V CSK 131/08

Sygn. akt V CSK 131/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 października 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

SSN Antoni Górski

SSN Marek Sychowicz (sprawozdawca)

Protokolant Izabella Janke

w sprawie z powództwa D. L., G. K., K. B. i P. S.

przeciwko Zakładom Chemicznym i Tworzyw Sztucznych B. S.A.

w S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 23 października 2008 r.,

skargi kasacyjnej powoda D. L. od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 11 października 2007 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną, zasądza od powoda D. L. na rzecz

Zakładów Chemicznych i Tworzyw Sztucznych B. S.A. w S.

kwotę 1800 (jeden tysiąc osiemset) złotych tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 11 października 2007 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

powoda D. L. od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 27 czerwca 2007 r.,

oddalającego powództwo o zasądzenie od Zakładów Chemicznych i Tworzyw

Sztucznych B. S.A. w S. kwoty 76.626 zł z odsetkami ustawowymi z tytułu

niewłaściwej realizacji uprawnienia do przymusowego wykupu akcji i nabycia tych

akcji po rażąco zaniżonej cenie.

Podstawą wydania wymienionego wyroku są następujące ustalenia. Powód

był akcjonariuszem Huty O. S.A. w O. (której następcą prawnym jest pozwana

Spółka) i posiadał 6.000 akcji. Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie tej Spółki w

dniu 1 września 2004 r. podjęło uchwałę o przymusowym wykupie akcji

akcjonariuszy mniejszościowych, do których należał powód. Jako biegłego

do wyceny akcji Zgromadzenie wybrało Agencję Biegłych Rewidentów T. spółkę z

o.o. Biegły dokonał wyceny na 42 zł za akcję. Powód ani żaden inny akcjonariusz

nie zaskarżyli do sądu uchwały o przymusowym wykupie akcji, nie kwestionowali

wyboru biegłego do wyceny akcji ani nie złożyli do sądu rejestrowego wniosku o

zweryfikowanie ceny określonej przez biegłego. Ponieważ powód nie złożył w

Spółce w przepisanym terminie dokumentów akcji podlegających wykupowi, zarząd

Spółki podjął uchwałę o ich unieważnieniu i wydał akcjonariuszom, którzy wykupili

akcje (pozwanej Spółce, będącej wówczas akcjonariuszem Huty O. S.A. i E. S.A. w

T.), nowe dokumenty akcji, o takich samych numerach emisyjnych. Wykup akcji

został przeprowadzony po cenie określonej przez biegłego. Powód otrzymał kwotę

odpowiadającą określonej przez biegłego cenie posiadanych przez niego akcji.

W tym stanie rzeczy Sąd pierwszej instancji uznał, że zachowane zostały

wszystkie ustawowe wymagania dotyczące procedury przymusowego wykupu akcji

akcjonariuszy mniejszościowych. Jedyną drogą podważenia ceny akcji określonej

przez biegłego było złożenie wniosku do sądu rejestrowego. Powód z chwilą

unieważnienia jego akcji i wydaniu ich nabywcy nowych dokumentów akcji utracił

legitymację do złożenia tego wniosku. Obecnie, na podstawie przepisów kodeksu

cywilnego, nie jest możliwe wzruszenie ceny akcji.

Sąd Apelacyjny w pełni podzielił stanowisko zajęte w sprawie przez Sąd

pierwszej instancji. Uznał, że zarzuty apelacji dotyczące prawa materialnego

3

sprowadzają się do poszukiwania możliwości skorygowania wyceny akcji

dokonanej w trybie przepisów kodeksu spółek handlowych. Względy natury

aksjologicznej powołane przez powoda na uzasadnienie dopuszczenia możliwości

takiej korekty przez wykorzystanie przepisów o wyzysku, bezpodstawnym

wzbogaceniu lub odszkodowaniu na zasadach ogólnych, ocenił jako mogące

ewentualnie stanowić materiał do dyskusji nad celowością zmiany obowiązujących

unormowań, ale nie mogące prowadzić do ich nierespektowania.

Wyrok wymieniony na wstępie powód zaskarżył w całości skargą kasacyjną.

