V CSK 71/08

Sygn. akt V CSK 71/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 października 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Antoni Górski

SSN Marek Sychowicz

Protokolant Izabella Janke

w sprawie z powództwa Domu Obrotu Wierzytelnościami C. S.A. w D.

przeciwko A. Z., A. Z., E. K. i S . K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 23 października 2008 r.,

skarg kasacyjnych pozwanych od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 26 czerwca 2007 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu

do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w K. nakazem zapłaty z dnia 5 kwietnia 2006 r., wydanym w

postępowaniu nakazowym, uwzględnił powództwo o zapłatę wniesione przez Dom

Obrotu Wierzytelnościami C. S.A. w D. przeciwko A. Z., A. Z., E. K. i S. K. W

wyniku zarzutów pozwanych nakaz ten został uchylony wyrokiem Sądu

Okręgowego w K. z dnia 21 listopada 2006 r. w części zasądzającej należność

główną ponad kwotę 666 500,54 zł oraz w zakresie odsetek ustawowych. Sąd

Okręgowy zasądził odsetki ustawowe od kwoty 666 500,54 zł z okres od 28 lutego

2006 r. oraz odsetki ustawowe od dalszych kwot wskazanych w wyroku, a w

pozostałej części powództwo oddalił.

W sprawie było bezsporne, że pozwani S. K. i A. Z. byli wystawcami weksla

własnego in blanco, którego posiadaczem była Spółka Akcyjna „ R. Poland" w W.

Weksel ten poręczyły E. K. i A. Z. Sąd Okręgowy ustalił nadto, że Spółka „R.

Poland” w dniu 8 listopada 2005 r. zbyła na rzecz strony powodowej swoje

wierzytelności wobec „A. " S. j. W tym czasie była nadal w posiadaniu weksla, który

w dniu 27 stycznia 2006 r. wypełniła na kwotę 679 500,54 zł i przeniosła przez

indos na rzecz strony powodowej. Sąd pierwszej instancji uznał, że po

przeniesieniu wypełnionego weksla przez indos pozwani nie mogli zasłaniać się

wobec strony powodowej zarzutami opartymi na swoich stosunkach osobistych z

wystawcą. W toku postępowania nie zostało natomiast udowodnione, że strona

powodowa nabywając weksel działała świadomie na szkodę pozwanych.

Roszczenie oparte o weksel było zatem uzasadnione. Należało jedynie uwzględnić,

że pozwani uiścili na rzecz wierzyciela 13 300 zł i w tym zakresie powództwo

podlegało oddaleniu.

Apelacja pozwanych została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia

26 czerwca 2007 r. Sąd ten podzielił w całości ustalenia faktyczne i ocenę Sądu

pierwszej instancji. Jednocześnie dodatkowo podkreślił, że na gruncie prawa

wekslowego zachodzi istotna różnica pomiędzy uprawnieniami indosatariusza,

który nabył weksel in blanco niewypełniony, a uprawnieniami indosatariusza, który

taki weksel nabył już po wypełnieniu. W tym drugim wypadku zostaje zerwana więź

3

między dłużnikiem a wierzycielem wekslowym i weksel uzyskuje w pełni swój

abstrakcyjny charakter. Ochrona takich wierzycieli wekslowych zostaje wyłączona

jedynie wówczas, gdy nabyli weksel działając na szkodę dłużnika.

Skarga kasacyjna pozwanych zostały oparte o podstawę naruszenia prawa

materialnego. Zarzucono w niej błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art.

17 Prawa wekslowego oraz błędną wykładnię i niezastosowanie art. 10 tej ustawy.

W oparciu o te zarzuty skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz

poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego w K. i przekazanie sprawy Sądowi

pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku, poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji oraz

nakazu zapłaty z dnia 5 kwietnia 2006 r. i oddalenie powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Dla rozpoznania zawartych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia art.

