I UK 114/08

Wyrok z dnia 4 listopada 2008 r.

I UK 114/08

Wspólne z małżonkiem rozliczanie podatku dochodowego nie zwalnia

rolnika prowadzącego pozarolniczą działalność gospodarczą i zamierzającego

nadal podlegać ubezpieczeniu społecznemu rolników z wynikającego z art. 5a

ust. 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników

(jednolity tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.) obowiązku udokumento-

wania kwoty należnego podatku dochodowego od przychodów z pozarolniczej

działalności gospodarczej za poprzedni rok podatkowy.

Przewodniczący SSN Zbigniew Korzeniowski, Sędziowie: SN Małgorzata

Wrębiakowska-Marzec, SA Halina Kiryło (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 listopada

2008 r. sprawy z odwołania Eugeniusza T. przeciwko Prezesowi Kasy Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego o ustalenie istnienia ubezpieczenia, na skutek skargi

kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 16

stycznia 2008 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego decyzją z dnia 11 lipca

2007 r., wydaną na podstawie art. 5a w związku z art. 3a ustawy z dnia 20 grudnia

1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7,

poz. 25 ze zm.), stwierdził ustanie podlegania Eugeniusza T. ubezpieczeniu społecz-

nemu rolników od 1 lipca 2005 r.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku wyro-

kiem z dnia 19 października 2007 r. oddalił odwołanie ubezpieczonego od powyższej

decyzji, a Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku wy-

rokiem z dnia 16 stycznia 2008 r. oddalił apelację od tegoż orzeczenia i zasądził od

2

Eugeniusza T. na rzecz Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Oddziału Re-

gionalnego w B. kwotę 120 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za

drugą instancję.

Z ustaleń Sądów obydwu instancji wynika, iż Eugeniusz T. był objęty ubezpie-

czeniem społecznym rolników od 29 stycznia 1996 r., zaś od 30 lipca 1998 r. prowa-

dzi on pozarolniczą działalność gospodarczą. Pismami z dnia 22 czerwca 2004 r., 24

sierpnia 2005 r., 10 kwietnia 2006 r. i 8 czerwca 2006 r. Kasa Rolniczego Ubezpie-

czenia Społecznego informowała ubezpieczonego o kolejnych zmianach art. 5a

ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. W dniu 30 maja 2007 r. Eugeniusz T.

złożył w organie rentowym zaświadczenie naczelnika Urzędu Skarbowego w B.P., z

którego nie wynika kwota podatku dochodowego od przychodów z pozarolniczej

działalności gospodarczej za 2006 r. Mimo dwukrotnych ponagleń, ubezpieczony nie

tylko nie złożył w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego zaświadczenia wła-

ściwego organu skarbowego o rzeczywistej kwocie należnego podatku dochodowego

od wspomnianych przychodów, ale kwoty tej nie wskazał także w toku postępowania

sądowego. Okoliczność, że Eugeniusz T. wybrał wspólny z małżonką sposób opo-

datkowania i w zeznaniu rocznym wykazał przychody z innych niż pozarolnicza

działalność gospodarcza źródeł, nie zwalnia ubezpieczonego z ustawowego obo-

wiązku udokumentowania kwoty należnego podatku od przychodów z prowadzonej

działalności gospodarczej za uprzedni rok. Niezłożenie wymaganego zaświadczenia

naczelnika urzędu skarbowego w terminie do dnia 31 maja 2007 r. spowodowało

zatem ustanie podlegania Eugeniusza T. ubezpieczeniu społecznemu rolników z

końcem tego kwartału, stosownie do art. 5a ust. 1, 3, 4, i 6 ustawy z dnia 20 grudnia

1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników.

