I CSK 204/08

Sygn. akt I CSK 204/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 listopada 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Antoni Górski

SSA Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa J. K. i M. Ż.

przeciwko Bank (…) S.A. w K..

o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 5 listopada 2008 r.,

skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 20 grudnia 2007 r.,

sygn. akt VI ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 18 lipca 2006 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo wniesione

przez powodów: J. K., J. K. i M. Ż. przeciwko pozwanemu Bankowi P.(…) S.A.

z siedzibą w Ł. obecnie (…) Bank S.A. w K. o pozbawienie w całości wykonalności tytułu

wykonawczego, tj. bankowego tytułu egzekucyjnego nr (...) z dnia 19 maja 2003 r.

2

wystawionego przez Bank P.(...) S.A. w Ł., opatrzonego klauzulą wykonalności

postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 6 sierpnia 2003 r.

Rozstrzygnięcie oparte zostało na następujących ustaleniach faktycznych. W dniu

28 czerwca 2002 r. C.(...) spółka z o.o. w W. zawarła z Bankiem P.(…) S.A. w Ł. -

Oddział w W. umowę o świadczenie usług factoringowych. Zabezpieczeniem roszczeń

Banku było między innymi poręczenie cywilne powodów wraz z dobrowolnym

poddaniem się egzekucji do kwoty 500.000 zł. W związku z niewywiązaniem się przez

C.(...) spółkę z o.o. w W. z zobowiązań objętych umową factoringową Bank P.(...) S.A. w

Ł. wystawił w dniu 19 maja 2003 r. bankowy tytuł egzekucyjny nr (...), któremu Sąd

Rejonowy postanowieniem z dnia 6 sierpnia 2003 r. nadał klauzulę wykonalności w

stosunku do powodów, z ograniczeniem do kwoty 500.000 zł.

W dniu 23 września 2003 r. zostało zawarte porozumienie w sprawie spłaty

zadłużenia między Bankiem P.(…) S.A. w Ł. - jako wierzycielem a C.(...) spółką z o.o. w

likwidacji - jako dłużnikiem i J. K., J. K., M. Ż. - jako poręczycielami solidarnymi.

W umowie dłużnik i poręczyciele solidarni uznali całość swojego długu i zobowiązali się

do spłaty wierzytelności w terminach i ratach określonych w porozumieniu.

Postanowieniem z dnia 18 listopada 2003 r. Sąd Rejonowy Wydział Krajowego Rejestru

Sądowego orzekł o wykreśleniu C.(...) spółki z o.o. w likwidacji z Krajowego Rejestru

Sądowego.

W ocenie Sądu Okręgowego, powództwo – oparte o przepis art. 840 § 1 pkt 2

k.p.c. – nie zasługiwało na uwzględnienie. Przez zdarzenie po powstaniu tytułu

egzekucyjnego, wskutek którego zobowiązanie wygasło lub nie może być

egzekwowane, należy rozumieć okoliczności faktyczne powodujące wygaśnięcie

egzekwowanego zobowiązania lub niemożność egzekwowania, np. wykonanie

zobowiązania, potrącenie, odnowienie, niemożność świadczenia, za którą dłużnik nie

odpowiada, dobrowolne zwolnienie z długu. Nie jest takim zdarzeniem, które nastąpiło

po wydaniu tytułu egzekucyjnego, przeprowadzona likwidacja i wykreślenie spółki z

rejestru, co nie spowodowało wygaśnięcia zobowiązania poręczycieli za tę spółkę.

