I UK 81/08

Wyrok z dnia 8 października 2008 r.

I UK 81/08

Prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej w okresie od 1 sty-

cznia do 30 grudnia 1999 r. w czasie korzystania z urlopu górniczego rodziło

obowiązek opłacania składek z tytułu tej działalności.

Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Roman Kuczyński, Jolanta Strusińska-Żukowska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 8 paździer-

nika 2008 r. sprawy z odwołania Czesława F. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych-Oddziałowi w C. o objęcie ubezpieczeniem społecznym, na skutek

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia

11 grudnia 2007 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 15 kwietnia 2005 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział

w C. stwierdził, że Czesław F. podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu z tytułu pro-

wadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej w okresie od 1 stycznia 1999 r. do

14 września 1999 r. W uzasadnieniu decyzji ZUS poinformował Czesława F. o obo-

wiązku płatnika składek przekazania stosownych dokumentów do ZUS oraz obo-

wiązku opłacenia składek wraz z odsetkami za zwłokę. Kwotę należnych składek

ZUS określił w zawiadomieniu z dnia 15 kwietnia 2005 r. Postanowieniem z dnia 20

kwietnia 2005 r. ZUS sprostował oczywistą pomyłkę pisarską w ten sposób, że uchy-

lił dotychczasowe uzasadnienie i wydał nowe.

Czesław F. nie zgodził się z powyższą decyzją wraz z późniejszym postano-

wieniem i wniósł od niej odwołanie domagając się jej uchylenia, gdyż jego zdaniem,

zmiana uzasadnienia nie mieści się w pojęciu korekty pomyłki pisarskiej, a ponadto

należność dochodzona przez ZUS uległa przedawnieniu.

2

W odpowiedzi na odwołanie ZUS podtrzymał swoje dotychczasowe stanowi-

sko i wniósł o oddalenie odwołania.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie wyrokiem z

dnia 20 września 2006 r. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że stwierdził, iż

Czesław F. w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 14 września 1999 r. nie podlegał obo-

wiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu: emerytalnemu, rentowemu i wypadko-

wemu z tytułu prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej.

Sąd Okręgowy ustalił, że w okresie od 9 września 1996 r. do 15 września

1999 r. odwołujący się prowadził działalność gospodarczą - handel okrężny artyku-

łami spożywczymi pochodzenia krajowego i zagranicznego. Od dnia 20 maja 1976 r.

do dnia 3 lutego 2002 r. odwołujący się zatrudniony był w Kopalni Węgla Kamienne-

go „B.” w B. w pełnym wymiarze czasu pracy, z tym, że od dnia 29 grudnia 1998 r. do

dnia 3 lutego 2002 r. odwołującemu się został przyznany - na podstawie ustawy z

dnia 26 listopada 1998 r. o dostosowaniu górnictwa węgla kamiennego do funkcjo-

nowania w warunkach gospodarki rynkowej oraz szczególnych uprawnieniach i za-

daniach gmin górniczych - urlop górniczy i pobierał z tego tytułu świadczenie socjal-

ne.

W oparciu o tak ustalony stan faktyczny Sąd Okręgowy przyjął, że odwołanie

jest uzasadnione. Sąd Okręgowy wskazał, że zgodnie z przepisami art. 6, 8, 9

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w

związku z art. 20, 21, 22 ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. o dostosowaniu górnic-

twa węgla kamiennego do funkcjonowania w warunkach gospodarki rynkowej oraz

szczególnych uprawnieniach i zadaniach gmin górniczych odwołujący się w czasie

urlopu górniczego nie przestawał być pracownikiem, wyrażającym zgodę na rozwią-

zanie w przyszłości (w konkretnej dacie) umowy o pracę, zwolnionym z woli ustawo-

dawcy od świadczenia pracy i otrzymującym zamiast wynagrodzenia świadczenie

socjalne. Zdaniem Sądu Okręgowego, nie budzi wątpliwości, iż w spornym okresie

odwołujący się nie był zobowiązany do zapłaty składek na obowiązkowe ubezpie-

czenie społeczne zarówno z tytułu urlopu górniczego i pobieranego w czasie jego

trwania świadczenia socjalnego, jak i z tytułu prowadzonej pozarolniczej działalności

gospodarczej. Istniejący w dalszym ciągu stosunek pracy z mocy przepisów ustawy z

dnia 26 listopada 1998 r. o dostosowaniu górnictwa węgla kamiennego do funkcjo-

nowania w warunkach gospodarki rynkowej oraz szczególnych uprawnieniach i za-

daniach gmin górniczych w związku z treścią art. 9 ust. 1 ustawy o systemie ubez-