W opartej na podstawie z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. skardze kasacyjnej ubez-

pieczony zarzucił Sądowi Apelacyjnemu naruszenie przepisów postępowania, a w

szczególności art. 5a ust. 3 i 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, mające

istotny wpływ na wynik sprawy. Naruszenie to polegało na błędnym przyjęciu, że w

myśl powołanego przepisu w sytuacji, gdy mimo zgłoszenia wniosku przez zaintere-

sowanego rolnika, naczelnik właściwego urzędu skarbowego nie wydał zaświadcze-

nia stwierdzającego wysokość należnego podatku dochodowego od pozarolniczej

działalności gospodarczej, rolnik powinien samodzielnie, w drodze oświadczenia,

wskazać kwotę tegoż podatku. Wskazując na tę podstawę zaskarżenia, ubezpieczo-

ny wniósł o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Są-

3

dowi drugiej instancji. W uzasadnieniu skargi podkreślono, że ubezpieczony dopełnił

wszystkich wynikających z art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników wa-

runków wyboru rolniczego systemu ubezpieczeń społecznych, albowiem zwrócił się

do naczelnika Urzędu Skarbowego w B.P. o wydanie zaświadczenia o wysokości

podatku od dochodów z pozarolniczej działalności gospodarczej za 2006 r. i za-

świadczenie takie przedłożył organowi rentowemu. Nie zaistniały zaś żadne zawinio-

ne przez niego okoliczności uniemożliwiające wydanie prawidłowego zaświadczenia

o wysokości należnego podatku dochodowego od tej działalności. Opodatkowanie

wspólnie z małżonkiem jest ustawowym uprawnieniem podatnika i skorzystanie z

tego uprawnienia nie może powodować negatywnych dla niego skutków prawnych.

Jeżeli wyspecjalizowany organ podatkowy oświadcza, że nie jest w stanie określić

kwoty należnego podatku, to trudno wymagać, aby uczynił to sam podatnik. Zgodnie

z art. 218 § 1 k.p.a. naczelnik Urzędu Skarbowego powinien był przeprowadzić po-

stępowanie wyjaśniające przed wydaniem ubezpieczonemu żądanego zaświadcze-

nia, a Sąd miał możliwość zweryfikowania treści wystawionego dokumentu. Nadto w

myśl art. 75 § 2 k.p.a. można domagać się od strony złożenia przed organem admi-

nistracyjnym oświadczenia pod rygorem odpowiedzialności za fałszywe zeznanie

tylko wtedy, gdy przepis prawa nie wymaga urzędowego potwierdzenia określonych

faktów lub stanu prawnego. Tymczasem w niniejszej sprawie art. 5a ustawy o ubez-

pieczeniu społecznym rolników zobowiązuje ubezpieczonego do złożenia Kasie Rol-

niczego Ubezpieczenia Społecznego zaświadczenia a nie oświadczenia o wysokości

należnego podatku od pozarolniczej działalności gospodarczej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do regulacji art.

39813

§ 1 i 2 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach zaskar-

żenia oraz w granicach jej podstaw i jest związany ustaleniami faktycznymi stanowią-

cymi podstawę zaskarżonego orzeczenia, jeśli skarga nie zawiera zarzutu narusze-

nia przepisów postępowania bądź gdy zarzut taki okaże się nieuzasadniony, a z

urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania.

W niniejszym przypadku w ramach jedynej, powołanej w skardze kasacyjnej

podstawy z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. skarżący zarzucił Sądowi Apelacyjnemu naru-

szenie przepisów postępowania w postaci art. 5a ust. 3 i 4 ustawy z dnia 20 grudnia

4

1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Rzecz w tym, że przez naruszenie

przepisów postępowania, o jakim mowa w art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c., należy rozumieć

uchybienie proceduralne sądu i to na tyle istotne, by uznać je za mające wpływ na

wynik sprawy. Tymczasem przytoczone przez pełnomocnika ubezpieczonego prze-

pisy art. 5a powołanej ustawy mają materialnoprawny charakter i dotyczą przesłanek

dopuszczalności wyboru systemu ubezpieczeń społecznych przez rolnika prowadzą-

cego pozarolniczą działalność gospodarczą. Zarzut naruszenia przez Sąd drugiej

instancji unormowań tegoż artykułu jest zaś całkowicie chybiony.