Zgodnie z art. 879 k.c., o zakresie zobowiązania poręczyciela rozstrzyga zakres

zobowiązania dłużnika. Wygaśnięcie zobowiązania głównego powoduje wygaśnięcie

poręczania, jako zobowiązania o charakterze akcesoryjnym, jednakże nie można uznać,

iż zobowiązanie główne wygasło wraz z wykreśleniem spółki z Krajowego Rejestru

Sądowego. Z tą chwilą doszło do utraty bytu prawnego dłużnika, jednak zobowiązanie

nadal istnieje. Nie nastąpiła żadna okoliczność powodująca wygaśnięcie zobowiązania,

3

w szczególności nie doszło do spełnienia świadczenia, potrącenia, zwolnienia z długu,

czy też odnowienia. Likwidacja C.(...) spółki z o.o. została przeprowadzona bez

zaspokojenia znanych spółce wierzycieli. W zaistniałej sytuacji występuje wyłącznie

niemożność egzekwowania wierzytelności od dłużnika, który utracił osobowość prawną,

jednakże nie wpływa to na odpowiedzialność poręczycieli.

Odmienna interpretacja przepisów byłaby sprzeczna z założeniami postępowania

likwidacyjnego, którego celem jest rozdysponowanie majątku spółki i zakończenie jej

działalności, osłabiałaby pozycję wierzyciela i niweczyła sens poręczenia, którego celem

jest zabezpieczenie wierzytelności na wypadek nie wykonania zobowiązania przez

dłużnika głównego. Zgodnie z art. 279 k.s.h., ogłoszenie o rozwiązaniu spółki i otwarciu

likwidacji ciąży na likwidatorach. Likwidatorem spółki był M. Ż będący jednocześnie

poręczycielem wierzytelności należnej pozwanemu. Zatem podpisanie porozumienia w

dniu 23 września 2003 r. pomiędzy Bankiem i C.(...) spółką z o.o. oraz poręczycielami

dotyczące spłaty zadłużenia mogło mieć na celu wprowadzenie wierzyciela błąd. Nie

można również twierdzić, że pozwany Bank nie zgłosił w odpowiednim terminie swoich

roszczeń. Podpisanie porozumienia przez poręczycieli było zobowiązaniem spłaty

wierzytelności na wypadek, gdyby dłużna spółka nie wykonała swojego zobowiązania.

Wyrokiem z dnia 20 grudnia 2007 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację powodów J.

K. i M. Ż. wniesioną od wyroku Sądu Okręgowego uznając za prawidłowe ustalenia

faktyczne oraz ocenę prawną sądu pierwszej instancji. W przypadku umowy poręczenia

poręczyciel zaciąga także własne zobowiązanie wobec wierzyciela, nie jest to więc

zobowiązanie kreujące odpowiedzialność za cudzy dług. Podstawową cechą poręczenia

jest jego zawisłość od długu głównego. Akcesoryjność poręczenia wyraża się tym, że

istnienie poręczenia jest zależne od długu głównego oraz, że o zakresie zobowiązania

poręczyciela rozstrzyga każdoczesny zakres zobowiązania dłużnika głównego. Utrata

bytu prawnego spółki z o.o. wskutek wykreślenia jej z rejestru, po przeprowadzeniu

postępowania likwidacyjnego, mimo iż pozostają niespełnione zobowiązania ciążące na

tym podmiocie, oznacza wyłącznie, że zobowiązań tych nie można dochodzić od

zlikwidowanej spółki. Zobowiązania te istnieją nadal, gdyż nie nastąpiło zdarzenie

skutkujące ich wygaśnięciem (np. spełnienie świadczenia, potrącenie, odnowienie,

zwolnienie z długu przez wierzyciela). Tym samym mogą być one dochodzone od

dłużników odpowiadających za nie na podstawie udzielonych zabezpieczeń, w tym

również poręczenia. W konsekwencji za niesłuszny został uznany podniesiony w

apelacji zarzut naruszenia art. 353 § 1 k.c., gdyż zobowiązanie poręczycieli istnieje i

4

istnieje podmiot - poręczyciele, którzy zobowiązali się względem wierzyciela do

wykonania zobowiązania na wypadek, gdyby dłużnik główny zobowiązania nie wykonał.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wnieśli powodowie J. K. i M. Ż,

którzy zaskarżyli wyrok w całości wskazując jako podstawę skargi kasacyjnej naruszenie

prawa materialnego:

