I CSK 192/08

Sygn. akt I CSK 192/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 listopada 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Antoni Górski

SSA Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Dyrektora Izby Celnej w R.

przeciwko Zrzeszeniu Międzynarodowych P.(...) w Polsce z siedzibą w W.

o zapłatę,

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 5 listopada 2008 r.,

na skutek skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 14

grudnia 2007 r., sygn. akt I ACa (…),

1) oddala skargę kasacyjną;

2) zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 2.700 (dwa tysiące

siedemset) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powód, Skarb Państwa reprezentowany przez Dyrektora Izby Celnej w R., wniósł

o zasądzenie od pozwanego Zrzeszenia Międzynarodowych P.(...) w Polsce kwoty

189.410 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 15 czerwca 2003 r. do dnia zapłaty

tytułem opłaty manipulacyjnej dodatkowej nieuiszczonej przez wprowadzającego towar

2

na polski obszar celny przedsiębiorcę A.(...) Ltd z M. (Białoruś), ograniczonej do kwoty

gwarancyjnej w wysokości 50.000 USD, przeliczonej według kursu 1 USD/3,7872 PLN.

Wyrokiem z dnia 19 grudnia 2006 r. Sąd Okręgowy w W. oddalił powództwo. Sąd

Okręgowy ustalił, że dnia 15 czerwca 2003 r. A.(...) Ltd. pod osłoną karnetu TIR

wprowadził na polski obszar celny z pominięciem obowiązujących procedur określony

towar wartości 311.309 zł. Ze względu na niezgłoszenia do odprawy celnej A.(...) Ltd.

zobowiązany był zapłacić wymienioną wyżej kwotę wraz z odsetkami na podstawie

decyzji administracyjnej z dnia 2 lipca 2003 r. tytułem opłaty manipulacyjnej dodatkowej

wymierzonej w oparciu o art. 276 § 2 kodeksu celnego. Zobowiązany należności nie

uiścił. Sąd Okręgowy uznał, że nie zaktualizowała się przesłanka uprawniająca powoda

do żądania zapłaty wprost od poręczyciela - pozwanego Zrzeszenia i z tego względu

oddalił powództwo jako nieuzasadnione. Odpowiedzialność poręczyciela zobowiązań

posiadaczy karnetów TIR uzależniona jest od rodzaju należności. Opłata manipulacyjna

dodatkowa, pobierana w wyniku ujawnienia towaru nie zgłoszonego do odprawy celnej,

ma charakter represyjny. Pozwane Zrzeszenie zobowiązane było do zapłacenia opłaty

manipulacyjnej dodatkowej, jednakże jego odpowiedzialność jest ograniczona do kwoty,

jaką zapłaciłby A.(...) Ltd., gdyby towar był importowany zgodnie z przepisami

regulującymi stosowną procedurę celną. Odpowiedzialność pozwanego za należności

celne, inne niż opłaty, w szczególności za pieniężne kary administracyjne i sankcje

finansowe, w myśl art. 8 ust. 2 Konwencji celnej, została ograniczona do wysokości

opłat i podatków celnych, które obowiązany byłby zobligowany ponieść, gdyby

przedstawił organom celnym towar, zgodnie ze stosownymi przepisami celnymi.

Przedmiotowy towar na terytorium Polski objęty był procedurą tranzytu, a stosownie do

art. 4 Konwencji celnej, przewozy tranzytowe w ramach operacji TIR są zwolnione od

wszelkich opłat i należności celnych.

Ponadto z uwagi na treść art. 8 ust. 7 Konwencji TIR, powód powinien był

w pierwszej kolejności wystąpić z roszczeniem przeciw dłużnikowi celnemu.

Niewystarczające było ograniczenie się do wezwania dłużnika do zapłaty.

Odpowiedzialność stowarzyszenia poręczającego jest odpowiedzialnością subsydiarną,

ale nie jest to odpowiedzialność bezwarunkowo solidarna. Powód nie zastosował

żadnych środków zmierzających do uzyskania zapłaty od dłużnika i nie wykazał, aby nie

było możliwe podjęcie żadnych środków zmierzających do uzyskania zapłaty bądź że

ich zastosowanie nie było celowe.