Analizę prawidłowości zaskarżonego wyroku rozpocząć wypada od przypo-

mnienia, że zgodnie z art. 7 ust. 1 pkt 1 oraz art. 16 ust. 1 pkt 1 i ust. 3 w związku z

art. 6 pkt 1 i 13 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, ubezpieczeniu wypad-

kowemu, chorobowemu i macierzyńskiemu oraz emerytalno-rentowemu podlega z

mocy ustawy rolnik, tj. pełnoletnia osoba fizyczna, zamieszkująca i prowadząca na

terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, osobiście i na własny rachunek, działalność

rolniczą jako posiadacz (samoistny lub zależny) gospodarstwa rolnego obejmującego

obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego lub dział specjalny, jeżeli nie

podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu i nie ma ustalonego prawa do emerytu-

ry lub renty albo do świadczeń z ubezpieczeń społecznych. O podleganiu z mocy

ustawy ubezpieczeniu społecznemu rolników w pełnym zakresie decyduje więc

łączne spełnienie przez rolnika wszystkich wyżej wymienionych pozytywnych kryte-

riów kwalifikacyjnych i niezaistnienie chociażby jednej z negatywnych przesłanek, do

których należy między innymi podleganie wnioskodawcy innemu ubezpieczeniu spo-

łecznemu. Osobą podlegającą innemu ubezpieczeniu społecznemu jest zaś osoba

podlegająca obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowemu na podstawie

przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych lub objęta przepisami o zaopatrze-

niu emerytalnym. Zatem, a contrario, jeżeli rolnik podlega innemu ubezpieczeniu

społecznemu, to nie podlega z mocy ustawy ubezpieczeniu społecznemu rolników.

Właściwa wykładnia cytowanych przepisów prowadzi do wniosku, że podleganie

ubezpieczeniu społecznemu z innego tytułu „wyprzedza” ubezpieczenie rolnicze.

Jest to oczywiste, jeśli zważyć na fakt, że władza publiczna partycypuje w przewa-

żającej mierze w kosztach tego preferencyjnego (z racji wymiaru składek) systemu.

Dlatego też - jak podkreślił Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 13

marca 2006 r., P 8/05 (OTK-A 2006 nr 3, poz. 28) - system ubezpieczenia społecz-

nego rolników ma na celu zapewnienie tego ubezpieczenia jednoznacznie określonej

5

grupie społecznej, dla której praca w gospodarstwie rolnym stanowi podstawowe

źródło utrzymania.

Wyjątek od prymatu podlegania innym ubezpieczeniom społecznym w razie

ich zbiegu z ubezpieczeniem społecznym rolników przewiduje art. 5a ustawy o ubez-

pieczeniu społecznym rolników, wprowadzony do tego aktu ustawą zmieniającą z

dnia 12 września 1996 r. (Dz.U. Nr 24, poz. 585) i wielokrotnie nowelizowany. Zgod-

nie z treścią tego przepisu w jego pierwotnym brzmieniu, rolnik lub domownik, który

podlegając ubezpieczeniu społecznemu rolników w pełnym zakresie z mocy ustawy,

nieprzerwanie przez co najmniej jeden rok, podejmował pozarolniczą działalność

gospodarczą, nie będąc pracownikiem i nie pozostając w stosunku służbowym, pod-

legał nadal temu ubezpieczeniu. Mógł on jednak złożyć Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych lub Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego oświadczenie, że

chce podlegać ubezpieczeniu społecznemu z racji prowadzonej działalności gospo-

darczej, o ile spełniał w tym zakresie warunki określone w odrębnych przepisach. Z

unormowania tego nie wynikała reguła pierwszeństwa podlegania rolniczemu ubez-

pieczeniu społecznemu w przypadku jego zbiegu z innym tytułem ubezpieczenia

społecznego, a jedynie możliwość dokonania przez zainteresowanego wyboru sys-

temu ubezpieczenia społecznego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego

2006 r., I UK 172/05, OSNP 2007 nr 3-4, poz. 52). Wybór ten dotyczył tylko sytuacji,

gdy dana osoba spełniała jednocześnie przesłanki objęcia rolniczym ubezpieczeniem

społecznym i ubezpieczeniem społecznym z racji prowadzenia pozarolniczej działal-

ności gospodarczej, a można go było dokonać wyłącznie w momencie podejmowania

tej ostatniej działalności (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 lipca 2006 r., III UK

46/06, OSNP 2007 nr 15-16, poz. 233) i to pod warunkiem uprzedniego (a więc bez-

pośrednio przed podjęciem pozarolniczej działalności gospodarczej), trwającego nie-

przerwanie przynajmniej jeden rok podlegania z mocy ustawy ubezpieczeniu spo-

łecznemu rolników w pełnym zakresie, liczonego od dnia objęcia tym ubezpiecze-

niem (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2000 r., II UKN 618/99,

OSNAPiUS 2002 nr 1, poz. 27 i z dnia 17 listopada 2000 r., II UKN 54/00,

OSNAPiUS 2002 nr 12, poz. 290 i z dnia 7 kwietnia 2006 r., I UK 223/05, OSNP

2007 nr 7-8, poz. 109).

Będąc właścicielem gospodarstwa rolnego obejmującego obszar użytków rol-

nych o powierzchni powyżej 1 ha przeliczeniowego i podlegając z tego tytułu ubez-

pieczeniu społecznemu rolników w pełnym zakresie od 1 maja 1989 r. oraz podej-

6

mując z dniem 1 sierpnia 1998 r. pozarolniczą działalność gospodarczą, Eugeniusz

T. dokonał - w trybie cytowanego przepisu - wyboru rolniczego systemu ubezpieczeń

społecznych i był nim objęty także po zmianie tegoż unormowania. W dniu 2 maja

2004 r. weszła bowiem w życie ustawa z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U.

Nr 91, poz. 873). Aktem tym nadano nowe brzmienie art. 5a ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników. Przede wszystkim wydłużono okres nieprzerwanego podlega-

nia ubezpieczeniu społecznemu rolników uprawniający osobę podejmująca pozarol-

niczą działalność gospodarczą do wyboru systemu ubezpieczenia społecznego i

uzależniono możliwość tego wyboru od formy opodatkowania wspomnianej pozarol-

niczej działalności gospodarczej. W myśl znowelizowanego ust.1 powołanego arty-

kułu, rolnik lub domownik, który podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników w

pełnym zakresie z mocy ustawy nieprzerwanie przez co najmniej 3 lata i rozpoczął

prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej opodatkowanej zgodnie z

przepisami o zryczałtowanym podatku dochodowym lub rozpoczął współpracę przy

prowadzeniu tej działalności, podlegał nadal temu ubezpieczeniu, jeżeli nie był pra-

cownikiem i nie pozostawał w stosunku służbowym. Stosownie do ust. 5 tego arty-

kułu, do dnia 14 lutego każdego roku rolnik lub domownik prowadzący pozarolniczą

działalność gospodarczą lub współpracujący przy prowadzeniu tej działalności, pod-

legający ubezpieczeniu, zobowiązany był po rozliczeniu roku podatkowego złożyć w

Kasie zaświadczenie właściwego organu podatkowego o wysokości należnego po-

datku za miniony rok. W świetle ust. 7 zmienionego art. 5a niezachowanie terminu, o

którym mowa w ust. 5, o ile nadal prowadzona była pozarolnicza działalność gospo-

darcza, było równoznaczne z zaistnieniem okoliczności powodujących ustanie ubez-

pieczenia z końcem kwartału, w którym rolnik lub domownik zobowiązany był złożyć

wspomniane zaświadczenie.

