III CZP 81/08

Uchwała z dnia 7 października 2008 r., III CZP 81/08

Sędzia SN Marek Sychowicz (przewodniczący)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "A.K. Janusz P." sp.j. w W. przeciwko

Piotrowi Z. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w

dniu 7 października 2008 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd

Okręgowy w Toruniu postanowieniem z dnia 24 kwietnia 2008 r.:

"Czy w sprawie rozpoznanej z pominięciem przepisów o postępowaniu

uproszczonym na podstawie art. 5057

zdanie 1 k.p.c. od apelacji pobiera się opłatę

stałą, czy stosunkową?"

podjął uchwałę:

W sprawie rozpoznanej z pominięciem, na podstawie art. 5057

zdanie

pierwsze k.p.c., przepisów o postępowaniu uproszczonym, od apelacji

pobiera się opłatę stosunkową (art. 18 ust. 2 w związku z art. 13 ustawy z dnia

28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, Dz.U. Nr 167,

poz. 1398 ze zm.).

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w Toruniu postanowieniem z dnia 24 kwietnia 2008 r.

przedstawił Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne dotyczące wysokości opłaty

pobieranej od apelacji w sprawie, która została rozpoznana z pominięciem

przepisów o postępowaniu uproszczonym. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należy rozważyć kwestię skutków procesowych – w

szczególności w zakresie kosztów sądowych – rozpoznania sprawy z pominięciem

przepisów o postępowaniu uproszczonym, na podstawie art. 5057

k.p.c., a

następnie dokonać wykładni art. 18 ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm. – dalej:

"u.k.s.c."), który dotyczy opłaty od apelacji.

Ustawodawca nałożył na przewodniczącego obowiązek dokonania wstępnej

kwalifikacji sprawy (art. 201 § 1 k.p.c.); przewodniczący decyduje, czy sprawa

winna być rozpoznana w procesie czy w postępowaniu nieprocesowym, a w razie

skierowania sprawy na drogę procesu bada, czy sprawa nadaje się do rozpoznania

według przepisów o postępowaniach odrębnych, w tym przepisów regulujących

postępowanie uproszczone. Katalog spraw rozpoznawanych według przepisów o

postępowaniu odrębnym uproszczonym ukształtowany został za pomocą dwóch

kryteriów: przedmiotowego i wartościowego. Zgodnie z art. 5051

pkt 1 i 2 k.p.c., w

postępowaniu uproszczonym rozpoznawane są sprawy o roszczenia wynikające z

umów, jeżeli wartość przedmiotu sporu nie przekracza dziesięciu tysięcy złotych, a

w sprawach o roszczenia wynikające z rękojmi, gwarancji jakości lub z

niezgodności towaru konsumpcyjnego z umową sprzedaży konsumenckiej, jeżeli

wartość przedmiotu umowy nie przekracza tej kwoty, oraz sprawy o zapłatę

czynszu najmu lokali mieszkalnych i opłat obciążających najemcę oraz opłat z tytułu

korzystania z lokalu mieszkalnego w spółdzielni mieszkaniowej bez względu na

wartość przedmiotu sporu. Gdy konkretna sprawa spełnia kryteria określone w art.

5051

k.p.c., przewodniczący kwalifikuje ją jako sprawę, która podlega rozpoznaniu

według przepisów o postępowaniu odrębnym uproszczonym.

Pomimo prawidłowej kwalifikacji sprawy przez przewodniczącego, w toku

postępowania może się jednak okazać, że sprawa jest szczególnie zawiła lub jej

rozstrzygnięcie wymaga wiadomości specjalnych (przeprowadzenia dowodu z opinii

biegłego) i z tych względów nie nadaje się do rozpoznania według przepisów o

postępowaniu uproszczonym. Na podstawie tych przesłanek sąd zgodnie z art.

5057

k.p.c. może dokonać zmiany kwalifikacji sprawy i w dalszym ciągu rozpoznać

ją z pominięciem przepisów regulujących postępowanie uproszczone. Przepis ten

stanowi swoiste „zabezpieczenie" na wypadek, gdyby rygory obowiązujące w

postępowaniu uproszczonym okazały się zbyt surowe i nie pozwoliły na szybkie,

prawidłowe rozstrzygnięcie sprawy, co byłoby równoznaczne z niespełnieniem

celów tego postępowania. Możliwość rozpoznania sprawy, na podstawie art. 5057

k.p.c., z pominięciem przepisów o postępowaniu uproszczonym, stanowi środek

mający na celu przeciwdziałać podejmowaniu przez sąd błędnych decyzji na skutek

ograniczenia katalogu środków dowodowych i dopuszczalności dokonywania

niektórych czynności procesowych.