3

Na skutek apelacji wniesionej przez powoda, wyrokiem z dnia 14 grudnia 2007 r.

Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w W. i zasądził od

pozwanego na rzecz powoda kwotę 189.410 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 15

czerwca 2003 r. do dnia zapłaty, nadto orzekł o kosztach procesu.

Sąd Apelacyjny oparł swoje rozstrzygnięcie o ustalenia faktyczne Sądu pierwszej

instancji, które uznał za prawidłowe z wyjątkiem ustalenia, że powód nie zastosował

żadnych środków zmierzających do uzyskania zapłaty od przewoźnika i nie wykazał,

aby było niemożliwe bądź niecelowe ich podjęcie. Postępowanie administracyjne w

przedmiocie wymiaru opłaty na podstawie art. 276 § 2 kodeksu celnego toczyło się z

udziałem osoby, która pod osłoną karnetu TIR wprowadziła towary na polski obszar

celny, tj. A.(...) Ltd z siedzibą w M. (Białoruś). Podmiot ten odmówił zapłaty i

wykorzystywał stosowne środki prawne zmierzające do podważenia decyzji Kierownika

Urzędu Celnego w O., w tym odwołanie i wniosek o wstrzymanie wykonania tej decyzji.

Zgłoszenie pismem z dnia 24 października 2004 r. wobec Zrzeszenia

Międzynarodowych P.(...) w Polsce roszczenia do karnetu TIR numer MX (…) zawierało

wyraźne wskazanie, że powstały wymagalne zaległości w uregulowaniu długu celnego,

który po powstaniu tytułu nie został zaspokojony przez posiadacza karnetu. Ponadto

Rzeczypospolitej Polskiej i Republiki Białorusi nie wiąże porozumienie międzynarodowe,

które umożliwiałoby przeprowadzenie postępowania egzekucyjnego wobec posiadacza

karnetu TIR. Z tych względów zostały spełnione przesłanki dochodzenia spełnienia

świadczenia przez pozwanego.

Sąd Apelacyjny uznał za nieprawidłową wykładnię Sądu pierwszej instancji

przepisów art. 8 ust. 2 w związku z art. 4 Konwencji TIR. Zgodnie z art. 8 ust. 5

Konwencji, odpowiedzialność stowarzyszenia poręczającego obejmuje nie tylko towary

wyszczególnione w karnecie, lecz także towary, jakkolwiek nie wymienione w karnecie,

ale znajdujące się pod zamknięciem celnym w części pojazdu drogowego albo

kontenera. Od towarów przewożonych tranzytem przez polski obszar celny nie pobiera

się cła i podatku VAT, jeżeli przewóz taki odbywa się z zachowaniem ustaleń Konwencji

celnej dotyczącej międzynarodowego przewozu towarów z zastosowaniem karnetów

TIR. W przeciwnym wypadku pobiera się „należne opłaty i podatki przywozowe lub

wywozowe (...), które mogą się należeć na mocy ustaw i przepisów celnych państwa, w

których ujawniono nieprawidłowość”, a jeżeli ustawy lub przepisy umawiającej się strony

nie przewidują uiszczania opłat i podatków przywozowych lub wywozowych obowiązek

stowarzyszenia dotyczy równowartości takich opłat. Definicja ustawowa, należnych opłat

4

i podatków, zawarta w art. 1 lit. b Konwencji obejmuje „opłaty celne, wszelkie inne

opłaty, podatki należne i inne obciążenia, które są pobierane przy przywozie lub przy

wywozie”. W myśl art. 37 Konwencji, jeżeli niemożliwe jest ustalenie na jakim terytorium

naruszenie nastąpiło, uważa się, że na tym, gdzie stwierdzono naruszenie. W

rozpoznawanej sprawie manifest towarów objętych karnetem TIR był nieprawidłowy,

gdyż stan faktyczny różnił się (był wyższy) od zgłoszenia, co ujawniono na terenie