Zgodnie z ust. 6 tego artykułu także gdy kwota podatku przekroczyła sumę

2.528 zł, ubezpieczenie rolnika lub domownika ustawało z końcem kwartału, w któ-

rym rolnik lub domownik powinien był złożyć w Kasie powyższe zaświadczenie.

Warto nadmienić, że art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, w

brzmieniu nadanym aktem nowelizującym z dnia 2 kwietnia 2004 r., obowiązywał

tylko w okresie od 2 maja 2004 r. do 23 sierpnia 2005 r., gdyż z dniem 24 sierpnia

2005 r. weszła w życie kolejna ustawa zmieniająca z dnia 1 lipca 2005 r. (Dz.U. Nr

150, poz. 1248). Przepis art. 2 tego aktu uporządkował redakcyjnie określone w art.

7

5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników zasady dopuszczalności podlegania

rolników i domowników rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu w okresie prowa-

dzenia przez nich pozarolniczej działalności gospodarczej lub współpracy przy pro-

wadzeniu tej działalności, uniezależniając możliwość wyboru systemu ubezpieczenia

społecznego od formy opodatkowania tejże działalności, ale zachowując podstawo-

we konstrukcje prawne dotychczasowej regulacji tego zagadnienia, między innymi te,

które odnoszą się do przesłanki nieprzerwanego podlegania ubezpieczeniu społecz-

nemu rolników z mocy ustawy w pełnym zakresie przez co najmniej 3 lata, złożenia

w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego oświadczenia o kontynuowaniu

tego ubezpieczenia w terminie 14 dni od rozpoczęcia wykonywania pozarolniczej

działalności gospodarczej, udokumentowania kwoty należnego podatku dochodowe-

go od przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej za poprzedni rok podat-

kowy zaświadczeniem właściwego naczelnika urzędu skarbowego, uwarunkowania

prawa do korzystania z ubezpieczenia społecznego rolników od płacenia kwoty na-

leżnego podatku dochodowego za poprzedni rok podatkowy od przychodów z poza-

rolniczej działalności gospodarczej nieprzekraczającej 2.528 złotych oraz ustania

ubezpieczenia społecznego rolników z końcem kwartału, w którym rolnik prowadzący

pozarolniczą działalność gospodarczą obowiązany był złożyć zaświadczenie urzędu

skarbowego o wysokości podatku dochodowego z tego tytułu, a obowiązku tego nie

dopełnił.

Godzi się przypomnieć, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 13 marca

2006 r., P 8/05 (OTK-A 2006 poz. 28) orzekł, iż art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 2 kwietnia

2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz o zmianie nie-

których innych ustaw (Dz.U. Nr 91, poz. 873) w zakresie, w jakim ze względu na

formę opodatkowania wyłącza z obowiązkowego ubezpieczenia społecznego rolni-

ków, z końcem trzeciego kwartału 2004 r., rolnika lub domownika prowadzącego po-

zarolniczą działalność gospodarczą, jest niezgodny z art. 2 i art. 32 Konstytucji oraz

nie jest niezgodny z art. 20 Konstytucji. W uzasadnieniu wyroku wskazano, iż zmie-

niając zasady podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników osób, które jedno-

cześnie prowadzą pozarolniczą działalność gospodarczą, ustawodawca przyjął nie-

kwestionowane założenia, że dla osób podlegających ubezpieczeniu społecznemu

rolników to działalność rolnicza powinna stanowić podstawowe źródło dochodu, na-

tomiast pozarolnicza działalność powinna osiągać niewielkie rozmiary i mieć jedynie

charakter wspomagający ten dochód. Uznano, że pozarolnicza działalność gospo-

8

darcza opodatkowana zryczałtowanym podatkiem dochodowym jest właśnie działal-

nością o niewielkich rozmiarach. Podczas weryfikacji przeprowadzonej przez Kasę

Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego okazało się jednak, iż pozarolnicza działal-

