II UK 32/08

Wyrok z dnia 3 października 2008 r.

II UK 32/08

Podleganie przez kobietę obowiązkowo ubezpieczeniu chorobowemu z

tytułu stosunku pracy i uzyskanie prawa do zasiłku macierzyńskiego, wyklucza

równoczesne podleganie dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu z tytułu

prowadzenia działalności pozarolniczej i uzyskanie prawa do drugiego zasiłku

macierzyńskiego (art. 11 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubez-

pieczeń społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.).

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Romualda Spyt, Jolanta

Strusińska-Żukowska (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 3 paździer-

nika 2008 r. sprawy z wniosku Agnieszki S.-Z. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych-Oddziałowi Wojewódzkiemu w G. o zasiłek macierzyński, na skutek

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni z dnia 20 września 2007 r.

[...]

1) u c h y l i ł zaskarżony wyrok i zmienił poprzedzający go wyrok Sądu Rejo-

nowego Gdańsk - Południe-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z

dnia 20 kwietnia 2007r. [...] w ten sposób, że oddalił odwołanie wnioskodawczyni;

2) zasądził od Agnieszki S.-Z. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-

Oddziału Wojewódzkiego w G. kwotę 120 zł ( sto dwadzieścia) tytułem zwrotu kosz-

tów postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Wnioskodawczyni Agnieszka S.-Z. odwołała się od decyzji Zakładu Ubezpie-

czeń Społecznych-Oddziału w G. z dnia 11 stycznia 2007 r., odmawiającej jej prawa

do zasiłku macierzyńskiego za okres od 13 czerwca 2006 r. do 16 października 2006

r.

2

Sąd Rejonowy Gdańsk - Południe-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w

Gdańsku wyrokiem z dnia 20 kwietnia 2007 r. zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał

ubezpieczonej prawo do zasiłku macierzyńskiego za okres od 1 lipca 2006 r. do 16

października 2006 r. z tytułu urodzenia dziecka w okresie podlegania ubezpieczeniu

chorobowemu w związku z prowadzeniem pozarolniczej działalności gospodarczej.

Z ustaleń Sądu wynikało, że Agnieszka S.-Z. od 30 czerwca 2005 r. podlegała

ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospo-

darczej - kancelarii radcy prawnego. W okresie od 1 października 2005 r. do 30

czerwca 2006 r. podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z tytułu za-

trudnienia w Akademii Wychowania Fizycznego w G. i opłacała składki na ubezpie-

czenie zdrowotne z tytułu równolegle prowadzonej działalności gospodarczej. W dniu

13 czerwca 2006 r. ubezpieczona urodziła syna i od tego dnia przebywała na urlopie

macierzyńskim, pobierając zasiłek macierzyński przez okres od 13 czerwca 2006 r.

do 16 października 2006 r. W dniu 20 czerwca 2006 r. wnioskodawczyni dokonała

zgłoszenia do obowiązkowych ubezpieczenia emerytalnego, rentowych, wypadko-

wego oraz dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego z tytułu prowadzonej działal-

ności gospodarczej, wskazując jako dzień objęcia ubezpieczeniem 13 czerwca 2006

r. i opłaciła składki za okres od 13 czerwca 2006 r. do 30 czerwca 2006 r. W dniu 10

lipca 2006 r. wystąpiła z wnioskiem o ustalenie prawa do zasiłku macierzyńskiego z

tytułu urodzenia dziecka w okresie podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu choro-

bowemu w związku z prowadzeniem pozarolniczej działalności gospodarczej.

Sąd Rejonowy, powołując się na uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Naj-

wyższego z dnia 23 maja 2006 r. w sprawie III UZP 2/06, wskazał, że w związku z

nabyciem przez wnioskodawczynię prawa do zasiłku macierzyńskiego z tytułu za-

trudnienia powstał po jej stronie na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 9

ust. 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych obowiązek ubezpieczenia eme-

rytalnego i rentowego w związku z prowadzeniem pozarolniczej działalności gospo-

darczej, wobec czego na podstawie art. 11 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych wnioskodawczyni uzyskała również uprawnienie do objęcia jej dobro-

wolnym ubezpieczeniem chorobowym z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności

gospodarczej. Zdaniem Sądu, wnioskodawczyni skutecznie w dniu 20 czerwca 2006

r. zgłosiła się do ubezpieczeń społecznych, w tym do dobrowolnego ubezpieczenia

chorobowego od dnia 13 czerwca 2006 r., wskazując jako początek objęcia ubezpie-

czeniem dzień porodu. Skutkiem powyższego ubezpieczona w dacie porodu została

3

objęta dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym z tytułu prowadzenia działalności

gospodarczej i ochroną z tego ubezpieczenia, a w konsekwencji na podstawie art. 29

ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpiecze-

nia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz.U. Nr 60, poz. 636 ze zm.) na-

była prawo do zasiłku macierzyńskiego z tytułu dobrowolnego przystąpienia do

ubezpieczenia chorobowego w związku z prowadzoną przez nią działalnością go-

spodarczą, niezależnie od tego, że prawo do tego świadczenia uzyskała również w

związku z objęciem jej jako pracownika obowiązkiem ubezpieczenia chorobowego.