10 i art. 17 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r.- Prawo wekslowe (Dz. U. Nr 37, poz.

282; dalej - prawo wekslowe) kluczowe znaczenie mają te ustalenia faktyczne,

które wskazują, że weksel podpisany jako In blanco został wypełniony przez

odbiorcę weksla (spółkę R. Polska S.A.) i następnie przeniesiony w drodze indosu

na rzecz strony powodowej. Nakazuje to przyjąć, że weksel został przeniesiony na

nabywcę według reguł prawa wekslowego. Należy podzielić zatem ocenę Sądu

Apelacyjnego, że doszło w tej sytuacji do zerwania więzi ze stosunku

podstawowego między dłużnikiem a wierzycielem wekslowym i weksel uzyskał swój

abstrakcyjny charakter, na co zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w uzasadnieniu

wyroku z dnia 12 maja 1999 r. (II CKN 282/98, OSNC 1999, Nr 12, poz. 207).

Stwierdzenie to, wbrew odmiennej ocenie Sądu drugiej instancji, nie wykluczało

jednak możliwości zastosowania art. 10 prawa wekslowego.

Zarówno art. 10, jak i art. 17 prawa wekslowego, który został powołany przez

Sąd drugiej instancji jako podstawa rozstrzygnięcia, nie mają na celu podważania

abstrakcyjnego charakteru zobowiązania wekslowego. Jego istotą jest brak

konieczności wykazania przez wierzyciela wekslowego istnienia podstawy tego

zobowiązania w stosunku cywilnoprawnym łączącym wystawcę i odbiorcę weksla

(remitenta). Powołane wyżej przepisy pozwalają jedynie na złagodzenie

4

odpowiedzialności dłużników wekslowych przez umożliwienie im odwołania się

w drodze wyjątku do stosunku osobistego łączącego wystawcę weksla i remitenta

w drodze zarzutów dopuszczonych przez prawo wekslowe. Ich konstrukcja wpływa

na rozkład ciężaru dowodu w procesie, w którym powód dochodzi należności

z weksla. Przepisy te obciążają dłużnika wekslowego ciężarem udowodnienia

okoliczności wymienionych w art. 10 i 17 prawa wekslowego, w celu zwolnienia się

z zobowiązania wekslowego.

Sąd Apelacyjny przyjął również błędnie, że możliwość powołania się przez

dłużnika wekslowego na zarzuty z art. 10 lub art. 17 prawa wekslowego jest

uzależniona od rodzaju weksla, który został indosowany i w wypadku, gdy weksel in

blanco został przeniesiony na nabywcę już po wypełnieniu przez remitenta, dłużnik

ma możliwość podnoszenia wyłącznie zarzutów opartych o art. 17 prawa

wekslowego. Pogląd ten nie znajduje uzasadnienia bowiem relacja pomiędzy

hipotezami art. 10 i art. 17 prawa wekslowego i możliwość ich stosowania nie

wynika z rodzaju weksla, którym dysponuje powód. Rozstrzyga o tym rodzaj

zarzutów podnoszonych przez dłużnika. Zobowiązanie wekslowe stwierdzone

dokumentem o cechach weksla może nie powstać z różnych powodów (np. braku

zdolności do czynności prawnych, sprzeczności oświadczenia woli dłużnika

z ustawą, a także wypełnienia weksla in blanco niezgodnie z porozumieniem

wekslowym). Dłużnik wekslowy może zatem swoje zarzuty opierać zarówno o art.

10 jak i 17 prawa wekslowego, jednakże art. 17 prawa wekslowego nie reguluje

kwestii podnoszenia zarzutu uzupełnienia weksla niezupełnego niezgodnie

z udzielonym upoważnieniem. Zwrócił na to uwagę Sąd Najwyższy w wyroku z dnia

18 listopada 1999 r. (l CKN 215/98, OSNC 2000 r., Nr 7-8, poz. 128).

