III CZP 80/08

Uchwała z dnia 7 października 2008 r., III CZP 80/08

Sędzia SN Marek Sychowicz (przewodniczący)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa stowarzyszenia "T.L." z siedzibą w

Z.G. przeciwko "B.P.E.T." sp. z o.o. z siedzibą w W. o uznanie postanowień wzorca

umowy za niedozwolone, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu

jawnym w dniu 7 października 2008 r. zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Apelacyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 21 lutego 2008 r.:

"Czy wynikająca z art. 47943

k.p.c. rozszerzona prawomocność wyroku

uwzględniającego powództwo o uznanie postanowień wzorca umowy za

niedozwolone, obejmuje także postępowanie w sprawie toczącej się pom.in.

stronami – w tym także z powództwa organizacji społecznej działającej na rzecz

ochrony interesów konsumentów przeciwko innemu przedsiębiorcy stosującemu

takie same lub podobne postanowienia wzorca umownego, jak wpisane, nie

będącemu jednak stroną postępowania w sprawie w której zapadł wyrok wpisany

do rejestru, o którym mowa w art. 47945

§ 2 k.p.c. – i skutkuje obowiązkiem

odrzucenia pozwu w nowej sprawie?"

podjął uchwałę:

Rozszerzona prawomocność wyroku uwzględniającego powództwo o

uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone (art. 47943

w związku z

art. 365 k.p.c.) nie wyłącza możliwości wytoczenia powództwa przez tego

samego lub innego powoda – w tym także przez organizację społeczną

działającą na rzecz ochrony interesów konsumentów – przeciwko innemu

przedsiębiorcy, niebiorącemu udziału w postępowaniu, w którym zapadł

wyrok, stosującemu takie same lub podobne postanowienia wzorca, jak

wpisane do rejestru, o którym mowa w art. 47945

§ 2 k.p.c.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 26 października 2007 r. Sąd Okręgowy w Warszawie –

Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów odrzucił z powodu powagi rzeczy

osądzonej pozew o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone (art. 199

§ 1 pkt 2 w związku z art. 366 i 47943

k.p.c.), uznając, że postanowienia wzorca

umowy, których dotyczy pozew, są takie same bądź podobne do uznanych

wcześniej za niedozwolone w innym postępowaniu, toczącym się z udziałem innych

podmiotów. Wynikająca z art. 47943

k.p.c. rozszerzona skuteczność wyroku

uwzględniającego powództwo o uznanie postanowień wzorca umowy za

niedozwolone odnosi się, w ocenie tego Sądu, nie tylko do prawomocności

materialnej, a więc mocy wiążącej wyroku (art. 365 § 1 k.p.c.), ale wywołuje także

skutki procesowe w postaci powagi rzeczy osądzonej (art. 366 k.p.c.), co prowadzi

do odrzucenia pozwu. Rozszerzona skuteczność takiego wyroku działa erga

omnes, obejmując zarówno konsumentów występujących po stronie powodowej, jak

i przedsiębiorców występujących po stronie pozwanej, choćby nie brali udziału w

poprzednim postępowaniu, a ponadto dotyczy nie tylko tego postanowienia wzorca,

co do którego zapadł wyrok, ale także postanowienia każdego innego wzorca

umowy, które jest identyczne lub podobne.

Przy rozpoznaniu zażalenia od tego postanowienia Sąd Apelacyjny w

Warszawie powziął poważne wątpliwości prawne przedstawione w zagadnieniu

prawnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skutki rozszerzonej mocy wiążącej wyroku uwzględniającego powództwo o

uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone były już przedmiotem

rozważań Sądu Najwyższego, który w uchwale z dnia 19 grudnia 2003 r., III CZP

95/03 (OSNC 2005, nr 2, poz. 25) wskazał, że powaga rzeczy osądzonej takiego

wyroku wyłącza – od chwili wpisania tego postanowienia do rejestru (art. 47943

w

związku z art. 365 i 47945

§ 2 k.p.c.) – ponowne wytoczenie powództwa w tym

przedmiocie, także przez osobę niebiorącą udziału w sprawie, w której wydano

wyrok. W sprawie tej Sąd Najwyższy opowiedział się za akceptowaną przez

przeważającą część doktryny koncepcją ujmowania rozszerzonej prawomocności

materialnej w łączności z powagą rzeczy osądzonej. W konsekwencji, ponownie

wytoczone powództwo, nawet przez osobę niebiorącą udziału w poprzednim

postępowaniu, podlega odrzuceniu.

