II UK 73/08

Sygn. akt II UK 73/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 października 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Myszka (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska (sprawozdawca)

SSN Herbert Szurgacz

w sprawie z wniosku M. B.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o ubezpieczenie społeczne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 23 października 2008 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 26 września 2007 r.,

oddala skargę.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 15 września 2006 r. Sąd Okręgowy, Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych zmienił częściowo decyzję Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych z dnia 26 lipca 2005 r., stwierdzającą, że M. B. podlega – z tytułu

prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej jako agent ubezpieczeniowy –

obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu, rentowemu i wypadkowemu

2

nieprzerwanie od dnia 1 stycznia 1999 r. Ustalił, że ubezpieczona do dnia 19

kwietnia 2001 r. korzystała z urlopu macierzyńskiego, a od dnia 20 kwietnia do dnia

31 maja 2001 r. sprawowała opiekę nad dziećmi, więc ten okres wyłączył z okresu

obowiązkowego ubezpieczenia społecznego. Oddalił natomiast odwołanie

dotyczące wyłączenia z okresu ubezpieczenia od dnia 20 lutego 2003 r. do dnia 21

czerwca 2005 r. okresów, które ubezpieczona wskazywała jako przerwy w

działalności, wielokrotnie wyrejestrowując się z ubezpieczeń społecznych (ogółem

37 razy) po 4 dni w każdym tygodniu (od czwartku do niedzieli), bez zgłoszenia

tego w ewidencji działalności gospodarczej.

Sąd Apelacyjny, Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 26

września 2007 r. oddalił apelację ubezpieczonej, przyjmując – na podstawie art. 6

ust. 1 pkt 5 i art. 12 w związku z art. 13 pkt 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r.

o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz.

74) – że osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą podlegają

obowiązkowi ubezpieczenia emerytalnego i rentowego oraz wypadkowego od dnia

rozpoczęcia do dnia zaprzestania wykonywania działalności gospodarczej. Możliwe

jest czasowe zaprzestanie prowadzenia działalności z różnych przyczyn (np.

choroby, urlopu, wyjazdu), lecz powinno być zgłoszone do ewidencji działalności

gospodarczej. W każdym razie organ rentowy ma możliwość badania, czy takie

zgłoszenie odpowiada rzeczywistemu stanowi rzeczy (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 11 stycznia 2005 r., I UK 105/04, OSNP 2005, nr 13, poz. 198).

Ustalenia faktyczne doprowadziły Sąd drugiej instancji do wniosku, że

ubezpieczona nie zaprzestała działalności gospodarczej w okresach, w których

dokonywała wyrejestrowania z ubezpieczeń społecznych. W ocenie Sądu drugiej

instancji, działalność gospodarcza nie może mieć charakteru przypadkowego, a

częstotliwość dokonywanych przez ubezpieczoną przerw przeczy zasadom

racjonalnej gospodarki. Ubezpieczona jako przedsiębiorca, inaczej niż pracownik w

ramach stosunku pracy, sama dysponuje czasem przeznaczonym na wykonywanie

działalności i może go wykorzystać na bezpośrednie świadczenie usług agenta

ubezpieczeniowego, na czynności pomocnicze, wreszcie może swój czas

przeznaczyć na sprawy prywatne (opieka nad dziećmi, leczenie, sprawy rodzinne,

urlop, itp.).

