III CZP 85/08

Uchwała z dnia 16 października 2008 r., III CZP 85/08

Sędzia SN Antoni Górski (przewodniczący)

Sędzia SN Mirosław Bączyk

Sędzia SN Iwona Koper (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku wierzyciela "A." sp. z o.o. w S. przeciwko

Ludmile S. o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko małżonce dłużnika, po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 16 października

2008 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Sieradzu

postanowieniem z dnia 28 kwietnia 2008 r.:

"Czy dłużnik jest uczestnikiem postępowania w sprawie o nadanie klauzuli

wykonalności przeciwko jego współmałżonkowi?"

podjął uchwałę:

Dłużnik nie jest uczestnikiem postępowania o nadanie klauzuli

wykonalności przeciwko jego małżonkowi w trybie art. 787 k.p.c.

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało przy rozpoznawaniu przez Sąd Okręgowy zażalenia wierzyciela na

postanowienie Sądu Rejonowego odmawiające podjęcia zawieszonego

postępowania klauzulowego. W sprawie tej, o nadanie klauzuli wykonalności

tytułowi egzekucyjnemu w postaci nakazu zapłaty przeciwko małżonkowi dłużnika

określonego w tytule egzekucyjnym, który nie brał udziału w postępowaniu

rozpoznawczym, Sąd Rejonowy zawiesił postępowanie z powodu niewskazania

przez wierzyciela adresu dłużnika, a następnie oddalił wniosek wierzyciela o jego

podjęcie. W zażaleniu wierzyciel zarzucił, że dłużnik nie jest uczestnikiem

postępowania o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko jego małżonkowi

toczącego się na podstawie art. 787 k.p.c., a co za tym idzie, niewskazanie adresu

dłużnika nie może skutkować zawieszeniem postępowania (art. 177 § 1 pkt 6

k.p.c.).

Zdaniem Sądu Okręgowego, miejsce dłużnika w postępowaniu o nadanie

klauzuli wykonalności przeciwko jego małżonkowi, toczącym się w sprawie według

przepisów k.p.c. w brzmieniu sprzed jego nowelizacji ustawą z dnia 17 czerwca

2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych

ustaw (Dz.U. Nr 162, poz. 1691) budzi poważne wątpliwości. Sąd Okręgowy

wskazał, że na tle stosowania przez sąd rozpoznający wniosek o nadanie klauzuli

wykonalności, na podstawie tego stanu prawnego, przepisu art. 41 § 3 k.r.o. w jego

poprzednim brzmieniu może dojść do sprzeczności interesów między małżonkami

w zakresie odpowiedzialności poszczególnymi składnikami majątku. W tej sytuacji

wyłączenie dłużnika z uczestnictwa, któremu art. 787 ust. 1 – przed zmianą –

przyznaje prawo wysłuchania przez sąd w tym postępowaniu, godziłoby w jego

interesy, uniemożliwiając mu obronę.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

(...) Postępowanie o nadanie klauzuli wykonalności jest postępowaniem

dwustronnym, którego struktura odpowiada postępowaniu rozpoznawczemu

(uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 2003 r., III CZP 19/03, OSNC 2004, nr

3, poz. 34), nie ma w nim zatem zastosowania w szczególności art. 510 k.p.c.,

uprawniający do wzięcia udziału w postępowaniu każdego zainteresowanego

wynikiem sprawy. Postępowanie o nadanie klauzuli wykonalności toczy się między

dwiema stronami o przeciwstawnych interesach, określanych przez ustawę jako

wierzyciel i dłużnik. Koresponduje to z systematycznym ujęciem postępowania

klauzulowego jako fragmentu postępowania egzekucyjnego (uzasadnienie uchwały

Sądu Najwyższego z dnia 25 października 2006 r., III CZP 74/06, OSNC 2007, nr 6,

poz. 90) Pozycję czynną i bierną strony postępowania klauzulowego zajmują na

ogół – zgodnie z treścią wniosku inicjującego to postępowanie – osoby oznaczone

jako wierzyciel i dłużnik w tytule egzekucyjnym. W niektórych przypadkach przepisy