Rzeczypospolitej Polskiej. Powstanie tej nadwyżki winno być zakwalifikowane jako

niezachowanie ustaleń Konwencji z wszystkimi dalszymi konsekwencjami, w tym

pobraniem równowartości opłat i podatków, które od towaru nie podlegającego

tranzytowi pod osłoną karnetu TIR byłyby pobrane. Prawo żądania od posiadacza

karnetu TIR należnych opłat i podatków jest równoznaczne z obowiązkiem ich

uiszczenia przez pozwane Zrzeszszenie. Obciążenie nie powstaje z tytułu importu tylko

z tytułu naruszenia przepisów Konwencji TIR, polegającego na nie zwolnieniu karnetu

TIR, do którego dochodzi na skutek niepoddania części towaru przewożonego pod jego

osłoną procedurze celnej. Opłata manipulacyjna dodatkowa należna na podstawie art.

276 § 2 ustawy z dnia 9 stycznia 1997 r. kodeks celny (t.j. Dz.U. 2001 r. Nr 75, poz. 802

ze zm.), według stanowiska Trybunału Konstytucyjnego zawartego w uzasadnieniu

wyroku z dnia 24 stycznia 2006 r. SK 52/04 (OTK-A 2006 nr 1, poz. 6), ma charakter

przymusowy za oznaczoną postać deliktu administracyjnego i stanowi specyficzną

formę odpowiedzialności prawnej. Zważywszy na to, że wysokość żądania między

stronami nie była sporna, Sąd Apelacyjny na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. zmienił

zaskarżony wyrok i uwzględnił powództwo.

Wyrok Sądu Apelacyjnego został zaskarżony w całości skargą kasacyjną przez

pozwanego, który jako jej podstawę wskazał naruszenie prawa materialnego, a

mianowicie: art. 1 lit. b, art. 8 ust. 1, 2, 3, 5 i 7 Konwencji Celnej dotyczącej

międzynarodowego przewozu towarów z zastosowaniem karnetów TIR (Konwencja TIR)

sporządzonej w Genewie dnia 14 listopada 1975 r. (zał. do Dz. U. z 1984 r. Nr 17, poz.

76 ze zm.) oraz art. 276 § 2 ustawy z dnia 9 stycznia 1997 r. Kodeks celny (Dz. U. z

2001 r. Nr 75, poz. 802 ze zm.), polegające na niewłaściwej wykładni tych przepisów,

sprowadzającej się do przyjęcia, że poręczenie (gwarancja), jakiej udziela

stowarzyszenie poręczające stosownie do przepisów Konwencji TIR obejmuje również

(oprócz ceł przywozowych i wywozowych oraz podatków) opłatę manipulacyjną

dodatkową mającą charakter sankcji administracyjnej. Jako podstawę skargi kasacyjnej

wskazano także naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na

5

wynik sprawy, a mianowicie art. 386 § 1 i art. 382 k.p.c. przez zastosowanie tych

przepisów w sytuacji, w której niewystarczające były przesłanki do wydania wyroku

reformatoryjnego i nie zachodziły podstawy do przyjęcia, że wysokość dochodzonej

pozwem należności nie była kwestionowana, skoro pozwane Zrzeszenie kwestionowało

w czasie całego postępowania zasadę swej odpowiedzialności i do kwestii wysokości

dochodzonej należności w ogóle się nie odnosiło wiedząc, że, stosownie do art. 8 ust. 3

Konwencji TIR, maksymalna wysokość kwoty poręczenia należnej od stowarzyszenia

poręczającego nie może przewyższać 50.000 USD, a Sąd pierwszej instancji także

wysokością dochodzonego roszczenia nie zajmował się uznając, że pozwane

Zrzeszenie nie ponosi odpowiedzialności w tej sprawie. Pozwany wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu ewentualnie o uchylenie tego wyroku i oddalenie apelacji powoda.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepisy Konwencji celnej sporządzonej w Genewie dnia 14 listopada 1975 r.

