III CZP 90/08

Uchwała z dnia 16 października 2008 r., III CZP 90/08

Sędzia SN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Mirosław Bączyk

Sędzia SN Iwona Koper

Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi dłużnika Samodzielnego Publicznego

Szpitala Wojewódzkiego w G.W. na czynności komornika przy uczestnictwie

wierzyciela Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Oddziału w G.W. po rozstrzygnięciu

w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 16 października 2008 r.

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Gorzowie

Wielkopolskim postanowieniem z dnia 28 maja 2008 r.:

"Czy komornikowi na podstawie art. 49 ust. 1 w związku z art. 59 ust. 1 ustawy

z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (w brzmieniu sprzed

nowelizacji z dnia 24 maja 2007 r., Dz.U. Nr 112, poz. 769) przysługuje opłata

egzekucyjna, w przypadku gdy komornik złożył na rachunek depozytowy sądu

kwoty zgromadzone w okresie zawieszenia postępowania egzekucyjnego z mocy

art. 24 ust. 2 ustawy o pomocy publicznej i restrukturyzacji publicznych zakładów

opieki zdrowotnej z dnia 15 kwietnia 2005 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 684 ze zm.) – na

podstawie uprzedniego zajęcia wierzytelności – a po podjęciu postępowania, a

następnie na wniosek wierzyciela po umorzeniu postępowania egzekucyjnego –

gdy kwoty te zostały przez komornika zwrócone dłużnikowi?"

podjął uchwałę:

Komornikowi nie przysługuje opłata egzekucyjna od czynności

podjętych w okresie zawieszenia postępowania egzekucyjnego na podstawie

art. 24 ust. 2 ustawy z dnia 15 kwietnia 2005 r. o pomocy publicznej i

restrukturyzacji publicznych zakładów opieki zdrowotnej (Dz.U. Nr 78, poz.

684 ze zm.), polegających na pobraniu należności z zajętej wcześniej

wierzytelności i przekazaniu ich do depozytu sądowego.

Uzasadnienie

Wierzyciel złożył w dniu 6 grudnia 2007 r. wniosek o umorzenie postępowania

egzekucyjnego i uchylenie czynności egzekucyjnych dokonanych przeciwko

dłużnikowi – Samodzielnemu Publicznemu Szpitalowi Wojewódzkiemu w G.W.

Podstawą wniosku o umorzenie egzekucji była restrukturyzacja egzekwowanych

należności, dokonana na podstawie ustawy z dnia 15 kwietnia 2005 r. o pomocy

publicznej i restrukturyzacji publicznych zakładów opieki zdrowotnej (Dz.U. Nr 78,

poz. 684 ze zm. – dalej: „ustawa restrukturyzacyjna”).

Postanowieniem z dnia 17 grudnia 2007 r. zastępca komornika przy Sądzie

Rejonowym w Gorzowie Wielkopolskim podjął zawieszone postępowanie

egzekucyjne i umorzył je, ustalając, że komornik poprzednio prowadzący sprawę

wyegzekwował i przekazał na rachunek sum depozytowych sądu kwotę 617 623,91

zł. Jego zastępca zwrócił dłużnikowi tę kwotę i ustalił koszty postępowania na

59 330 zł, stwierdzając, że opłata stosunkowa w wysokości 59 316 zł została

pobrana przez komornika prowadzącego początkowo sprawę.

Dłużnik zakwestionował postanowienie z dnia 17 grudnia 2007 r. skargą w

części dotyczącej ustalenia kosztów postępowania egzekucyjnego, twierdząc, że

ich pobranie było bezpodstawne w sytuacji, w której komornik w rzeczywistości nie

dokonał egzekucji żadnych należności, gdyż postępowanie egzekucyjne umorzono.

Sąd Rejonowy w Gorzowie Wielkopolskim postanowieniem z dnia 7 marca

2008 r. oddalił skargę, przyjmując, że przekazanie przez komornika sum na

rachunek depozytowy sądu w trakcie zawieszenia postępowania egzekucyjnego

jest dokonaniem egzekucji, w związku z czym komornikowi należy się opłata

stosunkowa za te czynności.

Przy rozpoznawaniu zażalenia dłużnika Sąd Okręgowy w Gorzowie

Wielkopolskim powziął wątpliwość, czy w takiej sytuacji komornikowi należy się

opłata egzekucyjna i przedstawił ją rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu na

podstawie art. 390 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Stosownie do art. 24 ustawy restrukturyzacyjnej, w okresie od dnia wszczęcia

postępowania restrukturyzacyjnego do dnia wydania decyzji o umorzeniu albo o

ukończeniu postępowania restrukturyzacyjnego „wszczęte postępowania

egzekucyjne, w zakresie należności objętych postępowaniem restrukturyzacyjnym,

podlegają zawieszeniu, z wyjątkiem postępowań egzekucyjnych prowadzonych w

celu zaspokojenia indywidualnych roszczeń pracowników wynikających z art. 4a

ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu

przeciętnych wynagrodzeń u przedsiębiorców oraz o zmianie niektórych ustaw.