kodeksu postępowania cywilnego zezwalają na nadanie klauzuli wykonalności na

rzecz lub przeciwko innym podmiotom, niż uwidocznione w tytule egzekucyjnym

(art. 7781

, 787, 7871

, 7872

, 788 k.p.c.); podmioty te mogą zająć wówczas pozycje

wierzyciela albo dłużnika. W konsekwencji należy więc uznać, że wierzycielem w

postępowaniu klauzulowym jest osoba, która domaga się nadania na swoją rzecz

klauzuli wykonalności, dłużnikiem zaś osoba, przeciwko której klauzula ta, zgodnie

z wnioskiem, ma być nadana. Osoby te są stronami postępowania klauzulowego.

Dwustronna struktura postępowania klauzulowego nie pozostawia miejsca dla

występowania jako strony tego postępowania dłużnika wskazanego w tytule

egzekucyjnym w sytuacji, w której wierzyciel wymieniony w tym tytule nie złożył

wniosku o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko dłużnikowi, lecz wystąpił na

podstawie art. 787 k.p.c. z wnioskiem o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko

jego małżonkowi. Jeżeli wniosek o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko

małżonkowi dłużnika złożył wierzyciel, na rzecz którego wystawiono tytuł, to stroną

czynną postępowania klauzulowego jest ten wierzyciel, a stroną bierną wyłącznie

małżonek dłużnika, przeciwko któremu skierowany jest wniosek.

Nie wchodzi w rachubę możliwość uczestnictwa – w charakterze interwenienta

ubocznego – w postępowaniu klauzulowym dłużnika zajmującego opozycyjne

stanowisko względem swego małżonka i zwalczającego jego wniosek o wyłączenie

lub o ograniczenie odpowiedzialności majątkiem wspólnym na podstawie art. 787 §

2 w związku z art. 41 § 3 k.r.o. w jego poprzednim brzmieniu. Jak jednomyślnie

przyjmuje się w piśmiennictwie, instytucja interwencji ubocznej jest aktualna

wyłącznie w postępowaniu rozpoznawczym toczącym się w trybie procesowym. Za

takim stanowiskiem przemawia treść art. 76 k.p.c., zgodnie z którym końcowa

chwila dla złożenia interwencji ubocznej zbiega się z zamknięciem rozprawy w

drugiej instancji.

Zgodnie z ogólną zasadą prawa cywilnego, dłużnik ponosi odpowiedzialność za

dług całym swoim majątkiem. Stosownie do tego art. 803 k.p.c. stanowi, że tytuł

wykonawczy jest podstawą prowadzenia egzekucji całego objętego nim roszczenia i

ze wszystkich części majątku dłużnika, chyba że z jego treści wynika co innego.

Zasady tej nie zmienia specyfika sytuacji, w której zobowiązanie zaciąga jedno z

małżonków pozostających w ustroju wspólności majątkowej. Nie można więc

przyjąć, że tytuł wykonawczy wystawiony przeciwko jednemu z małżonków stanowi

podstawę egzekucji wyłącznie z jego majątku osobistego (odrębnego). Przy

przeciwnym założeniu, wierzyciel jednego z małżonków, chcąc zaspokoić się z

majątku wspólnego musiałby występować o nadanie klauzuli wykonalności

przeciwko obojgu małżonkom nawet wówczas, gdyby wcześniej uzyskał tytuł

wykonawczy przeciwko dłużnikowi. Przedmiotem tego postępowania byłaby wtedy

odpowiedzialność dłużnika i jego małżonka majątkiem wspólnym, jako podmiotów

współuprawnionych do tej masy majątkowej, a w jego toku zarówno dłużnik, jak i

jego małżonek mogliby zwalczać przesłanki tej odpowiedzialności.