- przez błędną wykładnię art. 876 § 1 k.c. i art. 879 § 1 k.c., polegającą na

mylnym rozumieniu tych przepisów na skutek zastosowania tylko

wykładni gramatycznej oraz pominięcia innych przepisów. Przepisy te

wyłączały możliwość przyjęcia odpowiedzialności powodów wobec

pozwanego w sytuacji gdy na skutek wykreślenia z Krajowego Rejestru

Sądowego C.(...) spółki z o.o. (dłużnika) wygasło zobowiązanie, za które

powodowie poręczyli, a w konsekwencji wraz z nim wygasło także

zobowiązanie poręczycieli;

- niezastosowanie przepisów art. 331

§ l k.c., art. 33 k.c., art. 518 k.c., art.

884 k.c. i 877 k.c. do stanu faktycznego ustalonego w tej sprawie.

Powodowie wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku i zmianę wyroku Sądu

Apelacyjnego przez pozbawienie w stosunku do powodów J. K. i M. Ż. wykonalności

tytułu wykonawczego, o którym mowa pozwie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W skardze kasacyjnej bezzasadnie podniesiono zarzut naruszenia przez

niezastosowanie art. 884 k.c. Z uwagi na to, że w czasie trwania procesu dłużnik - C.(...)

spółka z o.o. w W., nie istniał w sensie prawnym, na skutek wykreślenia tej spółki z

Krajowego Rejestru Sądowego, nie istniała możliwość zastosowania w sprawie tego

przepisu. Ponadto powodowie, w trakcie trwania procesu, nie wnieśli o to by zawiadomić

o toczącym się procesie dłużnika. Przepis art. 884 § 1 k.c. ma znaczenie tylko w relacji

pomiędzy poręczycielem i dłużnikiem. Od tego ostatniego zależy tylko, czy na skutek

zawiadomienia go o toczącym się procesie, weźmie udział w procesie z udziałem

poręczyciela. W razie, gdy dłużnik nie weźmie udziału w procesie, nie może on podnosić

przeciwko poręczycielowi zarzutów, które mu przysługiwały przeciwko wierzycielowi, a

których poręczyciel nie podniósł z tego powodu, że o nich nie wiedział (art. 884 § 2 k.c.).

Niemożność zawiadomienia dłużnika o procesie, w którym dochodzone jest roszczenie

wierzyciela przeciwko poręczycielowi, o czym stanowi art. 884 § 1 k.c., nie stanowi

przeszkody do prowadzenia procesu pomiędzy wierzycielem a poręczycielem. Utrata

bytu prawnego przez dłużnika oznacza także to, że poręczyciele nie muszą obawiać się

5

ze strony dłużnika podniesienia jakichkolwiek zarzutów, o których mowa w przepisie art.

884 § 2 k.c.

Bezzasadnie podniesiono w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 518 k.c.

przez jego niezastosowanie. Przepis ten - dotyczący instytucji subrogacji - przewiduje,

że osoba trzecia, która spłaca wierzyciela, nabywa spłaconą wierzytelność do wysokości

dokonanej zapłaty. Na podstawie tego przepisu osoba trzecia wstępuje w sytuację

prawną (ten sam stosunek obligacyjny) łączący wierzyciela i dłużnika. Osoba trzecia,

spełniająca świadczenie, kontynuuje zatem ten stosunek prawny (por. uzasadnienie

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 17 lipca 2003 r. III CZP 43/03, OSNC z 2004 r., nr

10, poz. 151). Przepis art. 518 k.c. - zawarty w tytule IX zatytułowanym „Zmiana

wierzyciela lub dłużnika”, księgi trzeciej „Zobowiązania” Kodeksu cywilnego - nie odnosi

się wprost do stosunku prawnego wynikającego z umowy poręczenia. Jedynie na skutek

wykonania zobowiązania dłużnika przez poręczyciela ten ostatni, na podstawie art. 518

§ 1 pkt 1 k.c., nabywa spłaconą wierzytelność do wysokości dokonanej zapłaty.