Podstawę skargi stanowią: I. naruszenie prawa materialnego, a to art. 418 § 3

w zw. z art. 417 § 1, art. 312 § 8 oraz art. 422 i 425 k.s.h., art. 2 k.s.h., art. 44 k.c.,

art. 354 lub 471 lub 388 lub 410 w zw. z art. 405 k.c. przy uwzględnieniu art. 418

§ 3 w zw. z art. 417 § 1 i art. 312 § 8 k.s.h., art. 354 lub art. 471 k.c., art. 474 k.c.

w zw. z art. 2 k.s.h., art. 388 k.c., art. 410 w zw. z art. 405 k.c., art. 6 ust. 1

Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, art. 45 ust. 1

i art. 177 Konstytucji RP, II. naruszenie przepisów postępowania: art. 217 § 2

w zw. z art. 278 § 2 w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 382 k.p.c., art. 379 pkt 5

w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 378 § 1 k.p.c. Skarżący wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy

temu Sądowi do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego

wyroku i uwzględnienie powództwa.

Pozwana Spółka wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie na jej

rzecz kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I. Najdalej idącym zarzutem podniesionym w skardze kasacyjnej jest zarzut

nieważności postępowania ze względu na pozbawienie powoda możności obrony

swych praw (art. 379 pkt 5 k.p.c.). Wbrew przekonaniu skarżącego odmowa

przeprowadzenia dowodów powołanych przez stronę nie stanowi pozbawienia jej

możności obrony swych praw, powodującego nieważność postępowania. Może zaś

– w zależności od okoliczności – stanowić uchybienie procesowe mogące mieć

istotny wpływ na wynik sprawy. Zarzucana przez skarżącego „odmowa ochrony

prawnej roszczeń cywilnoprawnych” nie jest zaś w ogóle naruszeniem przepisów

4

postępowania. Odmowa uwzględnienia powództwa zaskarżonym wyrokiem

nastąpiła w wyniku zastosowania przepisów kodeksu spółek handlowych i uznania,

że przewidziana nimi droga wyłącza możliwość wykorzystania uregulowań prawa

cywilnego dla podważenia skutków czynności dokonanej zgodnie z przepisami

wymienionego kodeksu. Wyrażenie takiego poglądu nie jest zdarzeniem

procesowym podlegającym ocenie z punktu widzenia ważności czy też nieważności

postępowania.

W sprawie, ze względu na przyjętą przez Sąd koncepcję jej rozstrzygnięcia,

zbędne było przeprowadzenie powołanego przez powoda dowodu z opinii biegłego

dla zweryfikowania ceny akcji podlegających przymusowemu wykupowi.

Odmowa przeprowadzenia tego dowodu mogłaby stanowić uchybienie procesowe

mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy, gdyby koncepcja rozstrzygnięcia

sprawy przez Sąd okazała się błędna. Ponieważ tak nie jest – o czym dalej –

odmowa przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego nie stanowiła uchybienia

procesowego zarzucanego w skardze kasacyjnej jako naruszenie przepisów

postępowania – art. 217 § 2 w zw. z art. 278 § 2 w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art.

382 k.p.c.

Sąd Apelacyjny wprawdzie sumarycznie, ale odniósł się do licznych

zarzutów podniesionych w apelacji. Zbiorcze ujęcie zarzutów było wystarczające

do dokonania ich oceny i pozwoliło na rozstrzygnięcie sprawy. Nie można więc

uznać, że zaskarżony wyrok zapadł z naruszeniem art. 378 § 1 k.p.c. i uchybienie

to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

II. Instytucja przymusowego wykupu akcji (squezze aut, wyciśnięcie

akcjonariuszy mniejszościowych), uregulowana w odniesieniu do spółek, które

nie są spółkami publicznymi, w art. 418 k.s.h., jest stosunkowo nową instytucją

polskiego prawa spółek. Jest jedną z instytucji najbardziej kontrowersyjnych.

Jak wskazuje się w piśmiennictwie prawniczym jej celem jest:

- ochrona akcjonariuszy większościowych przed nadużywaniem prawa

mniejszości,

- obniżenie kosztów funkcjonowania spółki,

- zwiększenie atrakcyjności spółki dla inwestorów strategicznych,

5

- umożliwienie stworzenia „zamkniętej” spółki akcyjnej i ułatwienie

przekształcenia spółki „otwartej” w spółkę „prywatną” lub rodzinną.