3

Skarga kasacyjna ubezpieczonej, obejmująca wyrok Sądu drugiej instancji w

części oddalającej, zawierała wniosek o jego zmianę w tej części i uwzględnienie

odwołania. Została oparta na obydwu podstawach. W zakresie naruszenia prawa

materialnego skarżąca zarzuciła błędną wykładnię art. 6 ust. 1 pkt 5 i art. 13 pkt 4

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia

19 listopada 1999 r. – Prawo działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 101, poz. 1178 ze

zm.), nieuwzglądniającej treści rozporządzeń Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 4

grudnia 1998 r. w sprawie określenia wzorów zgłoszeń do ubezpieczeń

społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego, imiennych raportów miesięcznych i

imiennych raportów miesięcznych korygujących, zgłoszeń płatnika, deklaracji

rozliczeniowych i deklaracji rozliczeniowych korygujących oraz innych dokumentów

(Dz. U. z 1998 r. Nr 149, poz. 982 ze zm.) oraz Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki

Społecznej z dnia 6 sierpnia 2003 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie

określenia wzorów zgłoszeń do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia

zdrowotnego, imiennych raportów miesięcznych i imiennych raportów miesięcznych

korygujących, zgłoszeń płatnika, deklaracji rozliczeniowych i deklaracji

rozliczeniowych korygujących oraz innych dokumentów (Dz. U. Nr 150, poz. 1457).

Z treści tych rozporządzeń wynika tymczasem możliwość zaprzestania

prowadzenia działalności gospodarczej bez wykreślania jej z ewidencji, choć

powodu ani okresu zaprzestania wykonywania działalności gospodarczej nie

sprecyzowano. W rozporządzeniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 1999 r. do

dnia 30 września 2003 r. przewidziane było oświadczenie o zaprzestaniu

prowadzenia pozarolniczej działalności, z podaniem odmiennych kodów na

oznaczenie zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej (kod 111) i

ostatecznej likwidacji poprzez wykreślenie z ewidencji (kod 113). W kolejnym

rozporządzeniu, obowiązującym od dnia 1 października 2003 r. (z dnia 6 sierpnia

2003 r.), w załączniku nr 13 powtórzono możliwość zaprzestania wykonywania

działalności, bez jednoczesnego wykreślenia jej z ewidencji, wymieniając dwie

różne podstawy wyrejestrowania się z ubezpieczeń społecznych, jako zaprzestanie

prowadzenia działalności (kod 111) oraz wykreślenie z rejestru, ewidencji lub

skreślenie z listy (kod 211). W ocenie skarżącej, w ten sposób prawodawca

wskazał, że zaprzestanie prowadzenia pozarolniczej działalności, o którym mowa w

4

art. 13 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, może zaistnieć z dwóch

odrębnych przyczyn: decyzji organu ewidencyjnego o wykreśleniu albo na skutek

oświadczenia uprawnionego podmiotu o zaprzestaniu działalności. Nie istnieje

obowiązek zgłoszenia w organie ewidencyjnym czasowego zaprzestania

wykonywania działalności gospodarczej; w art. 7e ust. 1 pkt. 1 ustawy - Prawo o

działalności gospodarczej termin „zaprzestanie" dotyczy wyłącznie likwidacji

działalności i tylko w takim przypadku istnieje obowiązek zgłoszenia w organie

ewidencyjnym.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej skarżąca wskazała na naruszenie

art. 382 k.p.c., które miało istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż „treść wyroku

wskazuje, że Sąd drugiej instancji nie zapoznał się ani z uzasadnieniem orzeczenia

sądu pierwszej instancji, ani z uzasadnieniem apelacji” i pominął bezsporny fakt, że

pracowała tylko przez pierwsze trzy dni tygodnia, obsługując klientów w biurze, a w

okresach zgłaszanego zaprzestania nie wykonywała działalności gospodarczej ani

żadnych czynności pomocniczych i nie tylko nie osiągała przychodów, lecz także

nie wykonywała żadnych czynności zmierzających do osiągnięcia przychodów w

przyszłości.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą podlegają

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym obowiązkowo (art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy

z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, jednolity

tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74). Obowiązkowy charakter tego ubezpieczenia,

jego powstanie i ustanie z mocy prawa, wyklucza jakikolwiek wpływ woli podmiotów

ubezpieczenia na jego istnienie, jak też dowolność w zakresie opłacania składek

(por. np. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 1990 r., III UZP 21/90, OSP

1991 nr 7-8, poz. 172).