Sąd Okręgowy-Sąd Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w

Gdyni, rozpoznając apelację organu rentowego, uznał ją za bezzasadną i wyrokiem z

dnia 20 września 2007 r. oddalił w całości, podzielając stanowisko Sądu Rejonowe-

go. Zdaniem Sądu drugiej instancji, Sąd pierwszej instancji dokonał niewadliwych

ustaleń i prawidłowo zastosował przepisy prawa materialnego, a także, wbrew twier-

dzeniom organu rentowego, prawidłowo odczytał sens uchwały Sądu Najwyższego z

dnia 23 maja 2006 r. Zgodnie z wyrażonym tam stanowiskiem Sądu Najwyższego, w

okresie pobierania zasiłku macierzyńskiego, tj. w przypadku ubezpieczonej, poczy-

nając od 13 czerwca 2006 r., tytułem warunkującym prawo do świadczeń z ubezpie-

czenia społecznego była również działalność gospodarcza. Skoro ubezpieczona

przystąpiła do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego z tytułu prowadzenia po-

zarolniczej działalności gospodarczej, wykorzystując przysługujące jej w tym zakresie

uprawnienie, to w dniu 13 czerwca 2006 r. podlegała temu ubezpieczeniu, a tym

samym nabyła prawo do zasiłku macierzyńskiego.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł organ rentowy, który skar-

żąc go w całości, zarzucił naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i

niewłaściwe zastosowanie: 1) art. 6 ust. 1 pkt 19 w związku z art. 9 ust. 6 ustawy z

dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, poprzez przyję-

cie, że wnioskodawczyni jako osoba z prawem do zasiłku macierzyńskiego z tytułu

obowiązkowego ubezpieczenia pracowniczego mogła się skutecznie zgłosić z dniem

urodzenia dziecka także do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego z tytułu pro-

wadzenia działalności gospodarczej; 2) art. 29 ust. 1 w związku z art. 1 ustawy z dnia

25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w

razie choroby i macierzyństwa, przez przyjęcie, że na dzień 13 czerwca 2006 r., czyli

dzień urodzenia dziecka, wnioskodawczyni była objęta ubezpieczeniem chorobowym

z dwóch tytułów: a) z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia pracowniczego w związku

4

z zatrudnieniem w Akademii Wychowania Fizycznego w G. (art. 11 ust. 1 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych), b) z tytułu zgłoszenia się w dniu 13 czerwca

2006 r., tj. w dniu urodzenia dziecka, do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego

osoby prowadzącej działalność gospodarczą (art. 11 ust. 2 w związku z art. 6 ust. 1

pkt 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych), co w konsekwencji doprowadziło

do uznania przez Sądy obu instancji prawa wnioskodawczyni do dwóch zasiłków ma-

cierzyńskich.

Naruszenia przepisów postępowania skarżący upatrywał natomiast w uchy-

bieniu art. 328 § 2 k.p.c., co polegało na nadmiernej lakoniczności w ujawnieniu

przez Sąd w treści uzasadnienia zaskarżonego wyroku motywów rozstrzygnięcia

prowadzącej, w ocenie skarżącego, do nierozpoznania apelacji organu rentowego w

całości. W oparciu o powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku Sądu Okręgowego w Gdańsku, a także poprzedzającego go wyroku Sądu

Rejonowego Gdańsk - Południe w Gdańsku i oddalenie odwołania, ewentualnie o

uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy temu Są-

dowi do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosz-

tów postępowania kasacyjnego.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej organ rentowy wyraził pogląd, że wniosko-

dawczyni ma prawo tylko do jednego zasiłku macierzyńskiego z tytułu pracowniczego

ubezpieczenia chorobowego, bowiem urodziła dziecko w okresie podlegania temu

ubezpieczeniu, zaś jej zgłoszenie do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego

jako osoby prowadzącej działalność gospodarczą nie wywołało skutku w postaci ob-

jęcia jej tym ubezpieczeniem, bowiem zgłoszenia dokonała będąc osobą, której tytuł

ubezpieczeń emerytalnych i rentowych wynikał - w okresie pobierania zasiłku macie-

rzyńskiego z pracowniczego społecznego ubezpieczenia chorobowego - z art. 6 ust.