Zarzut wypełnienia weksla In blanco niezgodnie z porozumieniem wekslowym

podlegał rozważeniu jedynie na gruncie art. 10 prawa wekslowego. Z tego względu

uzasadniony był zawarty w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 17 prawa

wekslowego w wyniku jego wadliwego zastosowania.

Jako argument przemawiający za stosowaniem art. 17 prawa wekslowego

do zarzutów opartych o wypełnienie weksla niezupełnego niezgodnie

z porozumieniem, Sąd Apelacyjny powołał konieczność rozróżnienia zakresu

ochrony przysługującej wierzycielowi wekslowemu w sytuacji, gdy nabywa on

5

weksel niewypełniony lub wypełniony przez remitenta. Sąd Apelacyjny

przedstawiając tę ocenę odwołał się do uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego

z dnia 16 kwietnia 2002 r., V CKN 1107/00, OSNC 2003 r., Nr 4, poz. 55), W którym

stwierdzono, że nabycie niewypełnionego weksla in blanco z indosem nie stwarza

ułatwień w dochodzeniu praw z weksla i ochrony przewidzianej w art. 16 i 17 prawa

wekslowego. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Najwyższy stwierdził również,

że dopiero po nabyciu wypełnionego weksla In blanco weksel uzyskuje w pełni swój

abstrakcyjny charakter i może wchodzić w grę stosowanie art. 17 prawa

wekslowego, a sytuacja nabywcy weksla In blanco niewypełnionego i wypełnionego

nie jest jednakowa. Stanowisko to nie może jednak rzutować na sposób wykładni

art. 10 prawa wekslowego, gdyż jak wyżej podkreślono wzajemna relacja pomiędzy

tymi przepisami opiera się wprawdzie o wspólną możliwość kwestionowania

zobowiązania wekslowego, jednakże w oparciu o odmienną podstawę zarzutów .

Przy wykładni art. 10 prawa wekslowego należy zwrócić uwagę, że przepis

ten odnosi się wyłącznie do weksli In blanco, a podstawą zarzutu opartego o ten

przepis może być jedynie niezgodne z porozumieniem wypełnienie takiego weksla

(niezupełnego w chwili wystawienia). Przepis odwołuje się zatem do przesłanki

w postaci rodzaju wystawionego weksla (in blanco) i pośrednio momentu jego

wystawienia. Brak jest w nim natomiast jakiegokolwiek odesłania do kwestii

związanych z chwilą wypełnienia weksla. Wykładnia językowa tego przepisu nie

daje zatem podstaw do oceny, że jego hipotezą są objęte, zgodnie z poglądem

Sądu Apelacyjnego, wyłącznie weksle in blanco przeniesione na nabywcę przed ich

wypełnieniem przez remitenta. Co więcej w literaturze prezentowane jest

stanowisko przeciwne tej ocenie, że art. 10 prawa wekslowego odnosi się

wyłącznie do obrotu wekslami In blanco po ich uzupełnieniu. Ma ono związek

z funkcją tego przepisu. Regulacja z art. 10 prawa wekslowego (podobnie jak

z art. 17) służy ochronie dłużników wekslowych, jednakże przewidziane

ograniczenia w możliwości podnoszenia przez nich zarzutów służą jednocześnie

bezpieczeństwu obrotu wekslowego i przepisy te mają zastosowanie wówczas,

gdy zapłaty od dłużnika wekslowego domaga się osoba trzecia, która nabyła

weksel na podstawie czynności unormowanej w prawie wekslowym. Nakazuje to

przyjąć, że art. 10 prawa wekslowego został przewidziany przede wszystkim dla

6

wypadków nabycie weksla In blanco wypełnionego przez remitenta, gdyż nabywca

takiego weksla powinien być chroniony przed zarzutami wypełnienia weksla

niezgodnie z porozumieniem z uwagi na to, że istotne znaczenie ma dla niego treść

weksla, a nie treść porozumienia łączącego dłużnika wekslowego i odbiorcę

weksla, który jest jego zbywcą. Taką ochronę art. 10 prawa wekslowego uzależnia

jednak od dobrej wiary nabywcy, co chroni w większym stopniu wystawcę weksla in

blanco. Nie można bowiem pomijać, że przy wekslach In blanco istnieje zawsze ich

silny związek ze stosunkiem podstawowym łączącym wystawce i odbiorcę weksla.