Okoliczność, czy i w jakim zakresie w stosunku do poręczyciela, który wykonał

zobowiązanie za dłużnika, będzie miał zastosowanie przepis art. 518 k.c., nie ma

znaczenia dla określenia treści uprawnień wierzyciela wobec poręczyciela. Przepis ten

ma znaczenie w relacji pomiędzy poręczycielem i dłużnikiem i to tylko wtedy, gdy

poręczyciel wykona swoje zobowiązanie. Spór rozstrzygnięty wyrokiem, zaskarżonym

skargą kasacyjną, nie dotyczy rozliczeń pomiędzy poręczycielem a dłużnikiem, lecz

istnienia i zakresu świadczenia, jakie przysługuje wierzycielowi od poręczycieli

(powodów).

Zgodnie z art. 887 k.c., jeżeli wierzyciel wyzbył się zabezpieczenia wierzytelności

albo środków dowodowych, ponosi on względem poręczyciela odpowiedzialność za

wynikłą stąd szkodę. W sytuacji objętej hipotezą tego przepisu wierzyciel może ponosić

jedynie odpowiedzialność odszkodowawczą wobec poręczyciela za wyzbycie się

posiadanego zabezpieczenia wierzytelności bądź środków dowodowych. Nie ma to

jednak wpływu na istnienie i zakres zobowiązania poręczyciela wobec wierzyciela. Na

istnienie i zakres zobowiązania poręczyciela ma wpływ jedynie istnienie i zakres

zobowiązania dłużnika wobec wierzyciela. Ponadto przez zabezpieczenie

wierzytelności, o której mowa w tym przepisie, nie można rozumieć samej

wierzytelności, jaką posiada wierzyciel wobec dłużnika.

Wbrew zarzutowi skargi kasacyjnej, w sprawie nie został zastosowany przez Sąd

drugiej instancji przepis art. 877 k.c., dotyczący poręczenia za dług osoby, która nie

6

mogła się zobowiązać z powodu braku zdolności do czynności prawnych. W takim

wypadku poręczyciel powinien spełnić świadczenie jako dłużnik główny, jeżeli w chwili

poręczenia o braku zdolności tej osoby wiedział lub z łatwością mógł się dowiedzieć.

Przepis ten zawiera wyjątek od zasady akcesoryjności zobowiązania poręczenia w

stosunku do zobowiązania dłużnika, według której m.in. powstanie zobowiązania

poręczyciela jest zależne od powstania ważnego zobowiązania dłużnika głównego. W

przypadku, gdy to ostatnie zobowiązanie okaże się nieważne, nie powstaje także ważne

zobowiązanie poręczyciela. W sytuacji objętej hipotezą przepisu art. 877 k.c., powstaje

ważne zobowiązanie poręczyciela, który staje się dłużnikiem głównym, mimo, że nie jest

ważne zobowiązanie dłużnika, za którego udzielono poręczenia. Tym samym

zobowiązanie poręczyciela staje się zobowiązaniem gwarancyjnym. Przepis ten ma

zastosowanie w chwili zaciągania zobowiązania przez poręczyciela. Z pisemnego

uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie wynika, aby przepis ten stanowił podstawę

prawną rozstrzygnięcia.

W sprawie, w której wniesiono skargę kasacyjną, nie zachodziły podstawy do

zastosowania art. 331

§ 1 k.c., albowiem przepis ten określa, że do jednostek

organizacyjnych niebędących osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność

prawną, stosuje się odpowiednio przepisy o osobach prawnych. Przepis ten nie ma

zastosowania do wykreślonej z rejestru sądowego spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością. Skutki wynikające z wykreślenia tej spółki z rejestru sądowego

należy uwzględniać przez treść regulacji zawartej w art. 33 k.c. i art. 35 k.c. oraz

przepisów dotyczących likwidacji tej spółki, zawartych w kodeksie spółek handlowych.