19 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Osoby takie podlegają obowiązkowi

ubezpieczeń emerytalnych i rentowych - jeżeli nie mają ustalonego prawa do eme-

rytury lub renty i nie mają innych tytułów rodzących obowiązek ubezpieczeń społecz-

nych - bez możliwości zgłoszenia się do dobrowolnych ubezpieczeń chorobowych, co

wynika z treści art. 11 oraz 12 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Zgło-

szenie wnioskodawczyni z dniem urodzenia syna do dobrowolnego ubezpieczenia

chorobowego nie spowodowało włączenia jej do tego ubezpieczenia, czego skutkiem

był brak prawa do zasiłku macierzyńskiego z tego ubezpieczenia.

5

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpie-

czeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm., powoływa-

nej dalej jako: „ustawa systemowa”), ubezpieczenia społeczne obejmują:

ubezpieczenie emerytalne, ubezpieczenia rentowe, a także ubezpieczenie chorobo-

we oraz wypadkowe. Ryzyka podlegające ochronie w ramach ubezpieczeń emerytal-

nego i rentowych mają charakter „ogólny”, tj. niezależny od konkretnego tytułu do

ubezpieczenia. Jeżeli zatem jedna osoba wykonuje kilka rodzajów działalności (ma

kilka tytułów), z którymi wiąże się obowiązek tych ubezpieczeń, ustawodawca z re-

guły wskazuje, który tytuł ma pierwszeństwo, czyli z którego z tych tytułów podlega

się ubezpieczeniu z wyłączeniem obowiązku z pozostałych tytułów.

Z problemem tego rodzaju zbiegu tytułów do ubezpieczeń emerytalnego i

rentowych zmierzył się Sąd Najwyższy w przywołanej przez Sąd drugiej instancji

uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 23 maja 2006 r., III UZP 2/06 (OSNP 2007 nr

1 - 2, poz. 20), przyjmując, że osoby, które w okresie pobierania zasiłku macierzyń-

skiego lub urlopu wychowawczego pozostają w stosunku pracy i równocześnie pro-

wadzą pozarolniczą działalność podlegają ubezpieczeniom emerytalnemu i rento-

wym z tytułu prowadzenia tej działalności. Dla uzasadnienia tego stanowiska Sąd

Najwyższy w motywach uchwały wskazał, między innymi, na to, że wraz z uzyska-

niem prawa do zasiłku macierzyńskiego przez osobę pozostającą w stosunku pracy,

obowiązek ubezpieczeń emerytalnego i rentowych przestaje wypływać z zatrudnienia

(art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy systemowej), bo tytułem do tych ubezpieczeń staje się po

myśli art. 6 ust. 1 pkt 19 ustawy systemowej pobieranie zasiłku macierzyńskiego. Ten

ostatni tytuł ubezpieczenia obowiązkowego jest tytułem z tzw. względnym pierw-

szeństwem, tzn. powoduje obowiązek ubezpieczeń emerytalnego i rentowych tylko

wtedy, gdy jednocześnie nie istnieje żaden inny tytuł rodzący obowiązek ubezpiecze-

nia, mający z mocy ustawy w zbiegu z tym tytułem bezwzględne pierwszeństwo (art.

9 ust. 6 ustawy systemowej). Jeżeli zatem osoba pobierająca zasiłek macierzyński

prowadzi równocześnie pozarolniczą działalność gospodarczą podlega przymusowi

ubezpieczeń emerytalnego i rentowych tylko z tego ostatniego tytułu (art. 6 ust. 1 pkt

5 ustawy systemowej).

Śledząc argumentację zawartą w uzasadnieniu uchwały nie można nie za-

uważyć, iż obowiązek ubezpieczeń emerytalnego i rentowych z tytułu prowadzenia

6

pozarolniczej działalności gospodarczej nie mógłby powstać, gdyby przymus ubez-

pieczenia nie przestał wypływać ze stosunku pracy, będącego bezwzględnym tytu-

łem ubezpieczenia (mającym pierwszeństwo przed wszystkimi innymi tytułami). Sto-

sunek pracy przestaje zaś stanowić tytuł do ubezpieczenia dopiero wówczas, gdy

podlegająca mu osoba uzyska uprawnienie do zasiłku macierzyńskiego. Prawo do

tego świadczenia przysługuje, po myśli art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999

r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i ma-

cierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267 ze zm.), ubezpieczonej,

która w okresie ubezpieczenia chorobowego urodziła dziecko. Pracownik podlega

obowiązkowo ubezpieczeniu chorobowemu, w ramach którego chronione jest ryzyko

niezdolności do pracy w związku z urodzeniem dziecka. Prawo do zasiłku macie-

rzyńskiego przysługuje zatem pracownicy z tytułu ziszczenia się zdarzenia chronio-

nego ubezpieczeniem chorobowym w okresie, gdy ubezpieczeniu temu podlega ona

obowiązkowo.