Przepis art. 787 k.p.c. nie przyjmuje jednak takiej konstrukcji; jego redakcja

prowadzi do wniosku, że dłużnik pozostający w związku małżeńskim ponosi

odpowiedzialność za zobowiązania całym swoim majątkiem, w tym majątkiem

wspólnym, do którego jest bezudziałowo współuprawniony, a odpowiedzialność tę

definitywnie przesądza wystawienie przeciwko niemu tytułu wykonawczego. Ze

względu jednak na specyfikę majątku wspólnego, do którego uprawniona – oprócz

dłużnika – jest osoba trzecia (małżonek), prowadzenie egzekucji długu z tego

majątku uwarunkowane jest spełnieniem dodatkowej przesłanki w postaci klauzuli

wykonalności przeciwko małżonkowi jako współuprawnionemu do tego majątku. W

postępowaniu o nadanie tej klauzuli nie bada się zatem odpowiedzialności dłużnika

za dług, gdyż stanowi ona wyłącznie przedmiot postępowania, w którym

wystawiono tytuł wykonawczy przeciwko samemu dłużnikowi, lecz ocenia się, czy

odpowiedzialność tę powinien ponieść także jego współmałżonek.

Dłużnikowi nie można zatem przyznać prawidłowo rozumianego interesu

prawnego w uczestnictwie w postępowaniu klauzulowym przeciwko jego

małżonkowi, a w konsekwencji także w kwestionowaniu postanowienia

uwzględniającego wniosek, w sensie jurydycznym klauzula wykonalności przeciwko

małżonkowi nie poszerza bowiem zakresu odpowiedzialności dłużnika, który

zdeterminowany jest treścią wystawionego przeciwko niemu tytułu wykonawczego i

materialnoprawną zasadą odpowiedzialności majątkowej. Nie można zatem

twierdzić, że kwestionując postanowienie o nadaniu klauzuli wykonalności

przeciwko współmałżonkowi dłużnik zmierza do uchylenia swojej odpowiedzialności

majątkiem wspólnym, gdyż kwestia ta została już ostatecznie rozstrzygnięta lub

zostanie rozstrzygnięta w postępowaniu klauzulowym toczącym się przeciwko

dłużnikowi. Przedmiotem postępowanie toczącego się na podstawie art. 787 k.c.

jest ochrona interesu małżonka dłużnika jako współuprawnionego do masy

majątkowej, z której wierzyciel dłużnika zamierza prowadzić egzekucję. Chociaż

więc postępowanie to rzutuje także na sytuację dłużnika, za uprawnionego do

występowania w nim i do zaskarżenia kończącego je orzeczenia uznać należy

jedynie małżonka dłużnika.

Do odmiennych wniosków nie przekonuje wskazana przez Sąd Okręgowy

możliwość wystąpienia konfliktu interesów między małżonkami w zakresie

odpowiedzialności poszczególnymi składnikami majątku. Nadając klauzulę

wykonalności na podstawie art. 787 k.p.c., sąd nie wyszczególnia konkretnych

przedmiotów majątkowych, z których może zaspokoić się wierzyciel, lecz

zamieszcza w klauzuli wykonalności wzmiankę o ograniczeniu odpowiedzialności

dłużnika do określonej masy majątkowej, jaką stanowi majątek wspólny. Łączy się

to z faktem, że w postępowaniu tym sąd nie określa składu majątku wspólnego.

Problem oznaczenia w postępowaniu klauzulowym konkretnych przedmiotów, z

których małżonkowie będą ponosić odpowiedzialność, mógł wystąpić w stanie

prawnym poprzedzającym wejście w życie ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. w

razie złożenia przez małżonka dłużnika wniosku o ograniczenie lub wyłączenie

odpowiedzialności majątkiem wspólnym na podstawie art. 41 § 3 k.r.o. w związku z

art. 787 § 2 k.p.c. Także jednak w tej sytuacji trudno dostrzec motywy

uzasadniające, ze względu na interes dłużnika, jego uczestnictwo w postępowaniu

toczącym się przeciwko małżonkowi. Ograniczenie odpowiedzialności majątkiem

wspólnym przez wskazanie określonych przedmiotów, z których wierzyciel nie

będzie mógł się zaspokoić, lub – odwrotnie – będzie mógł się zaspokoić z

wyłączeniem pozostałych elementów majątku wspólnego, powoduje, że dłużnik nie

poniesie odpowiedzialności pozostałą częścią majtku wspólnego, co jest dla niego

korzystne.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie (art. 390 k.p.c.).