Cechą zobowiązania poręczyciela, wynikającą z art. 876 § 1 k.c., jest jego

akcesoryjność wobec zobowiązania głównego. Akcesoryjność zobowiązania

poręczyciela przejawia się w tym, że powstanie – z wyjątkiem określonym w art. 877 k.c.

– jak również istnienie zobowiązania poręczyciela zależy od ważności oraz istnienia

zobowiązania dłużnika głównego. Akcesoryjność zobowiązania poręczyciela wyraża się

także w tym, że o zakresie zobowiązania poręczyciela rozstrzyga każdoczesny zakres

zobowiązania dłużnika (art. 879 § 1 k.c.). W pewnych wypadkach – wyraźnie

wynikających z przepisów – ustawodawca odstąpił od zasady akcesoryjności

zobowiązania poręczyciela. Oprócz sytuacji uregulowanej w art. 877 k.c., wyjątek od

zasady akcesoryjności zobowiązania poręczyciela, zawarty jest w art. 291 ustawy z dnia

28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. Nr 60, poz. 535 z późn.

zm.), według którego układ nie narusza praw wierzyciela wobec poręczyciela upadłego

7

oraz współdłużnika upadłego. Przepis ten, wyłącza zastosowanie art. 879 § 1 k.c. i art.

883 k.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 listopada 2003 r., II CK 210/02, Prawo

Bankowe z 2004 r., nr 3, poz. 9). W świetle tych przepisów zasada akcesoryjności nie

ma charakteru bezwzględnego.

Sąd Apelacyjny oparł swoje rozstrzygnięcie na uznaniu, że po wykreśleniu spółki

z ograniczoną odpowiedzialnością z Krajowego Rejestru Sądowego, po

przeprowadzeniu postępowania likwidacyjnego, nie gasną stosunki zobowiązaniowe,

której spółka była podmiotem (dłużnikiem). Skoro nie wygasło zobowiązanie dłużnika -

spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, za którą poręczyli powodowie, to tym samym

– zgodnie z zasadą akcesoryjności - ponoszą oni na podstawie art. 876 § 1 k.c. jako

poręczyciele odpowiedzialność wobec wierzyciela. Sąd Najwyższy nie podziela

stanowiska Sądu Apelacyjnego co do tego, że z chwilą wykreślenia spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością z Krajowego Rejestru Sądowego nie gasną jej zobowiązania.

Zgodnie z art. 353 § 1 k.c., zobowiązanie polega na tym, że wierzyciel może

żądać od dłużnika świadczenia, a dłużnik powinien świadczenie spełnić. Zobowiązanie

jest stosunkiem prawnym, w którym występują dwa podmioty: wierzyciel i dłużnik.

Wierzycielowi przysługuje wierzytelność, przez którą należy rozumieć sytuację prawną

wierzyciela wobec dłużnika, który zobowiązany jest do spełnienia świadczenia. Dług zaś

to sytuacja prawna dłużnika polegająca na obowiązku spełnienia świadczenia wobec

oznaczonego wierzyciela. Uprawnienia wierzyciela, składające się na jego

wierzytelność, skierowane są tylko przeciwko jednemu podmiotowi – dłużnikowi, stąd

też wierzytelność to prawo podmiotowe względne. Skoro wierzytelność to określona

sytuacja prawna wobec oznaczonego dłużnika, a dług to określona powinność

zachowania dłużnika wobec wierzyciela, uzasadniony jest wniosek, że nie może istnieć

dalej zobowiązanie, w sytuacji utraty bytu prawnego przez jedną ze stron zobowiązania i

braku następstwa prawnego tej strony. O powyższym nie stanowi żaden przepis

obowiązującego prawa. Skutek taki wyprowadzić należy z istoty stosunku prawnego w

postaci zobowiązania, a określonego w art. 353 § 1 k.c. Ponadto stosunek

zobowiązaniowy łączy się z możliwością wykonywania określonych uprawnień przez

wierzyciela jako podmiotu tego stosunku prawnego takich jak: dochodzenie roszczeń

wynikających z posiadanej wierzytelności, korzystanie z praw kształtujących, czy też

żądanie przymusowej realizacji zasądzonego od dłużnika świadczenia. Realizacja tych

uprawnień nie jest możliwa w przypadku utraty bytu prawnego przez dłużnika.