W orzecznictwie i literaturze prezentowane jest powszechnie stanowisko,

że z brzmienia art. 10 prawa wekslowego wynika a contrario, że wobec osoby,

która otrzymała weksel in blanco, ten, kto weksel wręczył, może powoływać się na

niezgodne z udzielonym upoważnieniem uzupełnienie weksla In blanco bez

żadnych ograniczeń (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 listopada 1999 r.,

l CKN 215/98, OSNC 2000, Nr 7-8, poz. 128, 17 czerwca 1999 r., l CKN 51/98,

OSNC 2000, Nr 2, poz. 27, 5 lutego 1998 r. III CKN 342/97, OSNC 1998, Nr 9, poz.

141). Podkreśla się również, że wynikająca z porozumienia osoby wręczającej

weksel In blanco i jego odbiorcy ścisła więź pomiędzy zobowiązaniem wekslowym

a zobowiązaniem, które uzasadniało wystawienie weksla powoduje, że wierzyciel

nie może na podstawie weksla uzyskać w zasadzie więcej praw niż przysługuje mu

w ramach stosunku cywilnego z wystawcą weksla (por. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 26 stycznia 2001 r., II CKN 25/00, OSNC 2001, Nr 7-8, poz. 117). W jego

uzasadnieniu Sąd Najwyższy wskazał również, że w razie niezgodnego

z porozumieniem wekslowym wypełnienia weksla in blanco, nie powstaje

zobowiązanie wekslowe o treści wyrażonej w wekslu. Powstaje na tym tle

wątpliwość, czy osoba trzecia, która nabywa weksel in blanco niewypełniony przez

remitenta powinna być chroniona w większym stopniu niż odbiorca weksla, skoro

nabywając taki weksel musi mieć świadomość, że weksel powinien być uzupełniony

zgodnie z porozumieniem wystawcy i odbiorcy weksla.

Wymaga podkreślenia, że w literaturze prezentowane są poglądy,

że nabywca niewypełnionego weksla in blanco nie powinien korzystać z uprawnień

wynikających z obrotu wekslowego i powinna mieć w stosunku do niego

zastosowanie zasada nemo plus iuris. Także w orzecznictwie stwierdzano,

7

że wierzycielowi, który nabył weksel niewypełniony w całości, może być

przedstawiony zarzut, że wypełnił weksel niezgodnie z umową, w tych samych

granicach, jak pierwszemu wekslobiorcy (por. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia

5 lutego 1935 r., C. II. 2456/34, OSP 1936, Nr l, poz. 669 i 10 czerwca 1932 r.

C. 1/32, OSP 1933, Nr 1, poz. 51). Istnieją zatem argumenty na rzecz stanowiska,

że ochrona osoby trzeciej przewidziana w art. 10 prawa wekslowego zostaje

wyłączona w wypadkach nabycia weksla In blanco niewypełnionego i w tym należy

upatrywać różnicy w sytuacji nabywcy weksla In blanco wypełnionego i nabywcy

weksla przed jego wypełnieniem. Zagadnienie to nie miało jednak znaczenia dla

rozstrzygnięcia w sprawie, gdyż weksel, który stanowił podstawę roszczenia został

nabyty po wypełnieniu przez remitenta, a w tym wypadku art. 10 prawa wekslowego

miał niewątpliwie zastosowanie.

Z przyczyn wyżej wskazanych skarga kasacyjna była uzasadniona

i podlegała uwzględnieniu na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.