dotyczącej międzynarodowego przewozu towarów z zastosowaniem karnetów TIR

(Konwencja TIR, Dz. U. z 1984 r. Nr 17, poz. 76 z późn. zm.) regulują międzynarodowy

przewóz towarów, bez jego przeładunku, dokonywany przynajmniej w części przez

transport drogowy przez jedną lub kilka granic od wyjściowego urzędu celnego jednej z

umawiającej się strony do docelowego urzędu celnego innej umawiającej się strony lub

tej samej umawiającej się strony (art. 2 Konwencji TIR). Z przepisów tej Konwencji

wynikają dwie zasadnicze konsekwencje prawne wykonywania transportu towarów w jej

ramach. Po pierwsze, towary przewożone zgodnie z procedurą TIR pod zamknięciem

celnym w pojazdach drogowych, w zespołach pojazdów lub w kontenerach, w zasadzie

nie podlegają kontroli celnej w przejściowych urzędach celnych (art. 5 ust. 1 Konwencji).

Po drugie, od towarów przewożonych, zgodnie z procedurą TIR, nie są uiszczane lub

składane do depozytu w przejściowych urzędach celnych opłaty i podatki przewozowe i

wywozowe (art. 4 Konwencji). Innymi słowy, posiadacz karnetu TIR jest zwolniony z

obowiązku uiszczenia należności publicznoprawnych, które należałoby uiścić w związku

z przewozem lub wywozem towarów ujętych w karnecie TIR. Przez opłaty i podatki

przywozowe i wywozowe – jak stanowi art. 1 lit. f) Konwencji - rozumie się opłaty celne

oraz wszelkie inne opłaty, podatki, należności i inne obciążenia finansowe, które są

pobierane przy przewozie lub wywozie bądź w związku z przywozem lub wywozem

towarów, z wyjątkiem należności i obciążeń finansowych nieprzekraczających

przybliżonego kosztu świadczonych usług. Według noty wyjaśniającej, zawartej w

6

załączniku nr 6 do tej Konwencji, wyjątki (należności i obciążenia finansowe), o których

mowa w artykule 1 lit. f, oznaczają wszystkie kwoty inne niż opłaty i podatki pobierane

przez Umawiające się strony przy przewozie lub wywozie albo w związku z przewozem

lub wywozem. Kwoty te będą ograniczone do wysokości przybliżonego kosztu

świadczonych usług i nie będą stanowić pośredniego sposobu ochrony produktów

krajowych lub opłaty o charakterze podatkowej pobieranej od importu lub eksportu. Te

należności i obciążenia finansowe obejmują, między innymi, płatności odnoszące się:

- do świadectw pochodzenia, jeśli są one konieczne przy tranzycie,

- do analiz wykonywanych przez laboratoria celne w celach kontroli,

- do inspekcji celnych i innych czynności odprawy celnej, wykonywanych poza

normalnymi godzinami pracy i pomieszczeniami urzędów celnych,

- do inspekcji wykonywanych ze względów sanitarnych, weterynaryjnych lub

fitopatologicznych.

Definicja opłat i podatków przewozowych i wywozowych zawarta w art. 1 li. f)

Konwencji jest ukierunkowana na określenie zakresu zwolnienia przewoźnika –

posiadacza karnetu TIR, z obowiązku uiszczania opłat i podatków przywozowych

i wywozowych od towarów ujętych w karnecie TIR. Definicja ta ujmuje w sposób szeroki

opłaty i podatki przywozowe i wywozowe, skoro stanowi, że oznaczają one „opłaty

celne” oraz wszelkie inne opłaty, podatki, należności i inne obciążenia finansowe”, a

ponadto w sposób wąski zakreśla wyjątki od tak szeroko rozumianej definicji, a więc te

należności publicznoprawne, które nie są objęte pojęciem opłat i podatków

przywozowych i wywozowych, o których mowa w przepisach Konwencji. Tak podana

definicja opłat i podatków przewozowych i wywozowych nie obejmuje kar bądź grzywien.

Kary i grzywny nie są to bowiem należności publicznoprawne, które należałoby uiścić

przy przewozie lub wywozie towarów ujętych w karnecie TIR bądź w związku z

przewozem lub wywozem tych towarów, a z których to obowiązków publicznoprawnych

jest zwolniony przewoźnik - posiadacz karnetu TIR.