3

pieczeń społecznych przed nowelizacją i po nowelizacji, przy jednoczesnym

uwzględnieniu przepisów Kodeksu pracy, oznacza względem odwołującego się ist-

nienie obowiązkowego ubezpieczenia społecznego tylko z tytułu stosunku pracy, po-

nieważ odwołujący się w dalszym ciągu był pracownikiem, tyle że przebywającym na

urlopie górniczym. Wobec spełnienia przez niego warunków do objęcia ubezpiecze-

niem z innego tytułu w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą może on

być objęty tym innym ubezpieczeniem społecznym tylko dobrowolnie na swój wnio-

sek, a takiego wniosku nie złożył. Powyższe okoliczności, zdaniem Sądu Okręgowe-

go, zadecydowały o uwzględnieniu odwołania i stwierdzeniu, że Czesław F. nie pod-

lega ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzonej pozarolniczej działalności go-

spodarczej w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 14 września 1999 r.

Od powyższego wyroku apelację złożył organ rentowy zaskarżając go w cało-

ści. Wyrokowi zarzucił naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 6

ust. 1 pkt 5 i pkt 20 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, w brzmieniu obo-

wiązującym w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 29 grudnia 1999 r. w związku z uchy-

leniem art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecz-

nym osób prowadzących działalność gospodarczą i ich rodzin. Wskazując na tak

sformułowany zarzut organ rentowy domagał się zmiany zaskarżonego wyroku i od-

dalenia odwołania. W uzasadnieniu apelacji organ rentowy podniósł, że orzeczenie

Sądu Okręgowego jest nieprawidłowe ponieważ w 1999 r. przepisy ustawy o syste-

mie ubezpieczeń społecznych przewidywały dwa odrębne tytuły podlegania ubezpie-

czeniu społecznemu: działalność pozarolniczą oraz pobieranie świadczeń socjalnych

wypłacanych w okresie urlopu i pobierania wynagrodzenia przysługującego w okresie

korzystania z urlopu górniczego. Jednocześnie ówcześnie obowiązująca ustawa nie

przewidywała zbiegu tytułów do podlegania ubezpieczeniu, a w szczególności nie

dawała możliwości wyboru tytułu przez ubezpieczonego. Takie rozwiązanie zostało

wprowadzone dopiero w wyniku nowelizacji ustawy o systemie ubezpieczeń społecz-

nych, zgodnie z którą osoby pozostające na urlopach górniczych i spełniające jedno-

cześnie warunki do podlegania ubezpieczeniom społecznym z tytułów wymienionych

w art. 6 ust. 1 pkt 2, 4 - 6, i 10 obejmowane są ubezpieczeniem dobrowolnie na swój

wniosek.

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie wyrokiem

z dnia 11 grudnia 2007 r. uznał apelację za uzasadnioną. Uzasadniając swoje sta-

nowisko Sąd wskazał, że w związku z brzmieniem przepisu art. 6 ust. 1 pkt 20

4

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, obowiązującym w okresie objętym za-

skarżonym wyrokiem, odwołujący się, pobierając świadczenie socjalne z tytułu

udzielonego mu urlopu górniczego, podlegał ubezpieczeniu społecznemu, a koszt

składki z tego tytułu ponosił za niego budżet państwa, co wynika wprost z przepisu

art. 6 ust. 12 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Z kolei w przepisie art. 9

ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych została unormowana kwestia

zbiegu obowiązku ubezpieczenia. Opisany w tym przepisie zbieg dotyczył tylko

ubezpieczenia emerytalnego i rentowego i zachodził wówczas, gdy jedna osoba wy-

konywała kilka rodzajów działalności, z którymi wiąże się obowiązek ubezpieczenia

społecznego. Przepis art. 9 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych pod-

legał istotnym zmianom, wiążącym się właśnie z problematyką zbiegu tytułów do

podlegania ubezpieczeniom społecznym, a jego brzmienie w poszczególnych okre-

sach czasu ma zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy.