Nie istnieją przy tym instytucje prawa materialnego, ani procesowego umożliwiające – w

8

przypadku utraty bytu prawnego przez osobę prawną – realizację tych uprawnień przez

wierzyciela. Instytucja kuratora dla osoby prawnej, o której mowa w art. 42 k.c., nie

obejmuje sytuacji, gdy osoba prawna przestała istnieć. Nie wchodzi także w rachubę

powołanie kuratora dla osoby nieobecnej na podstawie art. 184 k.r.o. (tak w

uzasadnieniu uchwały z dnia 24 stycznia 2007 r., III CZP 143/06, OSNC z 2007 r., nr 11,

poz. 166).

W przypadku osób fizycznych, w razie ich śmierci, prawa i obowiązki o

charakterze majątkowym, przechodzą co do zasady na spadkobierców, którzy także

wstępują zazwyczaj w stosunki obligacyjne, chyba że przepisy przewidują inny skutek

prawny np. wstąpienie określonych osób w stosunek obligacyjny (por. art. 691 k.c.), czy

też rozwiązanie umowy (por. art. 645 § 1 k.c.). Przepisy kodeksu cywilnego nie określają

losu prawnego zobowiązania w sytuacji, gdy przestaje istnieć podmiot tego stosunku

prawnego, który nie jest osobą fizyczną. W świetle art. 33 k.c. osobowość prawna – a

tym samym związana z tym zdolność prawna – przysługuje osobom prawnym. Tylko

posiadanie zdolności prawnej umożliwia osobie prawnej bycie podmiotem stosunków

prawnych – w tym zobowiązaniowych. Zgodnie z art. 35 k.c., powstanie, ustrój i ustanie

osób prawnych określają właściwe przepisy. Zazwyczaj z przepisów ustrojowych

wynika, że powstanie osoby prawnej – a tym samym nabycie przez nią zdolności

prawnej – wiąże się z rejestracją osoby prawnej we właściwym rejestrze. Chwila

wykreślenia osoby prawnej z rejestru jest chwilą ustania jej bytu prawnego, a w

konsekwencji utraty zdolności sądowej (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z

dnia 25 maja 1995 r., III CZP 64/95). Z przepisów szczególnych, dotyczących

poszczególnych osób prawnych, wynika, że niekiedy osoby prawne mają swoich

sukcesorów np. w razie połączenia spółek kapitałowych. Wówczas z przepisu

szczególnego wynika, jaki podmiot wstępuje w prawa i obowiązki wynikające ze

stosunków zobowiązaniowych (por. art. 494 § 1 k.s.h.). Jest tak także w przypadku

uregulowanym w art. 127 ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze (Dz.U.

z 2003 r., Nr 188, poz. 1848 z późn. zm.), według którego, po wykreśleniu spółdzielni z

Krajowego Rejestru Sądowego, a przed zakończeniem prowadzonych przez nią lub

przeciwko niej sporów sądowych, w miejsce spółdzielni wchodzi związek rewizyjny, w

którym spółdzielnia jest zrzeszona.

Sprawa, w której wniesiono skargę kasacyjną, dotyczy ustania osoby prawnej –

spółki z ograniczoną odpowiedzialnością na skutek jej wykreślenia z Krajowego

Rejestru Sądowego. Wykreślenie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością nastąpiło po