Uznanie, że to samo zdarzenie może być równocześnie chronione dobrowol-

nym ubezpieczeniem chorobowym, wymagałoby zatem stwierdzenia, iż obowiązu-

jące przepisy dopuszczają tego rodzaju „zbieg” ubezpieczeń chorobowych: obowiąz-

kowego i dobrowolnego. W odniesieniu do ryzyka chorobowego przedmiotem

ochrony jest utrata zarobku z powodu niezdolności do wykonywanej pracy. Jeśli

choroba przeszkadza w osiąganiu środków utrzymania, ustawodawca wprowadza

obowiązek ubezpieczenia w odniesieniu do danego tytułu. Jeśli utrata zarobku nie

następuje, bo ubezpieczony zachowuje dochód (np. poseł, stypendysta) albo go nie

osiąga (bezrobotny), obowiązek ubezpieczenia jest wyłączony. Zainteresowany ma

natomiast możliwość dobrowolnego przystąpienia do tego ubezpieczenia w sytua-

cjach, w których według jego oceny choroba wpłynie na osiągane zarobki (działal-

ność gospodarcza, umowa zlecenie).

Powyższe zasady wynikają z art. 11 ustawy systemowej, zgodnie z którym

obowiązkowo ubezpieczeniu chorobowemu podlegają osoby wymienione w art. 6

ust. 1 pkt 1, 3 i 12, tj. pracownicy, członkowie rolniczych spółdzielni produkcyjnych i

spółdzielni kółek rolniczych oraz osoby odbywające służbę zastępczą (ust.1), a

dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu podlegają na swój wniosek osoby objęte

obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, wymienione w art. 6 ust. 1

pkt 2, 4, 5, 8 i 10, tj. osoby wykonujące pracę nakładczą, pracę na podstawie umowy

cywilnoprawnej, prowadzące pozarolniczą działalność, wykonujące pracę w czasie

7

odbywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania oraz du-

chowni (ust. 2).

Zauważyć należy, iż możliwość objęcia dobrowolnym ubezpieczeniem choro-

bowym ograniczona jest warunkiem obowiązkowego podlegania wnioskującej osoby

o to osoby ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułów wymienionych w art.

11 ust. 2 ustawy systemowej. Osoba będąca pracownikiem i podlegająca z tego ty-

tułu obowiązkowo ubezpieczeniu chorobowemu nie może więc jednocześnie podle-

gać dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu, albowiem, niezależnie od tego, czy

równocześnie wykonuje inną działalność, obowiązek ubezpieczeń emerytalnego i

rentowych wypływa wyłącznie ze stosunku pracy (art. 9 ust. 1 ustawy systemowej).

Nie jest więc objęta przymusem takich ubezpieczeń z innych tytułów, w tym wymie-

nionych w art. 11 ust. 2 ustawy, a zatem nie spełnia warunku umożliwiającego przy-

stąpienie dobrowolnie do ubezpieczenia chorobowego.

Dla rozpoznawanej sprawy z powyższego wynika zatem konkluzja, iż w przy-

padku wnioskodawczyni nie mogło dojść do swoistego „zbiegu” obu rodzajów ubez-

pieczenia chorobowego - obowiązkowego i dobrowolnego - jak nieprawidłowo przyjął

Sąd Okręgowy. Podleganie przez nią jako pracownika obowiązkowemu ubezpiecze-

niu chorobowemu, w ramach którego ziściło się chronione tym ubezpieczeniem ryzy-

ko w postaci urodzenia dziecka, skutkiem czego uzyskała prawo do zasiłku macie-

rzyńskiego, wyklucza możliwość przyjęcia na gruncie obowiązujących przepisów, że

w chwili zajścia chronionego zdarzenia objęta była również dobrowolnie ubezpiecze-

niem chorobowym, co pozwalałoby na uzyskanie uprawnienia do drugiego zasiłku

macierzyńskiego w związku ze ziszczeniem się tego samego ryzyka.

Zarzuty skarżącego odnośnie do naruszenia przytoczonych w petitum skargi

kasacyjnej przepisów prawa materialnego okazały się zatem w pełni uzasadnione.

Jednocześnie Sąd Najwyższy uznał za nieusprawiedliwiony zarzut sformułowany w

ramach drugiej podstawy kasacyjnej, albowiem uchybienie art. 328 § 2 k.p.c. tylko

wtedy mogłoby spowodować uwzględnienie skargi, gdyby wady uzasadnienia wyroku

uniemożliwiały kontrolę kasacyjną orzeczenia, co w niniejszej sprawie nie zachodzi.

W konsekwencji zaistniały zatem przesłanki do uwzględnienia wniosku skar-

żącego odnoszącego się do orzeczenia co do istoty sprawy, w związku z czym Sąd

Najwyższy na podstawie art. 39816

k.p.c. i art. 39821

w związku z art. 108 § 1, art. 98 i

99 k.p.c. orzekł jak w sentencji.

========================================