Należy podkreślić, że art. 5057

k.p.c. dotyczy sytuacji, w której sprawa została

prawidłowo zakwalifikowana przez przewodniczącego jako sprawa podlegająca

rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym, na podstawie kryteriów określonych w

art. 5051

k.p.c. W tym przypadku sąd dokonuje zmiany kwalifikacji sprawy ze

względów celowościowych. Warto zwrócić uwagę, że art. 5057

k.p.c. w sposób

wyraźny różni się od art. 122 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o

postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270), zgodnie z

którym sąd rozpoznający sprawę w trybie uproszczonym może przekazać sprawę

do rozpoznania na rozprawie.

Wydając postanowienie w przedmiocie rozpoznania sprawy z pominięciem

przepisów o postępowaniu uproszczonym sąd dokonuje zmiany kwalifikacji sprawy,

która nie jest już rozpoznawana w postępowaniu uproszczonym, lecz w

postępowaniu „zwykłym" przy ewentualnym zastosowaniu przepisów któregoś z

pozostałych postępowań odrębnych. Zmiana kwalifikacji sprawy nie ma jednak

wpływu na skuteczność czynności sądu i stron dokonanych w sprawie

rozpoznawanej w postępowaniu uproszczonym; wszystkie te czynności pozostają w

mocy, a strony nie mogą domagać się ich powtórzenia. Stwierdzenie to znajduje

uzasadnienie w art. 201 § 2 k.p.c., według którego nawet w razie zmiany trybu

postępowania z niewłaściwego na właściwy i przekazania sprawy sądowi

właściwemu do jej rozpoznania w tym trybie, czynności dokonane w niewłaściwym

sądzie i niewłaściwym trybie pozostają w mocy. Należy przyjąć, że reguła ciągłości

postępowań nie dotyczy tylko postępowań toczących się w różnych trybach, ale

także postępowań toczących się według przepisów o różnych postępowaniach

odrębnych. W konsekwencji należy stwierdzić, że czynności dokonane w sprawie

rozpoznawanej w postępowaniu uproszczonym dokonane przed zmianą kwalifikacji

sprawy pozostają w mocy.

Zmiana kwalifikacji sprawy może jednak prowadzić do potrzeby dokonania

dodatkowych czynności, które – gdyby sprawa została wszczęta na gruncie

przepisów o postępowaniu procesowym „zwykłym" – zostałyby wcześniej

dokonane. W takiej sytuacji może np. powstać obowiązek uiszczenia lub

uzupełnienia opłaty, na podstawie art. 1303

§ 2 k.p.c. W przypadku zmiany

kwalifikacji sprawy wszczętej i rozpoznawanej w postępowaniu uproszczonym

obowiązek taki nie powstaje ze względu na wyraźne brzmienie art. 5057

zdanie 2 i 3

k.p.c. Przepis ten akcentuje, że pobrana opłata od pozwu w postępowaniu

uproszczonym pozostaje "aktualna" w dalszym postępowaniu i nie można jej

uzupełnić do wysokości określonej w przepisie ogólnym, jej „aktualność" nie wpływa

jednak na sposób obliczenia opłaty od apelacji w postępowaniu „zwykłym".

Brzmienie tego przepisu jest jednoznaczne; dotyczy on tylko opłaty od pozwu, która

pomimo zmiany kwalifikacji sprawy nie podlega uzupełnieniu. Przepis ten stanowi

wyjątek od reguły (art. 1303

§ 2 k.p.c.) i zgodnie z zasadą exceptiones non sunt

extendendae nie powinien być wykładany w sposób rozszerzający. Pominięcie

przepisów o postępowaniu uproszczonym oznacza, że sprawa rozpoznawana jest

w postępowaniu „zwykłym" i do ustalenia wysokości ewentualnych opłat

zastosowanie mają przepisy ogólne, nie zaś art. 28 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o

kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm. – dalej:

"u.k.s.c."), który dotyczy opłat pobieranych w sprawach podlegającej rozpoznaniu w

postępowaniu uproszczonym.

Na "aktualność" opłaty od pozwu w dalszym postępowaniu, tj. po odstąpieniu

od postępowania uproszczonego, jeżeli sprawa jest szczególnie zawiła lub jej

rozstrzygnięcie wymaga wiadomości specjalnych, zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w

uzasadnieniu uchwały z dnia 22 listopada 2006 r., III CZP 91/06 (OSNC 2007, nr 9,

poz. 127), podkreślając również wyłączność unormowania przewidzianego w art. 28

u.k.s.c. dla postępowania uproszczonego.