W okresie przypadającym przed dniem 30 grudnia 1999 r. przepis ten stano-

wił, że osoby, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1, 3, 10 i 12 - 18a ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych, spełniające jednocześnie warunki do objęcia obowiązko-

wo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z innych tytułów, są obejmowane

ubezpieczeniami tylko z tytułu stosunku pracy, członkostwa w spółdzielni lub służby.

Mogą one dobrowolnie, na swój wniosek, być objęte ubezpieczeniami emerytalnym i

rentowymi również z innych tytułów. Tak więc przed dniem 30 grudnia 1999 r. z

przepisu tego wynikało, iż obowiązkowo ubezpieczeniu społecznemu wyłącznie z

jednego tytułu podlegały osoby wymienione w art. 6 ust. 1 pkt 1, 3, 10 i 12 - 18, a

zatem nie dotyczyło to osób, do których odnosił się pkt 5 (prowadzących pozarolni-

czą działalność) i pkt 20 (pobierających świadczenie socjalne), czyli również odwo-

łującego się. Dopiero ustawą z dnia 23 grudnia 1999 r. o zmianie ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw została wprowadzona w ży-

cie - z dniem 30 grudnia 1999 r. - nowelizacja art. 9 ust. 1 ustawy o systemie ubez-

pieczeń społecznych. W wyniku tej nowelizacji, do kręgu osób, które mają zostać

objęte ubezpieczeniem społecznym wyłącznie z jednego tytułu, dodano osoby wy-

mienione w art. 6 ust. 1 pkt 20 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. W tej

sytuacji należy stwierdzić, że odwołujący się w okresie objętym zaskarżoną decyzją

podlegał obowiązkowo ubezpieczeniu społecznemu zarówno z tytułu prowadzenia

działalności gospodarczej, jak i pobierania świadczenia socjalnego w okresie urlopu

5

górniczego. Mając powyższe na uwadze Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok i

oddalił odwołanie.

Wyrok ten został zaskarżony przez odwołującego się skargą kasacyjną w ca-

łości. Jako podstawę skargi skarżący wskazał naruszenie prawa materialnego - art.

24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w brzmieniu obowiązującym

od 1 stycznia 2003 r., poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i art. 6 ust. 1 pkt 20

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w brzmieniu przed 30 grudnia 1999 r., a

także naruszenie przepisu postępowania. Jako okoliczność uzasadniającą przyjęcie

skargi do rozpoznania wskazano, że jest ona oczywiście uzasadniona oraz że w

sprawie występuje istotne zagadnienie prawne dotyczące wątpliwości odnośnie do

stosowania nowych lub dotychczasowych przepisów w zakresie przedawnienia, a

także potrzebę wykładni przepisów prawa budzących poważne wątpliwości. W

związku z tym skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orze-

czenie o zmianie decyzji w ten sposób, aby stwierdzała, iż odwołujący się nie podle-

ga ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzonej pozarolniczej działalności go-

spodarczej w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 14 września 1999 r., ewentualnie o

uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego roz-

poznania Sądowi drugiej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sprawa dotyczy objęcia obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym z tytułu

prowadzenia działalności gospodarczej w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 14 wrze-

śnia 1999 r. Spór dotyczący objęcia ubezpieczeniem podlega rozstrzygnięciu w

oparciu o stan prawny obowiązujący w tym czasie. Niesporne jest, że w okresie od 1

stycznia 1999 r. do 14 września 1999 r. wnioskodawca: 1) prowadził działalność go-

spodarczą; 2) przebywał na urlopie górniczym i pobierał z tego tytułu świadczenie

socjalne, zgodnie z ustawą z dnia 26 listopada 1998 r. o dostosowaniu górnictwa

węgla kamiennego do funkcjonowania w warunkach gospodarki rynkowej oraz

szczególnych uprawnieniach i zadaniach gmin górniczych.

Zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubez-

pieczeń społecznych (w brzmieniu obowiązującym w okresie od 1 stycznia 1999 r. do

14 września 1999 r.), ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlegały obowiąz-

kowo między innymi osoby prowadzące pozarolniczą działalność wraz z osobami z

6

nimi współpracującymi (pkt 5) oraz osoby pobierające świadczenia socjalne wypła-

cane w okresie urlopu i osoby pobierające zasiłek socjalny wypłacany na czas prze-

kwalifikowania zawodowego i poszukiwania nowego zatrudnienia, wynikające z od-

rębnych przepisów lub układów zbiorowych pracy (pkt 20). Wynika stąd, że odwołu-

jący się podlegał obowiązkowi ubezpieczeniowemu zarówno z tytułu 1 jak i 2.

Argumentacja odwołującego się, że - po pierwsze - jako górnik korzystający z

urlopu górniczego miał status pracownika, w związku z czym objęty był ubezpiecze-

niem na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy systemowej, nie ma charakteru przesą-

dzającego ponieważ status osoby korzystającej z urlopu górniczego różni się istotnie

od statusu górnika niekorzystającego z urlopu. Status pracowniczy mają bowiem

również np. osoby przebywające na urlopach wychowawczych lub pobierające zasi-

łek macierzyński (pkt 19), które mimo to zostały objęte obowiązkiem ubezpieczenio-

wym.

Po drugie, nietrafnie skarżący dowodzi, że przepis art. 6 ust. 1 pkt 20 ustawy

systemowej dotyczy innego kręgu osób i nie obejmuje górnika na urlopie górniczym.

Istotnie, przepis ten nie posługuje się określeniem „urlop górniczy”, niemniej jednak

wyliczenie osób, do których przepis ten się odnosi z powołaniem pobieranych świad-

czeń jednoznacznie wskazuje na osoby, do których ma zastosowanie art. 20 ustawy

o dostosowaniu górnictwa węgla kamiennego do funkcjonowania w warunkach go-

spodarki rynkowej oraz szczególnych uprawnieniach i zadaniach gmin górniczych.

Wymienione świadczenia w postaci „świadczenia socjalnego wypłacanego w okresie

urlopu” oraz zasiłku socjalnego wypłacanego na czas przekwalifikowania zawodowe-

go i poszukiwania nowego zatrudnienia, nie są znane innym systemom świadcze-

niowym. Zgodnie z art. 22 ustawy o dostosowaniu górnictwa węgla kamiennego do

funkcjonowania w warunkach gospodarki rynkowej oraz szczególnych uprawnieniach

i zadaniach gmin górniczych w okresie korzystania z urlopu górniczego, przyznanego

pracownikowi przed dniem 1 stycznia 2003 r., pracownik ten otrzymuje świadczenie

socjalne w wysokości 75% miesięcznego ekwiwalentu pieniężnego obliczanego jak

wynagrodzenie za urlop wypoczynkowy, natomiast na podstawie art. 23 tej ustawy

zasiłek socjalny, o którym mowa w art. 20 ust. 1 pkt 2 lit. a, wypłacany na czas prze-

kwalifikowania zawodowego i poszukiwania nowego zatrudnienia poza górnictwem,

przysługuje pracownikowi zatrudnionemu pod ziemią nieuprawnionemu do urlopu

górniczego, z którym z przyczyn dotyczących zakładu pracy rozwiązano stosunek

pracy, a od dnia 1 stycznia 1999 r. również pracownikowi zatrudnionemu w zakładzie

7

przeróbki mechanicznej węgla, z którym rozwiązano stosunek pracy w tym samym

trybie.