9

przeprowadzeniu postępowania likwidacyjnego. Przepisy k.s.h. nie przewidują w takim

wypadku żadnej sukcesji innych podmiotów w prawa i obowiązki tej spółki wynikające ze

stosunków obligacyjnych. Z art. 282 § 1 k.s.h. wynika, że likwidatorzy – w ramach

czynności likwidacyjnych - powinni zakończyć interesy bieżące spółki, ściągnąć

wierzytelności, wypełnić zobowiązania i upłynnić majątek spółki. Nowe interesy mogą

wszczynać tylko wówczas, gdy to jest potrzebne do ukończenia spraw w toku. Dlatego

czynności likwidacyjne powinny zmierzać do wygaśnięcia wszystkich stosunków

obligacyjnych. Wszczęcie postępowania likwidacyjnego wobec spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością, w świetle przepisów k.s.h., nie powoduje ex lege jakiejkolwiek

modyfikacji treści stosunków obligacyjnych z udziałem tej spółki. Nie jest więc

wykluczone, że z zakończeniem postępowania likwidacyjnego kolidują terminy

wykonania obowiązków obligacyjnych, przypadające w odleglejszym czasie. Według art.

285 k.s.h., sumy potrzebne do zaspokojenia lub zabezpieczenia znanych spółce

wierzycieli, którzy się nie zgłosili lub których wierzytelności nie są wymagalne albo

sporne, należy złożyć do depozytu sądowego. Należy mieć przy tym na uwadze treść

art. 470 k.c., według którego, ważne złożenie do depozytu sądowego ma takie same

skutki prawne jak spełnienie świadczenia, co powoduje wygaśnięcie zobowiązania.

Skutek ten następuje ex tunc, a więc z chwilą złożenia sum pieniężnych do depozytu

sądowego. W sytuacji prawidłowo przeprowadzonej likwidacji, gdy likwidowana spółka z

ograniczoną odpowiedzialnością jest dłużnikiem z zobowiązania zabezpieczonego

poręczeniem osoby trzeciej, dług spółki powinien zostać uregulowany względnie kwota

potrzebna na zapłatę długu, powinna zostać złożona do depozytu sądowego, co zgodnie

z art. 470 k.c., powoduje wygaśnięcie stosunku prawnego łączącego wierzyciela oraz

spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością w likwidacji jako dłużnika głównego, a w

konsekwencji także wygaśnięcie zobowiązania poręczyciela zabezpieczającego to

zobowiązanie. Likwidacja spółki z ograniczoną odpowiedzialnością powinna doprowadzić

do pełnego wykonania ciążących na spółce obowiązków ze stosunków

zobowiązaniowych, co wiąże się z zaspokojeniem wierzycieli spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością. Brak zaspokojenia wierzycieli, co do zasady, jest przeszkodą do

zakończenia postępowania likwidacyjnego (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 26

kwietnia 1995 r. III CZP 44/95 (OSNC z 1995 r., nr 9, poz. 123). Funkcja ochronna

wierzycieli spółki wyraźnie wynika z treści art. 275 § 1 k.s.h. Zgodnie z art. 286 § 1

k.s.h., podział między wspólników majątku pozostałego po zaspokojeniu lub

10

zabezpieczeniu wierzycieli nie może nastąpić przed upływem sześciu miesięcy od daty

ogłoszenia o otwarciu likwidacji i wezwaniu wierzycieli.

W piśmiennictwie prawniczym, jak również w orzecznictwie, sporny jest charakter

prawny wykreślenia spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z rejestru sądowego, a

mianowicie, czy jest to wpis o charakterze deklaratywnym, czy też konstytutywnym. W

orzecznictwie Sądu Najwyższego przeważa stanowisko, że wykreślenie spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością z rejestru sądowego ma charakter konstytutywny (por.

uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 2007 r., III CZP 143/06,

OSNC z 2007 r., nr 11, poz. 166, uchwała z dnia 15 marca 1991 r., III CZP 13/91, OSNC

z 1991 r., nr 7, poz. 77, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 czerwca 2001 r., I