Zgodnie z art. 13 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, okresy

podlegania ubezpieczeniu społecznemu wyznaczone zostały w sposób formalny

terminami rozpoczęcia i zaprzestania prowadzenia działalności pozarolniczej, z

czego należy wyprowadzić wniosek, że przypadające w tych ramach czasowych

5

faktyczne przerwy w prowadzeniu działalności gospodarczej nie mają wpływu na

obowiązek ubezpieczenia. Wniosek ten znajduje potwierdzenie w przepisach

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o

swobodzie działalności gospodarczej (tekst jednolity: Dz.U. 2007 r. Nr 155, poz.

1095 ze zm.), które – w brzmieniu obowiązującym w chwili orzekania – nie

przewidywały możliwości „zawieszenia działalności”, lecz jedynie „zaprzestanie” jej

wykonywania (por. także wyroki Sądu Najwyższego z dnia 30 listopada 2005 r., I

UK 95/05, OSNP 2006 nr 19-20, poz. 311 oraz z dnia 4 stycznia 2008 r., I UK

208/07, niepublikowany).

Nie może być mowy o przerwach w prowadzeniu działalności gospodarczej

dlatego, że działalność gospodarcza jest działalnością prowadzoną w sposób

ciągły, z zamiarem jej prowadzenia w dłuższym czasie. Zamiar ten odzwierciedla

uzyskanie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej i zgłaszanie do organu

ewidencyjnego powstałych po dokonaniu wpisu zmian stanu faktycznego i

prawnego odnoszących się do przedsiębiorcy i wykonywanej przez niego

działalności gospodarczej, w tym wskazania daty rozpoczęcia działalności i

informowania o zaprzestaniu jej wykonywania. Wpis do ewidencji działalności

gospodarczej nie tylko „legalizuje” jej prowadzenie, lecz także wyznacza czasowe

ramy bycia przedsiębiorcą. Sąd Najwyższy przyjął, że wpis do ewidencji

działalności gospodarczej ma charakter deklaratoryjny (np. wyrok SN z dnia 24

maja 2000 r., II UKN 568/99, OSNP z 2001 r. nr 22, poz. 678), lecz ma on takie

znaczenie, że niewykreślenie działalności gospodarczej z ewidencji stwarza

domniemanie jej prowadzenia. Skłania to do wniosku, że wykreślenie wpisu

pozarolniczej działalności gospodarczej z ewidencji lub odnotowanie w tej ewidencji

przerwy w jej prowadzeniu powoduje – na stałe lub okresowo – ustanie obowiązku

ubezpieczenia społecznego (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 grudnia 1997

r., II UKN 392/97, OSNAPUS 1998 nr 19, poz. 584, z dnia 15 kwietnia 1998 r., II

UKN 583/98, OSNAPUS 1999 nr 7, poz. 247, z dnia 31 marca 2000 r., II UKN

457/99, OSNAPUS 2001 nr 18, poz. 564, z dnia 21 czerwca 2001 r., II UKN

428/00, OSNP 2003 nr 6, poz. 158, z dnia 11 stycznia 2005 r., I UK 105/04, OSNP

2005 nr 13, poz. 198, oraz z dnia 16 maja 2006 r., I UK 289/05, OSNP 2007 nr 11-

12, poz. 168).

6

Tym samym należy uznać za trafny pogląd skarżącej, że przymus

ubezpieczenia obowiązuje w czasie prowadzenia działalności gospodarczej, z tym

jednak, że skarżąca błędnie identyfikuje prowadzenie działalności gospodarczej z

dokonywaniem czynności zwykle z tą działalnością związanych lub jej

towarzyszących; twierdzi bowiem, iż w spornych okresach nie wykonywała

działalności gospodarczej, gdyż nie obsługiwała klientów w biurze. Wbrew

przekonaniu skarżącej, także w tych dniach tygodnia, jak w pozostałych, a więc bez