Przytoczona uchwała nie dotyczyła jednak problemu skutków rozszerzonej

prawomocności materialnej wyroku uwzględniającego powództwo w odniesieniu do

strony pozwanej. Ten problem został podjęty w uchwale z dnia 13 lipca 2006 r., III

SZP 3/06 (OSNP 2007, nr 1-2, poz. 35), w której uznano, że skuteczność wobec

osób trzecich wyroku uwzględniającego powództwo o uznanie postanowienia

wzorca umowy za niedozwolone w ujęciu art. 47943

k.p.c. oznacza, iż skutki tego

wyroku rozciągają się nie tylko na przedsiębiorcę, występującego jako pozwany w

sprawie, w której wydano wyrok, ale także na każdego innego przedsiębiorcę,

wobec czego każdy przedsiębiorca, który zastosuje postanowienie wzorca umowy

uznane za niedozwolone, dopuszcza się praktyki naruszającej zbiorowe interesy

konsumentów. Stanowisko to uzasadniono brzmieniem art. 47943

k.p.c. oraz

przepisów określających praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów, a

także koniecznością zapewnienia efektywności przepisom prawa krajowego, które

implementują rozwiązania prawa wspólnotowego (dyrektywa 93/13 EWG z dnia 5

kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich,

Dz.Urz. UE 1993 L 95, 29, wydanie specjalne polskie Dz.U. UE sp. 15-2-288 –

dalej: "dyrektywa 93/13", oraz dyrektywa 98/27 Parlamentu Europejskiego i Rady z

dnia 19 maja 1998 r. o nakazach zaprzestania szkodliwych praktyk w celu ochrony

interesów konsumentów, Dz.Urz. UE 1999 L 166, 51 ze zm., wydanie specjalne

polskie Dz.Urz. UE sp. 15-4-43).

Moc wiążąca wyroku uwzględniającego powództwo o uznanie wzorca umowy

za niedozwolone w innych postępowaniach niż określone w art. 47936

-47945

k.p.c.

pozostaje poza zakresem rozważań w niniejszej sprawie. Należy jednak zwrócić

uwagę, że w doktrynie prezentowane jest także inne stanowisko, według którego

wyrok uwzględniający powództwo o uznanie postanowienia wzorca umowy za

niedozwolone obejmuje prawomocnością tylko pozwanego przedsiębiorcę i jego

skutki nie rozciągają się na innych przedsiębiorców. Stanowisko takie zakłada, że

art. 47943

k.p.c. ustanawia tylko jednostronnie rozszerzoną prawomocność

materialna takiego wyroku, tj. „na rzecz” wszelkich osób trzecich, a nie „przeciwko”

tym osobom. (...)

Zgodnie z art. 47943

k.p.c., wyrok prawomocny ma skutek wobec osób trzecich

od chwili wpisania uznanego za niedozwolone postanowienia wzorca umowy do

rejestru, o którym mowa w art. 47945

§ 2. Skoro zatem przepis nie różnicuje, wobec

jakich osób trzecich ma skutek, może to oznaczać, że chodzi o wszystkie osoby, a

więc jest skuteczny zarówno „na rzecz” wszystkich osób trzecich, jak i „przeciwko”

nim. Przepis ten jest jednak wyjątkiem od zasady przewidzianej w art. 365 § 1

k.p.c., zatem – jak każdy wyjątek – powinien podlegać wykładni zwężającej. Objęcie

rozszerzoną prawomocnością wyroku osób, które mogłyby wnieść powództwo

przeciw temu samemu przedsiębiorcy o uznanie tego samego postanowienia

wzorca za niedozwolone, a więc konsumentów lub reprezentujących ich organizacji

itp., jest niewątpliwie trafne. Uwzględnia potrzebę szerokiej ochrony konsumentów,

wypełnia cele, o jakich mowa w dyrektywie 93/13, eliminuje potrzebę prowadzenia

procesu wtedy, gdy w postępowaniu przeciw temu samemu przedsiębiorcy to samo

postanowienie wzorca zostało już prawomocnie uznane za niedozwolone i zostało

wpisane do stosownego rejestru.