Samo brzmienie przepisu, zwłaszcza zaś użycie w nim bezosobowego i

kategorycznego sformułowania „podlegają zawieszeniu”, przemawia za poglądem,

że wprowadza ona zawieszenie postępowania egzekucyjnego z mocy prawa. W

sytuacjach, w których potrzebne jest wydanie postanowienia o zawieszeniu

postępowania egzekucyjnego, ustawa w sposób wyraźny nakłada na organ

egzekucyjny obowiązek wydania takiej decyzji (por. art. 818 § 1, art. 819 § 1, czy

art. 820), a w razie zawieszenia fakultatywnego, upoważnia do jej wydania (art. 821

§ 1 k.p.c.). Dodatkowym argumentem za tym stanowiskiem, wynikającym także z

wykładni językowej, jest to, że w treści analizowanego przepisu oznaczono ściśle

okres obowiązywania zawieszenia postępowania egzekucyjnego „od dnia

wszczęcia postępowania restrukturyzacyjnego do dnia wydania decyzji o umorzeniu

albo o zakończeniu postępowania restrukturyzacyjnego”

Wykładnię językową wspiera jednoznacznie wykładnia celowościowa;

prowadzenie postępowania egzekucyjnego przeciwko zadłużonemu publicznemu

zakładowi opieki zdrowotnej w trakcie trwania postępowania mającego za zadanie

restrukturyzację tego zadłużenia, poważałoby sens idei wszczynania postępowania

restrukturyzacyjnego. Warto dodać, że art. 34 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 3 lutego

1993 r. o restrukturyzacji finansowej przedsiębiorstw i banków oraz o zmianie

niektórych ustaw (Dz.U. Nr 18, poz. 82, ze zm.) przewidywał, iż wszczęte przed

rozpoczęciem postępowania ugodowego postępowanie egzekucyjne ulega

zawieszeniu; w związku z tym w doktrynie przeważał pogląd, że skutek zawieszenia

powstawał z mocy prawa, niezależnie od woli sądu czy zainteresowanych

podmiotów. Zapatrywanie to należy podzielić także na tle art. 24 ustawy

restrukturyzacyjnej.

Kodeks postępowania cywilnego nie przewiduje odrębnej regulacji, czy i jakie

czynności egzekucyjne są dopuszczalne w czasie zawieszenia postępowania

egzekucyjnego z mocy samego prawa. W związku z tym – na podstawie art. 13 § 2

k.p.c. – ma odpowiednie zastosowanie art. 179 § 3 k.p.c. „Odpowiedniość”

zastosowania tego przepisu prowadzi do wniosku, że w czasie zawieszenia

postępowania egzekucyjnego z mocy ustawy komornik nie dokonuje żadnych

czynności, z wyjątkiem tych, które mają na celu podjęcie postępowania.

Niedopuszczalne jest zatem dokonywanie w tym okresie przez komornika

czynności egzekucyjnych, a więc także takich, które polegają na przyjmowaniu od

poddłużnika należności z zajętych wcześniej wierzytelności i przekazywanie ich do

depozytu sądowego (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 styczni 1978 r., IV

CR 463/77, OSNCP 1978, nr 10, poz. 186). Zaaprobowanie takiej praktyki

podważałoby podstawowy sens instytucji zawieszenia postępowania

egzekucyjnego, konsekwentnie należy zatem przyjąć, że od dokonanej czynności

egzekucyjnej, która była niedopuszczalna, komornikowi nie należy się opłata

egzekucyjna, gdyż stosownie do art. 770 k.p.c. komornik może pobierać tylko

koszty niezbędne do celowego przeprowadzenia egzekucji. Przeciwne stanowisko

pozostawałoby nie tylko w sprzeczności z powołanym przepisem, ale prowadziłoby

do premiowania czynności komornika niedopuszczalnych albo sprzecznych z

prawem.

Na marginesie trzeba dodać, że niedopuszczalność czynności egzekucyjnych

w rozpoznawanej sprawie miała jeszcze inną przyczynę, która pozostaje wprawdzie

poza zakresem przedstawionego Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego, ale

której nie można pominąć, gdyż należy ona do kwestii pryncypialnych. Jest nią

wszczęcie i prowadzenie egzekucji bez dołączenia do akt oryginału tytułu

wykonawczego, co stanowi naruszenie przez komornika podstawowych zasad

postępowania egzekucyjnego (art. 776 i 797 k.p.c.); postępowanie egzekucyjne

prowadzone bez oryginału tytułu wykonawczego podlega umorzeniu jako

niedopuszczalne (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 czerwca 1996 r.,

III CZP 61/96, OSNC 1996, nr 10, poz. 132).

Wreszcie przeciwko pobraniu przez komornika opłaty egzekucyjnej przemawia

zasada wyrażona w art. 45 ust. 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach

sądowych i egzekucji w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 18 września 2001 r. o

zmianie ustawy o komornikach sądowych i egzekucji oraz o zmianie niektórych

innych ustaw Dz.U. Nr 130, poz.1452), a także w art. 49 i art. 59 tej ustawy (jedn.

tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 167, poz. 1191 ze zm.), że opłata taka należy się od

wyegzekwowanego roszczenia, do czego w niniejszej sprawie nie doszło ze

względu na zwrot dłużnikowi należności i umorzenie postępowania egzekucyjnego.

Należy podkreślić, że powiązanie opłaty egzekucyjnej z efektywnością egzekucji

jest konsekwentnie eksponowane zarówno przez Trybunał Konstytucyjny (por.

wyroki z dnia 17 maja 2005 r., P 6/04, OTK-A Zb.Urz. 2005, nr 5, poz. 50 i z dnia 17

maja 2006 r., P 18/05, OTK-A Zb.Urz. 2006, nr 5, poz. 53), jak i przez Sąd

Najwyższy (por. np. uchwały z dnia 25 września 1998 r., III CZP 25/98, OSNC

1999, nr 4, poz. 68, i z dnia 16 grudnia 2005 r., III CZP 116/05, OSNC 2006, nr 12,

poz. 197 oraz postanowienia z dnia 6 listopada 2003, III CZP 57/03, "Prokuratura i

Prawo" 2004, nr 4, poz. 34 z dnia 14 lipca 2005 r., III CZP 42/05, "Biuletyn SN"

2005, nr 10, s. 14).

Z tych przyczyn orzeczono, jak w uchwale (art. 390 k.p.c.).