Zgodnie z art. 18 ust. 2 u.k.s.c., przepisy ustawy przewidujące pobranie opłaty

od pozwu lub wniosku wszczynającego postępowanie w sprawie stosuje się

również do opłaty od apelacji, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Dokonując wykładni tego przepisu, w pierwszej kolejności należy sięgnąć po

dyrektywy wykładni językowej. Artykuł 18 ust. 2 u.k.s.c. traktuje o „przepisach

ustawy przewidujących pobranie opłaty od pozwu, nie zaś o przepisach ustawy, na

podstawie których opłata od pozwu została pobrana. W konkretnej sprawie opłata

od pozwu mogła nie zostać pobrana np. ze względu na zwolnienie strony od tego

obowiązku przez sąd, nie ma więc żadnego znaczenia na podstawie jakich

przepisów opłata od pozwu w rzeczywistości została pobrana.

Nie bez znaczenia jest również to, że przytoczony przepis, zamieszczony w

dziale 1 „Przepisy ogólne", tytule II „Opłaty", ma charakter ogólny; formułuje

zasadę, na podstawie której oblicza się wysokość opłaty od apelacji, nie różnicując

przy tym spraw rozpoznawanych w postępowaniu cywilnym. W konsekwencji, co do

zasady, powinny mieć zastosowanie ogólne przepisy przewidujące pobranie opłaty

od pozwu w sprawach o prawa majątkowe (art. 13 u.k.s.c.). Jest oczywiste, że gdy

chodzi o sprawę rozpoznawaną w postępowaniu „zwykłym", to w celu ustalenia

wysokości opłaty od apelacji w postępowaniu „zwykłym" należy sięgnąć do

przepisów ustawy przewidujących pobranie opłaty od pozwu w postępowaniu

„zwykłym". Przepis art. 28 u.k.s.c. jest przepisem szczególnym i nie może mieć

zastosowania w sprawie rozpoznawanej w postępowaniu „zwykłym".

Za przyjęciem tego stanowiska przemawia również wykładnia funkcjonalna

przepisów regulujących wysokość opłat w postępowaniu cywilnym. Jak zwrócił

uwagę Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 22 listopada 2006 r., III CZP

91/06, zamierzeniem ustawodawcy było wprowadzenie stosunkowo niskich opłat

we wszystkich sprawach rozpoznawanych w postępowaniu uproszczonym w celu

odformalizowania i przyśpieszenia postępowania sądowego. Zdaniem Sądu

Najwyższego, niskie opłaty stałe mają ułatwiać opłacanie pozwu wnoszonego na

urzędowym formularzu (art. 5052

k.p.c.) przez naklejanie na nim znaków opłaty

sądowej o odpowiednim nominale, względy celowościowe nie mogą więc

przemawiać za ustaleniem wysokości opłaty od apelacji na podstawie art. 28

u.k.s.c. w sprawie rozpoznawanej w postępowaniu „zwykłym". Jeżeli sprawa jest

szczególnie zawiła lub jej rozstrzygnięcie wymaga wiadomości specjalnych i z tych

względów sąd rezygnuje z rozpoznania jej w postępowaniu uproszczonym, to

argumenty przemawiające za uproszczeniem i obniżeniem opłat w postępowaniu

uproszczonym nie mogą znaleźć zastosowania w postępowaniu „zwykłym".

Należy również podzielić argumentację Sądu Okręgowego, który powołując

się na uchwałę Sądu Najwyższego z 19 kwietnia 2007 r., III CZP 11/07 (OSNC

2008, nr 2, poz. 23), wskazał, że wydanie decyzji procesowej dotyczącej zmiany

reguł postępowania na podstawie art. 5057

k.p.c. daje gwarancję ochrony praw

stron procesu w poszczególnych rodzajach postępowań procesowych i z tych

względów nie ma ryzyka, że strona nie dostosuje się do formalnych zasad

aktualnego postępowania, także w zakresie kosztów sądowych. Odstępując od

stosowania postępowania uproszczonego, sąd wydaje w tym przedmiocie

postanowienie, co ma duże znaczenie praktyczne, stanowi bowiem sygnał dla

stron, że reguły postępowania ulegają zmianie oraz znak dla sądu drugiej instancji,

który uniknie niepewności co do tego, czy wdrożyć postępowanie apelacyjne

uproszczone, czy „zwykłe".

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie (art. 390

k.p.c.).