przerwy, była osobą wykonującą pozarolniczą działalność gospodarczą, gdyż tak

należy rozumieć prowadzenie działalności w sposób ciągły. Krótkotrwałe,

przypadające w każdym tygodniu przerwy w faktycznym prowadzeniu działalności

gospodarczej, nie powodują ustania na ich czas obowiązku ubezpieczenia

społecznego. Przez niewykonywanie w pewnych dniach tygodnia czynności

związanych z prowadzeniem zarejestrowanej działalności gospodarczej skarżąca

rozkładała tylko swój czas przeznaczony na prowadzenie działalności w przedziale

tygodniowym, wykorzystując cechę samodzielności prowadzenia działalności,

wyrażającą się w możliwości jej organizowania oraz w ponoszeniu z tego tytułu

odpowiedzialności.

Cecha ciągłości została przypisana działalności gospodarczej w definicji

ustalonej w art. 2 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności

gospodarczej. Przeciwieństwem jest prowadzenie działalności w sposób „nieciągły”,

a więc sezonowo lub z dłuższymi przerwami, w których następuje formalne jej

zawieszenie. Znamienne jest jednak, że także po wejściu w życie od dnia 20

września 2008 r. ustawy z dnia 10 lipca 2008 r. o zmianie ustawy o swobodzie

działalności gospodarczej oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 144,

poz. 888), wprowadzającej zmianę do ustawy o swobodzie działalności

gospodarczej przez dodanie art. 14a i 27a i b, dopuszczających zawieszenie

działalności gospodarczej przez przedsiębiorcę, nie usunięto z definicji

przewidzianej w art. 2 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej frazy o

wykonywaniu działalności w sposób zorganizowany i ciągły.

Obowiązujące w chwili wydania decyzji przepisy ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych oraz ustawy o swobodzie działalności gospodarczej nie

przewidywały instytucji „zawieszenia działalności”, lecz jedynie „zaprzestanie” jej

7

wykonywania. Skarżąca miała tego świadomość, wymieniając dwie różne podstawy

wyrejestrowania działalności – albo decyzją organu ewidencyjnego o jej

wykreśleniu, albo na skutek oświadczenia uprawnionego podmiotu o zaprzestaniu

prowadzenia działalności. Zawieszenie działalności gospodarczej i odpowiadające

mu dobrowolne ubezpieczenie społeczne przewidziano w ustawie o swobodzie

działalności gospodarczej od dnia 10 sierpnia 2008 r. (por. art. 7 ustawy z dnia 10

sierpnia 2008 r.), lecz zmiana ta nie ma wpływu na rozstrzygnięcie, gdyż nie

dotyczy spraw prawomocnie zakończonych (art. 13 ustawy z dnia 10 sierpnia 2008

r.), jak też nie dotyczy zawieszenia działalności na okres krótszy niż miesiąc.

Rozpoznając kasację w granicach drugiej podstawy, Sąd Najwyższy

zaważył, że skarżąca, zarzucając naruszenie art. 382 k.p.c., nakazującego Sądowi

drugiej instancji orzekanie na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w

pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym, w rzeczywistości tej

podstawy skargi nie uzasadniła. Zarzut, że „Sąd drugiej instancji nie zapoznał się

ani z uzasadnieniem orzeczenia sądu pierwszej instancji, ani z uzasadnieniem

apelacji” niczego nie wyjaśnia, zwłaszcza że Sąd drugiej instancji nie kwestionował

poglądu, iż zaprzestanie wykonywania działalności gospodarczej skutkuje

uchyleniem obowiązku ubezpieczenia społecznego, wskazał jednak, że poczynione

ustalenia nie dają podstaw do stwierdzenia, że skarżąca zaprzestała prowadzenia

takiej działalności w okresach przez siebie wskazanych.

Z tych względów Sąd Najwyższy skargę kasacyjną oddalił (art. 39814

k.p.c.).