ność gospodarcza prowadzona przez rolników, opodatkowana na zasadach ogól-

nych, nie zawsze wynika z jej rozmiarów, lecz często z jej specyfiki lub wymagań

nałożonych innymi przepisami. Trybunał Konstytucyjny zauważył, że w świetle zasa-

dy równości nie wolno tworzyć takiego prawa, które różnicowałoby sytuację prawną

podmiotów, których sytuacja faktycznie jest taka sama. Tak pojmowana równość

oznacza też akceptację różnego traktowania przez prawo różnych podmiotów, z tym

jednak, że różne traktowanie powinno być uzasadnione. Sprawiedliwość wymaga,

aby zróżnicowanie prawne podmiotów pozostawało w odpowiedniej relacji do różnic

w ich sytuacji faktycznej jako adresatów danej normy prawnej. W niniejszym przy-

padku celem nowelizacji art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników była

racjonalizacja zasad podlegania temu ubezpieczeniu. Chodziło o to, aby system

ubezpieczeń społecznych rolników obejmował osoby, dla których rolnictwo jest za-

sadniczym źródłem utrzymania. Nowelizacja dokonana na mocy ustawy z dnia 2

kwietnia 2004 r. nie realizowała tego celu, gdyż o marginalnym charakterze działal-

ności gospodarczej świadczy nie rodzaj opodatkowania, ale w istocie wysokość wyli-

czonych dochodów. Tym samym wyłączenie z rolniczego ubezpieczenia społeczne-

go osób, które prowadziły jednocześnie pozarolniczą działalność gospodarczą, opo-

datkowaną na zasadach ogólnych, ale uzyskiwały dochód nie przekraczający kwoty

określonej w art. 5 ust. 2 ustawy zmieniającej, nosi znamiona dyskryminacji.

Podobnie w wyroku z dnia 18 lipca 2006 r., P 6/05 (OTK-A 2006 nr 7, poz. 81),

Trybunał Konstytucyjny orzekł, iż art. 5a ust. 6 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników, w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 3 ustawy

zmieniającej z dnia 2 kwietnia 2004 r., w zakresie, w jakim w 2004 r., z dniem 1 paź-

dziernika tegoż roku wyłączył, ze względu na formę opodatkowania i wysokość na-

leżnego za 2003 r. podatku, z obowiązkowego ubezpieczenia społecznego rolników

lub domowników prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą, jest niezgod-

ny z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz nie jest niezgodny z art. 7 Kon-

stytucji. Trybunał Konstytucyjny podzielił zawartą w uzasadnieniu orzeczenia z dnia

13 marca 2006 r., P 8/05, argumentację w kwestii sprzeczności analogicznej do za-

mieszczonej w art. 5a ust. 6 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników regulacji

art. 5 ust. 2 ustawy zmieniającej z dnia 2 kwietnia 2004 r. z art. 2 Konstytucji RP w

9

zakresie wyłączenia z ubezpieczenia społecznego rolników osób prowadzących po-

zarolniczą działalność gospodarczą z uwagi na formę opodatkowania tej działalności.

Natomiast sprzeczności art. 5a ust. 6 kontrolowanej ustawy z art. 2 Konstytucji R.P.

w części wyłączającej z owego ubezpieczenia z dniem 1 października 2004 r. osoby

prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą, od której należny za 2003 r. po-

datek przekroczył kwotę 2.528 zł, Trybunał Konstytucyjny upatrywał w krótkiej, jed-

nodniowej vacatio legis aktu nowelizującego i braku precyzyjnej regulacji, normującej

sytuację podmiotów ubezpieczonych w 2004 r., objętych kwestionowanym przepi-

sem. Sytuacja prawna osób dotkniętych nową regulacją powinna być bowiem pod-

dana takim przepisom przejściowym, aby osoby te miały czas na dokończenie przed-

sięwzięć podjętych na podstawie wcześniejszych unormowań, w przeświadczeniu, że

unormowania te mają stabilny charakter. Wymagania tego nie spełnia zaś wprowa-

dzenie innych niż dotychczas zasad wyboru systemu ubezpieczenia społecznego w

trakcie roku podatkowego. Warto podkreślić, iż w powołanym wyroku z dnia 18 lipca