Wzgląd na ochronę konsumentów nie uzasadnia jednak rozciągnięcia mocy

wiążącej takiego wyroku na przedsiębiorców mogących występować po stronie

pozwanej. Argumentów na poparcie takiej tezy nie dostarcza dyrektywa 93/13; art.

7 ust. 3, stanowiący, że prawo krajowe powinno stwarzać możliwość skierowania

środków kontroli abstrakcyjnej oddzielnie lub łącznie przeciwko kilku sprzedawcom

lub dostawcom z tego samego sektora gospodarki lub przeciwko ich

stowarzyszeniom, które stosują lub zalecają stosowanie tych samych lub

podobnych ogólnych warunków umowy, byłby zbędny przy założeniu, że

prawodawca unijny uznał, iż wyrok wydany przeciwko jednemu przedsiębiorcy jest

skuteczny także względem innych przedsiębiorców, niebiorących udziału w

postępowaniu. (...)

Do pojęcia mocy wiążącej wyroku odnosi się – nie wyjaśniając go jednak –

art. 365 § 1 k.p.c., zgodnie z którym orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony

i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy

administracji państwowej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne

osoby. Przepis art. 47943

k.p.c. dotyczący rozszerzonej mocy wiążącej wyroku nie

określa, jakich podmiotów ona dotyczy. Wskazano już, że w orzecznictwie Sądu

Najwyższego uznano, iż dotyczy on z jednej strony konsumentów, a drugiej

przedsiębiorców, którzy w innym postępowaniu nie mogą kwestionować wyroku

uznającego klauzulę umowna za abuzywną, choćby nie brali udziału w

postępowaniu o uznanie postanowień wzorca za niedozwolone.

Powaga rzeczy osądzonej uregulowana jest w art. 366 k.p.c., w myśl którego

wyrok prawomocny ma charakter rzeczy osądzonej tylko co do tego, co w związku z

podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia, a ponadto między tymi

samymi stronami. Pozostawiając na uboczu doktrynalny spór, czy prawomocność

materialna i powaga rzeczy osądzonej to w istocie dwie strony tego samego

zjawiska, czy też są to konstrukcje odmienne i niezależne, trzeba uznać, że

pozostają one w łączności. Prawomocny wyrok mający moc wiążącą korzysta z

powagi rzeczy osądzonej, a procesowym skutkiem jest nie tylko respektowanie

objętej nim kwestii jako przesądzonej w postępowaniu dotyczącym innego

roszczenia, co wyklucza prowadzenie w tym zakresie postępowania dowodowego,

ale także brak możliwości wytoczenia ponownego powództwa o to samo

roszczenie, czego konsekwencją jest odrzucenie pozwu.

Odrzucenie pozwu następuje, jeśli o to samo roszczenie pomiędzy tymi

samymi stronami sprawa jest w toku albo została już prawomocnie osądzona.

Określenie „o to samo roszczenie” ma związek z zakresem przedmiotowym wyroku.