Przepis art. 9 ustawy systemowej dotyczy zbiegu objęcia ubezpieczeniem

emerytalnym i rentowymi z różnych tytułów. Generalnie w takich przypadkach prze-

pis ten stoi na gruncie jednego tytułu obowiązkowego ubezpieczenia. Dopuszcza on

objęcie ubezpieczeniem z innych tytułów, ale dobrowolnie, na wniosek. Przepis ten

był wielokrotnie nowelizowany. W wersji pierwotnej, obowiązującej do 15 września

1999 r., a więc mającej zastosowanie do spornego okresu, art. 9 przewidywał jeden

tytuł ubezpieczenia jedynie w odniesieniu do wymienionych wyczerpująco przypad-

ków zbiegu tytułu objęcia obowiązkowym ubezpieczeniem. Według tego przepisu

pracownicy spełniający jednocześnie warunki do objęcia obowiązkowo ubezpiecze-

niami emerytalnym i rentowymi z innych tytułów, są obejmowani ubezpieczeniami

tylko z tytułu stosunku pracy (ust. 1), osoba spełniająca warunki do objęcia obowiąz-

kowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z kilku tytułów, o których mowa w

art. 6 ust. 1 pkt 2, 4-6 i 10, jest objęta obowiązkowo ubezpieczeniami z tego tytułu,

który powstał najwcześniej (ust. 2), a osoba prowadząca kilka rodzajów działalności

pozarolniczej jest objęta obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z

jednego wybranego przez siebie rodzaju działalności (ust. 3). Żadna ze wskazanych

w art. 9 sytuacji szczególnych nie dotyczy zatem zbiegu ubezpieczenia obowiązko-

wego w związku z korzystaniem z urlopu górniczego oraz z tytułu prowadzenia poza-

rolniczej działalności gospodarczej.

Dopiero kolejna nowelizacja art. 9, dokonana ustawą z dnia 23 grudnia 1999 r.

o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw

(Dz.U. Nr 110, poz. 1256), objęła zasadą jednego tytułu ubezpieczenia osoby pobie-

rające świadczenie z tytułu urlopu górniczego, które jednocześnie spełniają warunki

do objęcia ubezpieczeniem z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospo-

darczej. Warto zwrócić uwagę, że przepisy przejściowe przewidziały w odniesieniu

do jednej sytuacji wsteczne działanie ustawy od dnia 1 stycznia 1999 r. (art. 1 pkt 3,

lit. b - odnoszący się do funkcjonariuszy niepozostających w stosunku służby w dniu

wejścia w życie ustawy systemowej). Nie dotyczy to jednak osób będących na urlo-

pie górniczym. Należy zatem uznać, że rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego w

przedmiocie istnienia po stronie odwołującego się obowiązku ubezpieczenia emery-

talnego i rentowych w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 14 września 1999 r. jest pra-

widłowe.

8

Decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 15 kwietnia 2005 r. dotyczy

wyłącznie objęcia obowiązkiem ubezpieczenia emerytalnego i rentowych w okresie

od 1 stycznia 1999 r. do 14 września 1999 r. Jej przedmiotem nie jest natomiast

orzeczenie obowiązku uiszczenia zaległych składek. ZUS w uzasadnieniu decyzji o

objęciu ubezpieczeniami społecznymi wskazał jedynie na wynikające z tego faktu

obowiązki płatnika, polegające na złożeniu stosownych dokumentów i opłaceniu

składek, nie sposób jednak uznać, że w ten sposób uzasadnienie decyzji zmieniło

treść jej sentencji. Uzasadnienie, będąc integralną częścią decyzji, służy wyjaśnieniu

rozstrzygnięcia, które zawarte jest w sentencji, w związku z czym z uzasadnienia nie

można wywodzić wniosków co do zakresu praw przyznanych stronie lub obowiązków

nałożonych na nią (por. P. Przybysz: Kodeks postępowania administracyjnego. Ko-

mentarz, Warszawa 2006, s. 242). W konsekwencji zarzuty skargi kasacyjnej doty-

czące przedawnienia składek nie mogą zostać rozważone.

Z tych powodów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814

k.p.c. orzekł jak w

sentencji.

========================================