Wątpliwości co do zgodności przymusowego wykupu akcji z Konstytucją

rozstrzygnięte zostały wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 czerwca

2005 r., P 25/02 (OTK-A 2005, nr 6, poz. 65). Wyrokiem tym Trybunał

Konstytucyjny stwierdził, że art. 418 § 1 k.s.h. rozumiany jako niewyłączający

prawa akcjonariusza pokrzywdzonego przymusowym wykupem akcji

do zaskarżenia uchwały o tym wykupie jest zgodny z art. 2, art. 31 ust. 3, art. 45

ust. 1, art. 64 w związku z art. 31 ust. 3 i z art. 176 ust. 1 oraz nie jest niezgodny

z art. 21 ust. 2 Konstytucji i że art. 418 § 2 w związku z art. 417 § 1 k.s.h. jest

zgodny z art. 2, art. 31 ust. 3, art. 45 ust. 1, art. 64 w związku z art. 31 ust. 3

i z art. 176 ust. 1 oraz nie jest niezgodny z art. 21 ust. 2 Konstytucji. Wyrok dotyczy

wprawdzie art. 418 k.s.h. w brzmieniu pierwotnym (Dz.U. z 2000 r. Nr 94,

po. 1037), ale zmiana jego § 1 i 3 oraz dodanie § 2a i § 2b przez ustawę z dnia

12 grudnia 2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks spółek handlowych oraz niektórych

innych ustaw (Dz.U. Nr 229, poz. 2276) nie wpłynęły na aktualność wyroku.

Istnienie instytucji przymusowego wykupu akcji sprawia, że akcjonariusz musi się

liczyć z tym, że jeżeli znajdzie się w pozycji akcjonariusza mniejszościowego może

być przymusowo pozbawiony akcji.

Powód w wytoczonym powództwie nie kwestionuje zastosowania wobec

posiadanych przez niego akcji instytucji przymusowego wykupu. Powołując się

na różne podstawy prawne przewidziane w prawie cywilnym w istocie domaga się

przyznania mu za wykupione akcje ceny wyższej niż cena określona

w przeprowadzonym postępowaniu o wykup akcji.

Przesłanki przymusowego wykupu akcji akcjonariuszy mniejszościowych

zostały szczegółowo uregulowane w art. 418 § 1 k.s.h. Postępowanie, którego

celem jest doprowadzenie do wykupu i jego przeprowadzenie, jest przedmiotem

regulacji art. 418 § 1-3 k.s.h., przy czym do postępowania tego, z mocy odesłania

zawartego w art. 418 § 3 k.s.h., stosuje się odpowiednio przepisy art. 417 § 1-3

k.s.h. i z mocy kolejnego odesłania, zawartego w art. 417 § 1 k.s.h., stosuje się

odpowiednio przepisy art. 312 § 5, 6 i 8 k.s.h. Przepisy te, wraz z przepisami

6

ogólnymi kodeksu spółek handlowych znajdującymi zastosowanie

do przymusowego wykupu akcji, przewidują ochronę akcjonariuszy

mniejszościowych w razie pokrzywdzenia ich na skutek niezgodnego z prawem

wykupu akcji. Przede wszystkim akcjonariusz może zaskarżyć do sądu uchwałę

walnego zgromadzenia o przymusowym wykupie akcji powództwem o jej uchylenie

(art. 422 k.s.h.) lub powództwem o stwierdzenie nieważności uchwały (art. 425

k.s.h.). W sprawie, w której wniesiona została rozpoznawana skarga kasacyjna,

istotne jest, że akcjonariusz, zdaniem którego dokonana przez biegłego wycena

akcji będących przedmiotem wykupu (art. 418 § 3 w zw. art. 417 § 1 k.s.h.)

jest zaniżona, może złożyć do sądu rejestrowego wniosek, na skutek którego sąd

samodzielnie zweryfikuje wycenę lub wyznaczy nowego biegłego, który dokona

wyceny akcji (art. 418 § 3 w zw. z art. 417 § 1 w zw. z art. 312 § 8 k.s.h.).

Trafnie Sądy rozpoznające sprawę uznały, że jest to wyłączna droga mogąca

prowadzić do innej wyceny akcji będących przedmiotem wykupu, aniżeli wycena

dokonana przez biegłego wybranego przez walne zgromadzenie, na którym podjęto

uchwałę o przymusowym wykupie akcji (lub wycena dokonana przez biegłego

wyznaczonego przez sąd rejestrowy, gdy biegły nie został wybrany przez walne

zgromadzenie).