Tej kwestii art. 47943

nie rozstrzyga, można zatem odwoływać się jedynie do reguł

ogólnych dotyczących przedmiotowych granic prawomocności materialnej, o

których mowa w art. 365 § 1 i art. 366 k.p.c.; konieczne jest więc określenie

przedmiotu rozstrzygnięcia i jego podstawy faktycznej. Biorąc pod uwagę, że sąd

dokonując kontroli wzorca nie czyni tego in abstracto, ale odnosi się do konkretnego

postanowienia konkretnego wzorca, uwzględniając przy tym pozostałe

postanowienia tego wzorca (art. 3852

i 3853

k.c.), należy wykluczyć uznanie, iż moc

wiążąca wyroku i powaga rzeczy osądzonej może rozciągać się na podobne lub

nawet takie same postanowienia stosowane przez innego przedsiębiorcę w innym

wzorcu. Abstrakcyjna kontrola wzorca nie może prowadzić do generalnego

wyłączenia danej klauzuli z obrotu, rzeczą sądu bowiem jest rozstrzyganie w

konkretnej sprawie, dotyczącej określonego postanowienia konkretnego wzorca.

Wydany w takiej sprawie wyrok dotyczy zatem postanowienia określonego wzorca,

a nie postanowienia w ogóle. Przepis art. 3852

k.c. nakazuje ponadto uwzględniać

przy ocenie zgodności postanowienia umowy z dobrymi obyczajami okoliczności

zawarcia umowy oraz umowy pozostające w związku z umową obejmującą

postanowienie będące przedmiotem oceny. Podstawa faktyczna rozstrzygnięcia

zatem nie musi być tożsama nawet w wypadku oceny tego samego postanowienia

tego samego wzorca umownego, stosowanego przez innego przedsiębiorcę.

Odrzucenie pozwu z powodu negatywnej przesłanki procesowej w postaci powagi

rzeczy osądzonej byłoby zatem wątpliwe.

Uznanie, że rozszerzona prawomocność materialna wyroku uwzględniającego

powództwo o uznanie postanowienia wzorca umowy za niedozwolone wyłącza –

wobec powagi rzeczy osądzonej – możliwość wytoczenia powództwa przeciw

innemu przedsiębiorcy stosującemu takie samo lub podobne postanowienie

umowne, a niebiorącemu udziału w postępowaniu w którym zapadł wyrok, budzi

ponadto poważne wątpliwości, stanowi bowiem niewątpliwe ograniczenie prawa do

obrony i wysłuchania, a tym samym realizacji prawa do sądu (art. 45 Konstytucji).

Nie można a priori zakładać, że zawsze rozszerzona prawomocność orzeczeń

narusza prawo do obrony osób trzecich, niebiorących udziału w poprzednim

postępowaniu, w literaturze wskazuje się jednak, iż konieczne jest, aby takie

rozwiązanie było odpowiednio uzasadnione przedmiotem lub charakterem

postępowania, w którym zapadło dane orzeczenie, lub aby prawo przyznawało

takim osobom środki prawne, umożliwiające im obronę ich praw przez udział w

postępowaniu (np. jako interwenient uboczny). Charakter postępowania o uznanie

postanowień wzorca umowy za niedozwolone jest szczególny, służy bowiem

realizacji interesu publicznego konsumentów, prowadząc do wyeliminowania z

obrotu klauzul abuzywnych. Charakter tego postępowania mógłby zatem

uzasadniać naruszenie konstytucyjnego prawa do obrony, nie jest to jednak

niezbędne do wypełnienia celu dyrektywy 93/13. Interes konsumentów, także

interes zbiorowy, jest chroniony wystarczająco dobrze bez naruszania tego prawa,

gwarancje procesowe nie są zaś wystarczające, by zapewnić w postępowaniu

udział wszystkim zainteresowanym przedsiębiorcom jako interwenienci uboczni.

W konsekwencji należało uznać, że rozszerzona prawomocność wyroku

uwzględniającego powództwo o uznanie postanowień wzorca umowy za

niedozwolone (art. 47943

w związku z art. 365 k.p.c.) nie wyłącza możliwości

wytoczenia powództwa przez tego samego lub innego powoda – w tym także przez

organizację społeczną działającą na rzecz konsumentów – przeciwko innemu

przedsiębiorcy, niebiorącemu udziału w postępowaniu, w którym zapadł wyrok,

stosującemu takie same lub podobne postanowienia wzorca, jak wpisane do

rejestru, o którym mowa w art. 47945

§ 2 k.p.c.

Wobec tego udzielono odpowiedzi, jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).