgało do tego uprawnienia, w szczególności ten, iż winien mieć prawo

„skonsumowania” składek na ubezpieczenie społeczne (emerytalne) z cywilnego za-

trudnienia. Rzecz jednak w tym, że ubezpieczenie emerytalne nie jest oparte na

ekwiwalentnej zastępowalności składki i emerytury. Mimo jego reformy od 1 stycznia

1999 r., ubezpieczenie to nadal oparte jest na ryzyku spełnienia przesłanek i rozło-

żeniu ciężaru ubezpieczenia na wszystkich uczestników. Po wtóre, w systemie za-

bezpieczenia społecznego zasadą jest prawo do jednego świadczenia emerytalnego.

Przyjęte początkowo w ustawie emerytalnej rozwiązanie, aby również żołnierze za-

wodowi podlegali powszechnemu ubezpieczeniu, nie zostało zrealizowane i po jego

4

zmianie od 1 października 2003 r. (ustawą z 23 lipca 2003 r. o zmianie ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych ustaw) wszyscy żołnierze zawo-

dowi zostali objęci systemem zaopatrzeniowym uregulowanym w ustawie o zaopa-

trzeniu emerytalnym żołnierzy. Nowelizacja przesądziła, że żołnierze zawodowi nie

będą podlegać powszechnemu systemowi ubezpieczeń społecznych. Spowodowało

to jednocześnie przyjęcie rozwiązania w art. 173 ust. 1a ustawy o emeryturach i

rentach, że kapitał początkowy nie będzie ustalany żołnierzom uprawnionym do eme-

rytury wojskowej, mimo iż po uzyskaniu świadczenia i przed 1 stycznia 1999 r. pod-

legali ubezpieczeniu z tytułu cywilnego zatrudnienia. Oceniając takie rozwiązanie

Trybunał stwierdził, ze kapitał początkowy ustala się dla osób, które nie mają ustalo-

nego prawa do zabezpieczenia społecznego z innych tytułów. Podmioty wymienione

w art. 173 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach mogą więc realizować prawo do

zabezpieczenia społecznego. Wobec takich osób jest realizowane prawo do zabez-

pieczenia społecznego wynikajce z art. 67 ust. 1 Konstytucji. Przepis artykuł 173 ust.

1a ustawy emerytalnej stanowi formę realizacji konstytucyjnego prawa do zabezpie-

czenia społecznego. Trybunał wskazał przy tym, że składki płacone na ubezpiecze-

nie społeczne mogą być uwzględniane przy określaniu wysokości emerytury z

zaopatrzenia emerytalnego żołnierzy (art. 14 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym

żołnierzy). Nie jest również wykluczony zbieg świadczeń z obu systemów i wybór

korzystniejszego (art. 7 tej ustawy).

Choć argumentacja orzeczenia Trybunału jest o wiele bogatsza niż wyżej

przywołana, to nie odnosi się - do wydaje się - kluczowego stwierdzenia, że kapitał

początkowy ustala się tym ubezpieczonym, którzy w przyszłości na jego podstawie

będą mogli mieć ustaloną emeryturę. Skoro ustawodawca wykluczył ustalenie kapi-

tału osobom z art. 173 ust. 1a ustawy emerytalnej, to można zakładać, iż nie będą

mogli nabyć tego świadczenia. Jednak - jak wyżej wskazano - rozstrzyganie o tym

wychodzi poza zakres decyzji, która obejmuje jedynie ustalenie kapitału początko-

wego. Rozstrzyganie o prawie do emerytury w systemie powszechnym dla upraw-

nionego do emerytury z zaopatrzenia emerytalnego żołnierzy nie jest objęte przed-

miotem rozpoznania w sprawie wynikłej z odwołania od decyzji odmawiającej ustale-

nia kapitału początkowego na podstawie art. 173 ust. 1 i ust. 1a ustawy emerytalnej.

Niemniej aktualny stan prawny jest taki, że emerytury z systemu powszechnego nie

przysługują byłym żołnierzom, którzy mają ustalone prawo do emerytury określonej w

przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy, obliczone z uwzględnieniem cy-

5

wilnych okresów składkowych (art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej). To rozwiązanie

potwierdza orzecznictwo przyjmujące, że odrębność ubezpieczenia emerytalno-

rentowego regulowanego ustawą z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawą z dnia 10 grudnia 1993 r. o za-

opatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin powoduje niemoż-

ność nabycia przez emeryta wojskowego prawa do emerytury na podstawie ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jeżeli we wcześniej

przyznanej emeryturze wojskowej uwzględniono okresy ubezpieczenia lub zatrudnie-

nia oraz inne okresy jako składkowe (art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i ren-

tach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - wyrok Sądu Najwyższego z 3 kwietnia

2007 r., II UK 165/06 (OSNP 2008 nr 9-10, poz. 140). Nie zachodzi tu więc brak

możliwości „skonsumowania” dodatkowego ubezpieczenia i ciężaru składkowego.

Przy zasadzie prawa tylko do jednego świadczenia racjonalne jest zwiększenie pier-

wotnego świadczenia, przy zauważeniu, że emerytury żołnierzy nie są przyznawane

na takich samych zasadach jak w systemie powszechnym.

Można również wskazać na wyrok Sądu Najwyższego z 9 października 2008

r., II UK 48/08 (niepublikowany), w którym przyjęto, że od 1 października 2003 r. z

mocy art. 10 pkt 2 ustawy z 23 lipca 2003 r., wyłączeni z możliwości uzyskania

świadczeń przewidzianych w ustawie emerytalnej zostali tylko ci żołnierze i funkcjo-

nariusze, którzy mają ustalone prawo do świadczeń z zaopatrzenia emerytalnego, z

uwzględnieniem okresów składkowych, a zachowują je żołnierze i funkcjonariusze,

którym przy obliczaniu prawa do emerytur z zaopatrzenia emerytalnego nie uwzględ-

niono okresów składkowych. W sprawie wnioskodawcy spór nie obejmował prawa do

emerytury lecz jedynie ustalenie kapitału początkowego. W tym zakresie rozstrzyga-

nia sytuacja faktyczna i prawna wynikająca z art. 173 ust. 1a ustawy emerytalnej nie

uprawniała do ustalenia jego kapitału początkowego. Oczywiście nie ma racji wnio-

skodawca, gdy próbuje argumentować - w odpowiedzi na skargę - że jego prawo do

ustalenia kapitału początkowego wynika z przepisu art. 173 ust. 1, gdyż nie jest to

norma samodzielna i wyłączna dla problemu sprawy.

Z tych motywów Sąd Najwyższy uwzględnił skargę oraz jej wniosek i orzekł na

podstawie art. 39816

k.p.c.

========================================