CZ 73/01, OSNC z 2002 r., nr 3, poz. 35). Podzielając to stanowisko w konsekwencji

należy przyjąć, że z chwilą prawomocnego wykreślenia spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością na podstawie art. 272 k.s.h. z rejestru sądowego traci ona

osobowość prawną, a tym samym zdolność prawną. Od tej chwili spółka ta nie może

być podmiotem praw (pośrednio taki wniosek wynika z uzasadnienia orzeczenia Sądu

Najwyższego z dnia 26 maja 1936 r., II C 331/36 – OSNC z 1937 r., nr 1, poz. 26), ani

obowiązków, w tym wynikających ze stosunków zobowiązaniowych. Dlatego z chwilą

prawomocnego wykreślenia spółki z rejestru sądowego przestają istnieć prawa i

obowiązki przysługujące spółce wynikające ze stosunków zobowiązaniowych z udziałem

tej spółki. Przyjęcie, że mimo wykreślenia spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z

rejestru sądowego, istnieją zobowiązania tej spółki podważa zasadę, że wykreślenie

spółki z Krajowego Rejestru Sądowego ma charakter konstytutywny.

Skoro więc przesłanką rozstrzygnięcia Sądu Apelacyjnego było przyjęcie, że

zobowiązanie powodów jako poręczycieli w świetle art. 876 § 1 k.c. nie wygasło, gdyż

istnieje nadal zobowiązanie dłużnika głównego – C.(...) spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością, mimo jej wykreślenia z Krajowego Rejestru Sądowego, a

stanowisko to okazało się błędne, za uzasadniony należy uznać zarzut naruszenia

wskazanego wyżej przepisu prawa materialnego przez jego niewłaściwe zastosowanie.

Z zasady akcesoryjności zobowiązania poręczyciela wobec zobowiązania dłużnika

wynikałoby, że w takim wypadku gaśnie także zobowiązanie poręczyciela. Należy mieć

jednak na uwadze, że wadliwe przeprowadzenie likwidacji spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością bez spłaty zobowiązań tej spółki bądź bez należytego

zabezpieczenia należności wierzycieli, narusza bezwzględnie obowiązujące przepisy

zawarte w k.s.h. dotyczące zasad likwidacji spółki. Utrata bytu prawnego spółki z

11

ograniczoną odpowiedzialnością mimo istnienia nie zaspokojonych długów tej spółki jest

sprzeczna z celem, do którego dążył ustawodawca. Postępowanie likwidacyjne mające

doprowadzić do rozwiązania spółki i jej wykreślenia z rejestru sądowego, nie jest

bowiem postępowaniem związanym z niewypłacalnością spółki. W takim bowiem

wypadku właściwym trybem są postępowania uregulowane w ustawie z dnia 28 lutego

2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. Nr 60, poz. 535 z późn. zm.).

W uzasadnieniu uchwały z dnia 24 stycznia 2007 r., III CZP 143/06, Sąd Najwyższy

rozważał – na kanwie ustaleń faktycznych poczynionych w sprawie – sytuację odwrotną,

a mianowicie, gdy postępowanie likwidacyjne zostało przeprowadzone wadliwie, w

konsekwencji czego pozostały aktywa – w przypadku rozpoznawanej sprawy –

nieruchomość, które nie zostały podzielone. W ocenie Sądu Najwyższego – zawartym w

uzasadnieniu tej uchwały – taka sytuacja jest patologiczna i nie uregulowana przepisami

prawa. Przyjmując ten punkt widzenia uzasadniony jest wniosek, że ustawodawca nie

uregulował konsekwencji prawnych stanu wynikającego z zakończenia postępowania

likwidacyjnego spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, bez zaspokojenia długów tej

spółki wskutek wadliwie przeprowadzonego postępowania likwidacyjnego. Wymaga

więc rozważenia, czy w takiej sytuacji może istnieć zobowiązanie poręczycieli jako

zobowiązanie samodzielne mimo wygaśnięcia zobowiązania dłużnika głównego, wbrew

zasadzie akcesoryjności wynikającej z przepisów art. 876 § 1 k.c. i art. 879 § 1 k.c.

Zasada akcesoryjności nie ma bowiem charakteru bezwzględnie obowiązującego.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.c.

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu, pozostawiając temu Sądowi – na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w związku

z art. 39821

k.p.c. - rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.