Przewóz dokonywany na podstawie przepisów Konwencji TIR może naruszać

przepisy tej Konwencji. Jak stanowi art. 36 Konwencji, każde naruszenie postanowień

Konwencji narazi naruszającego w państwie, w którym naruszenie zostało dokonane, na

sankcje przewidziane przez ustawodawstwo tego państwa. Konsekwencją ujawnienia

przez władze państwa nieprawidłowości odnoszącej się do operacji TIR może być m.in.

aktualizacja obowiązku przewoźnika – posiadacza karnetu TIR, uiszczenia opłat i

podatków przewozowych i wywozowych od towarów deklarowanych w karnecie TIR, z

7

którego to obowiązku posiadacz karnetu TIR był zwolniony z chwilą rozpoczęcia operacji

TIR, na podstawie art. 4 Konwencji. Powyższy obowiązek dotyczy tych towarów, które

były ujęte w karnecie TIR spełniającym funkcję deklaracji celnej. Naruszenie przepisów

Konwencji może polegać m.in. na tym, że pod zamknięciem celnym w części pojazdu

drogowego albo w kontenerze, znajdują się towary nie wyszczególnione w karnecie TIR.

W takim wypadku, według art. 276 § 2 ustawy z dnia 9 stycznia 1997 r. kodeks celny

(Dz.U. j. t. z 2001 r., nr 75, poz. 802 ze zm.), w brzmieniu obowiązującym w 2003 r.,

jeżeli po przedstawieniu towaru wprowadzonego na polski obszar celny organ celny

wykaże nadwyżkę towaru ujawnionego w wyniku rewizji celnej w stosunku do

przedstawionego, to od osoby, o której mowa w art. 39 kodeksu celnego, pobiera się

opłatę manipulacyjną dodatkową w wysokości wartości celnej towaru odpowiadającej

nadwyżce. W uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 stycznia 2006

r. SK 52/04 wyjaśniono, że opłata manipulacyjna jest świadczeniem pieniężnym,

powszechnym, przymusowym i bezzwrotnym, ustalanym jednostronnie. Jest wnoszona

jako swego rodzaju ekwiwalent za świadczenia państwa przez organy administracji

państwowej na rzecz opłacającego. Opłata manipulacyjna dodatkowa różni się od opłaty

manipulacyjnej zwykłej tym, że spełnia także rolę sankcji administracyjnej.

Sankcje administracyjne są specyficzną formą odpowiedzialności prawnej, polegającej

na stosowaniu kar pieniężnych, które nie mają charakteru grzywny. Tego rodzaju

sankcje spełniają funkcję dyscyplinująco-regresyjną. Według systematyki kodeksu

celnego, opłata manipulacyjna dodatkowa jest zaliczana do opłat w sprawach celnych.

Opłata ta jest uregulowana w dziale II – Opłaty w sprawach celnych – tytułu IX tego

kodeksu – Postępowanie w sprawach celnych. Według art. 277 Kodeksu celnego, w

brzmieniu obowiązującym do 10 sierpnia 2003 r., opłaty, w tym opłata manipulacyjna

dodatkowa, pobierane są na zasadach i w trybie ustalonym dla należności celnych

przywozowych i wywozowych. W świetle tych przepisów, należy uznać opłatę

manipulacyjną dodatkową jako należną od przewoźnika na mocy ustawy opłatę celną

związaną z przewozem towaru ponad stan przedstawiony w deklaracji celnej (w tym

w karnecie TIR) w chwili wprowadzenia towarów na polski obszar celny.

Zgodnie z art. 3 pkt b) Konwencji TIR, przewozy w ramach tej Konwencji powinny

odbywać się pod gwarancją stowarzyszeń uznanych zgodnie z postanowieniami

artykułu 6 Konwencji. Według art. 1 lit. q) Konwencji, określenie „stowarzyszenie

poręczające” oznacza stowarzyszenie uznane przez władze celne Umawiającej się

Strony jako poręczające za osoby, które stosują procedurę TIR. Przepis art. 8 ust. 1

8

określa charakter odpowiedzialności tego stowarzyszenia, a mianowicie, że jest to

odpowiedzialność wspólna i solidarna z osobami, od których należne są kwoty z tytułu