Okoliczność, że w omawianym przypadku przewidziana została droga

sądowa, pozwala na przyjęcie, iż jest to droga ochrony praw akcjonariusza

mniejszościowego spełniająca standardy tak konstytucyjne (zob. powołany wyżej

wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 czerwca 2005 r., P 25/02)

jak i określone w art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych

wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284).

Należy ponadto zauważyć, że dopuszczenie możliwości podważania wyceny

akcji po zakończeniu postępowania o ich wykup, a co za tym idzie określenia

wyższej ich ceny, powodowałoby wątpliwości co do skuteczności czynności

dokonanych w tym postępowaniu, prowadzonym po pierwotnej wycenie akcji.

Nasuwająca się możliwość uznania tych czynności za nieskuteczne powodowałaby

konieczność ich ponowienia. Przepisy art. 518 k.s.h. i przepisy do którego on

odsyła, nie przewidują takiej możliwości. Powstaje zatem pytanie o podstawę

takiego działania. Jeżeli zaś postępowanie prowadzone po pierwotnej wycenie akcji

7

nie miałoby ulec powtórzeniu, oznaczałoby to, że osoby wykupujące akcje zapłaciły

za nie cenę niższą od ich ostatecznej wyceny i ceny wypłaconej akcjonariuszom,

od których akcje zostały wykupione. Jeżeli zaś nowa wycena akcji dokonana

zostałaby po dniu uiszczenia całej sumy wykupu ustalonej według wyceny

pierwotnej, prowadziłoby to – ze względu na przepis art. 418 § 3 zdanie trzecie

k.s.h. – do „odżycia” uprawnień z akcji, które akcjonariusze, od których akcje

zostały wykupione, utracili z chwilą uiszczenia całej sumy wykupu ustalonej według

tej wyceny. W każdym razie wątpliwości jakie nasuwają się w razie dokonania

nowej wyceny akcji po zakończeniu postępowania o ich wykup i komplikacje jakie

taka wycena powodowałaby dla tego postępowania i jego skutków przemawiają

przeciwko dopuszczalności takiej wyceny.

Ustawowo przewidzianą drogę (art. 418 § 3 w zw. z art. 417 § 1 i art. 312 § 8

k.s.h.), która zapewnia wystarczającą ochronę praw akcjonariuszy

mniejszościowych przed ich pokrzywdzeniem na skutek zaniżonej wyceny akcji

podlegających przymusowemu wykupowi, należy uznać za drogę wyłączną,

wykluczającą możliwość kwestionowania wyceny akcji podlegających wykupowi

na jakiejkolwiek innej drodze, bez względu na wybraną przez akcjonariusza

podstawę prawną żądania. Jest przy tym obojętna konstrukcja i podstawa prawna

roszczenia dochodzonego przez akcjonariusza, jeżeli okolicznością faktyczną

uzasadniającą to roszczenie jest twierdzenie o zaniżeniu wyceny akcji.

Nie można by jedynie wykluczyć dochodzenia przez akcjonariusza odszkodowania

za szkodę wyrządzoną mu na skutek zaniżonej wyceny akcji będącej wynikiem

czynu niedozwolonego. Podstawą faktyczną powództwa nie były jednak

okoliczności wskazujące na dopuszczenie się czynu niedozwolonego przez

pozwaną Spółkę czy Hutę O. S.A., której pozwana jest następcą prawnym, a

podstawą rozpoznawanej skargi kasacyjnej nie jest naruszenie przepisów art. 415

czy 416 k.c.

To co wyżej powiedziano oznacza, że nie można uznać za usprawiedliwioną

podstawę kasacyjną naruszenia prawa materialnego w postaci przepisów

wskazanych w skardze kasacyjnej, w szczególności przepisów art. 388, 410

w zw. z art. 405, art. 471 i art. 474 k.c.

8

Kierując się przytoczonymi względami Sąd Najwyższy na podstawie

art. 39814

k.p.c. oddalił skargę kasacyjną i na podstawie art. 108 § 1 zd. pierwsze

w zw. z art. 98 § 1 i 3 i art. 99 k.p.c. w zw. z § 12 ust. 4 pkt 2 i § 6 pkt 6

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie

opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa

kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego

z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.) orzekł o kosztach postępowania

kasacyjnego.