„należnych opłat i podatków przewozowych lub wywozowych”. W uzasadnieniu uchwały

Sądu Najwyższego z dnia 26 września 2002 r. III CZP 48/02, (OSNC z 2003 r., nr 9,

poz. 116), stwierdzono, że odpowiedzialność stowarzyszenia poręczającego przypomina

konstrukcję prawną poręczenia według przepisów prawa cywilnego. Stowarzyszenie

zaciąga bowiem własne zobowiązanie mające jednak charakter akcesoryjny w stosunku

do zobowiązania głównego. W świetle art. 8 ust. 1 i 2 Konwencji TIR, pomiędzy

władzami celnymi państwa a stowarzyszeniem poręczającym zachodzi stosunek

umowny - zobowiązaniowy – na podstawie pisemnej umowy, który nie ma charakteru

publicznoprawnego. Źródłem tego stosunku prawnego jest porozumienie stron, w którym

zawarte jest zobowiązanie się stowarzyszenia poręczającego do spełnienia świadczenia

za pierwotnie zobowiązanego. Przepis art. 8 ust. 3 Konwencji stanowi o ograniczeniu tej

odpowiedzialności do maksymalnej kwoty od jednego karnetu TIR, której można żądać

od stowarzyszenia poręczającego, która to kwota ograniczenia powinna być określona

przez każdą z umawiających się stron. W umowie z dnia 17 lutego 1999 r., zawartej

pomiędzy Prezesem Głównego Urzędu Ceł a pozwanym Zrzeszeniem,

odpowiedzialność ta została ograniczona, zgodnie z notą wyjaśniającą stanowiącą

załącznik nr 6 do Konwencji, do kwoty 50.000 dolarów USA.

Odpowiedzialność stowarzyszenia poręczającego aktualizuje się w razie

ujawnienia nieprawidłowości odnoszącej się do operacji TIR. Obejmuje ona - co wynika

z art. 8 ust. 1 w związku z art. 8 ust. 5 Konwencji – obowiązek spełnienia świadczenia za

pierwotnie zobowiązanego posiadacza karnetu TIR z tytułu opłat i podatków

przywozowych i wywozowych za towary wyszczególnione w karnecie TIR, od uiszczenia

których – zgodnie z art. 4 Konwencji - zwolniony był posiadacz karnetu TIR w chwili

rozpoczęcia operacji TIR. Także w przypadku, gdy ustawy i przepisy Umawiającej się

Strony nie przewidują uiszczenia opłat i podatków przewozowych lub wywozowych w

przypadku ujawnienia nieprawidłowości odnoszącej się do operacji TIR, stowarzyszenie

poręczające – jak stanowi art. 8 ust. 2 Konwencji TIR – zobowiąże się do zapłacenia, na

tych samych warunkach, kwoty równej opłatom i podatkom przywozowym lub

wywozowym, zwiększonym o jakiekolwiek odsetki za zwłokę. Przepis art. 8 ust. 2

Konwencji dotyczy nieprawidłowości operacji TIR odnoszącej się także – podobnie jak

art. 8 ust. 1 Konwencji - do towarów ujętych w karnecie TIR, co wynika nie tylko z treści

tego przepisu Konwencji, ale także z art. 8 ust. 6 Konwencji, który stanowi o ustaleniu

9

opłat i podatków wymienionych w ustępach 1 i 2 Konwencji, przy zastosowaniu danych

dotyczących towarów zawartych w karnecie TIR, które będą uważane za ważne do

czasu przedstawienia dowodu przeciwnego.

Stowarzyszenie poręczające ponosi odpowiedzialność – w granicach określonych

przepisami art. 8 ust. 1-3 Konwencji – nie tylko za towary ujęte w karnecie TIR, ale także

za towary, które jakkolwiek nie wyszczególnione w tym karnecie, znajdują się pod

zamknięciem celnym w części pojazdu drogowego albo w kontenerze. Wynika to wprost

z przepisu art. 8 ust. 5 Konwencji TIR. Zważywszy, że towary, nieujęte w karnecie TIR

nie są objęte zwolnieniem z obowiązku publicznoprawnego, o którym mowa w art. 4

Konwencji, pojęcie należnych opłat i podatków przywozowych i wywozowych obejmuje

te opłaty celne oraz wszelkie inne opłaty, podatki, należności i inne obciążenia

finansowe (art. 1 lit. f) Konwencji TIR), które są pobierane od przewoźnika – posiadacza

karnetu TIR, na mocy ustaw i przepisów celnych przy przewozie lub wywozie bądź w

związku z przewozem lub wywozem towarów, pod przykryciem celnym,

nie wyszczególnionych w karnecie TIR. Odpowiedzialność stowarzyszenia

poręczającego, według art. 8 ust. 5 Konwencji, została bowiem ściśle powiązana z

rodzajem towarów: wyszczególnionych i niewyszczególnionych w karnecie TIR,

przewożonych przez przewoźnika – posiadacza karnetu TIR, do których to towarów

należy odnieść pojęcie „należnych opłat i podatków przywozowych lub wywozowych” z

art. 8 ust. 1 i 2 Konwencji TIR. Opłata manipulacyjna dodatkowa, o której mowa w art.

276 § 2 ustawy z dnia 9 stycznia 1997 r. kodeks celny, należy się także od przewoźnika

- posiadacza karnetu TIR, za towary niewyszczególnione w karnecie TIR, znajdujące się

pod zamknięciem celnym w związku z stwierdzeniem nieprawidłowości odnoszącej się

do operacji TIR. Opłata manipulacyjna dodatkowa nie jest przy tym karą w rozumieniu

przepisów prawa karnego, lecz wynikającą z przepisów rangi ustawowej, konsekwencją

prawną, przewozu towarów w nadwyżce w stosunku do wielkości ujętej w deklaracji

celnej. Opłata manipulacyjna dodatkowa jest również opłatą celną według systematyki

kodeksu celnego. Zważywszy na powyższe uznać należy, że opłata manipulacyjna

dodatkowa – mimo że zawiera w sobie element sankcji administracyjnej - jest opłatą, za

którą ponosi odpowiedzialność pozwane Zrzeszenie poręczające w razie ujawnienia

nieprawidłowości operacji TIR, polegającej na przewożeniu towarów

niewyszczególnionych w karnecie TIR.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej powołano się na wzorzec standardowego

porozumienia pomiędzy władzami celnymi krajów członkowskich Unii Europejskiej

10

a stowarzyszeniami poręczającymi w zakresie procedury TIR, w którym wyraźnie

zastrzeżono, że zobowiązanie stowarzyszenia poręczającego, o którym mowa w art. 8

Konwencji TIR, nie obejmuje kar i grzywien. Jak wynika z wcześniejszych uwag,

źródłem odpowiedzialności stowarzyszenia poręczającego wobec państwa jest umowa

zawarta pomiędzy tym stowarzyszeniem a władzami celnymi państwa – strony

Konwencji TIR. Nie ma więc znaczenia prawnego sam wzorzec umowy zalecany

stowarzyszeniom poręczającym, lecz jedynie treść umowy zawartej pomiędzy

pozwanym Zrzeszeniem a władzami celnymi Polski jako strony Konwencji TIR. Umowa

ta – zawarta w dniu 17 lutego 1999 r. – nie zawierała takiego ograniczenia. Zważywszy

na powyższe za bezzasadny należy uznać zarzut skargi kasacyjnej naruszenia prawa

materialnego: art. 1 lit. b), art. 8 ust. 1, 2, 3, 5 Konwencji TIR oraz art. 276 § 2 kodeksu

celnego.

Bezzasadny jest także – bliżej nieumotywowany w skardze kasacyjnej - zarzut

naruszenia art. 8 ust. 7 Konwencji TIR, według którego, w razie, gdy kwoty wymienione

w ustępach 1 i 2 staną się wymagalne, właściwe władze powinny, w miarę możliwości,

przed skierowaniem roszczenia do stowarzyszenia poręczającego, zażądać ich zapłaty

od osoby, od której kwoty bezpośrednio się należą. Jak wynika z noty wyjaśniającej do

tego przepisu, Konwencji działania, o których mowa w art. 8 ust. 7 Konwencji, powinny

obejmować co najmniej zawiadomienie o niezwolnieniu operacji TIR lub przekazanie

żądania zapłaty posiadaczowi karnetu TIR. Jak wynika z wiążących Sąd Najwyższy

ustaleń faktycznych Sądu drugiej instancji – posiadacz karnetu TIR był informowany

o niezwolnieniu operacji TIR, jak również brał aktywny udział w postępowaniu

administracyjnym, w którym określono zasadę i wysokość obowiązku uiszczenia przez

niego opłaty dodatkowej manipulacyjnej. Tym samym powód dochował wymogów

określonych w art. 8 ust. 7 Konwencji TIR.

Przepis art. 382 k.p.c. określa, że sąd drugiej instancji orzeka na podstawie

materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu

apelacyjnym. Sąd Apelacyjny nie naruszył tego przepisu, skoro orzekając w sprawie, nie

brał pod uwagę innego materiału niż zebranego przed Sądem pierwszej i drugiej

instancji. Zarzutu naruszenia tego przepisu nie uzasadnia to – jak podnosi w skardze

kasacyjnej pozwany – że Sąd drugiej instancji zaniechał przeprowadzenia dodatkowego

postępowania dowodowego i ustalenia wysokości kursu dolara USA wobec pieniądza

polskiego – obowiązującego w chwili wyrokowania przez Sąd drugiej instancji. Zarzut

naruszenia art. 382 k.p.c. mógłby zostać skutecznie podniesiony gdyby Sąd drugiej

11

instancji zaniechał dokonania takiego ustalenia faktycznego, które było istotne dla

rozstrzygnięcia sprawy dysponując odpowiednim dowodem na tę okoliczność.

Podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut nieprzeprowadzenia przez Sąd drugiej

instancji stosownego postępowania dowodowego na okoliczność kursu dolara USA

wobec pieniądza polskiego w celu ustalenia wysokości świadczenia należnego

powodowi opiera się na założeniu, że Sąd Apelacyjny powinien był zastosować kurs z

dnia wyrokowania. Takie stanowisko pozwanego nie może być uzasadnione treścią

przepisów procesowych, które tej kwestii nie regulują, lecz może mieć uzasadnienie

jedynie w przepisach prawa materialnego dotyczących zasad i zakresu

odpowiedzialności stowarzyszenia poręczającego za zobowiązanie przewoźnika –

posiadacza karnetu TIR, jako pierwotnie zobowiązanego. Mając na uwadze treść

przepisów zawartych w art. 8 ust. 1 – 5 Konwencji TIR, dochodzone przez powoda

roszczenie nie miało charakteru odszkodowawczego, do którego należałoby stosować

przepis art. 363 § 2 k.c. Dlatego dla rozstrzygnięcia sprawy - w zakresie ustalenia

wysokości świadczenia należnego powodowi od pozwanego - nie był istotny kurs dolara

USA wobec pieniądza polskiego z daty wyrokowania przez Sąd Apelacyjny, lecz z daty,

gdy zaktualizowała się wobec powoda odpowiedzialność posiadacza karnetu TIR, a tym

samym odpowiedzialność wspólna pozwanego Zrzeszenia. Na tę chwilę podany kurs

waluty nie był przez pozwanego kwestionowany. Dlatego za bezzasadny należy uznać

zarzut naruszenia art. 386 § 1 k.p.c. Zachodziły zatem podstawy do wydania orzeczenia

reformatoryjnego przez Sąd drugiej instancji bez potrzeby przeprowadzenia

uzupełniającego postępowania dowodowego co do kursu dolara USA wobec pieniądza

polskiego obowiązującego w dacie wyrokowania Sądu Apelacyjnego. Zgodnie bowiem z

art. 227 k.p.c., przedmiotem dowodu są fakty mające istotne znaczenie dla

rozstrzygnięcia sprawy. Kurs dolara USA wobec pieniądza polskiego obowiązujący w

dacie wydania zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku był nieistotny dla rozstrzygnięcia

sprawy.

Wobec braku uzasadnionych podstaw skarga kasacyjna została oddalona na

podstawie art. 39814

k.p.c. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na

podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c., art. 99 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 39821

k.p.c.