2006 r., P 6/05, Trybunał Konstytucyjny nie zanegował zgodności z Konstytucją Rze-

czypospolitej Polskiej art. 5a ust. 6 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników w

części statuującej tę przesłankę dopuszczalności wyboru systemu ubezpieczenia

społecznego, jaką jest nieprzekroczenie granicznej kwoty podatku od przychodów

uzyskanych z prowadzonej przez rolnika (domownika) pozarolniczej działalności

gospodarczej, w odniesieniu do kolejnych lat, następujących po 2004 r. Tego rodzaju

ustawowe kryterium dalszego podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników, jeśli

nie zostało wprowadzone w trakcie roku podatkowego w sytuacji uniemożliwiającej

zainteresowanym dostosowania prowadzonej działalności do nowych przepisów, nie

tylko nie narusza norm konstytucyjnych, ale wręcz służy realizacji akceptowanego -

jak wynika z lektury uzasadnień powołanych orzeczeń - przez Trybunał Konstytucyj-

ny celu nowelizacji art. 5a ustawy, dokonanej aktem zmieniającym z dnia 2 kwietnia

2004 r., jakim było ograniczenie możliwości wyboru preferencyjnego (z racji wymiaru

składek) systemu ubezpieczenia społecznego rolników do przypadków, gdy prowa-

dzona przez rolnika (domownika) pozarolnicza działalność gospodarcza stanowi dla

zainteresowanego jedynie uboczne źródło utrzymania, a o drugorzędnym charakte-

rze tego źródła świadczy właśnie wysokość należnego podatku obliczonego od uzy-

skanych z tego tytułu przychodów.

W świetle art. 5a ust. 6 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników w

brzmieniu nadanym ustawą zmieniającą z dnia 2 kwietnia 2004 r., a obecnie art. 5a

10

ust. 1 pkt 5 ustawy o redakcji wprowadzonej aktem nowelizującym z dnia 1 lipca

2005 r., jedną z materialnych przesłanek dopuszczalności wyboru ubezpieczenia

społecznego rolników przez rolnika (domownika) prowadzącego pozarolniczą dzia-

łalność gospodarczą jest zatem wysokość należnego podatku dochodowego za po-

przedni rok podatkowy od przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej nie

przekraczająca kwoty 2.528 zł. Natomiast w myśl art. 5a ust. 5 i 7 (obecnie: art. 5a

ust. 3, 4 i 6) ustawy udokumentowanie rozmiarów owego podatku następowało i na-

stępuje przez złożenie w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego zaświad-

czenia właściwego naczelnika urzędu skarbowego w terminie do 14 lutego (obecnie:

31 maja) każdego roku podatkowego, a skutkiem niedopełnienia tegoż obowiązku

jest ustanie rolniczego ubezpieczenia społecznego z końcem kwartału, w którym rol-

nik (domownik) powinien był złożyć w organie rentowym stosowny dokument.

Zarówno w wyroku z dnia 13 marca 2006 r., P 8/05, w odniesieniu do art. 5

ust. 1 i 3 ustawy zmieniającej z dnia 2 kwietnia 2004 r., dotyczącego rolników prowa-

dzących pozarolniczą działalność gospodarczą w chwili wejścia w życie tego aktu,

jak i w orzeczeniu z dnia 18 lipca 2006 r., P 6/05, w relacji do art. 5a ust. 1 i 5 ustawy

o ubezpieczeniu społecznym rolników, Trybunał Konstytucyjny nie stwierdził niezgod-

ności wskazanych przepisów z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnie-

niach wyroków podkreślono, że nie istnieją przesłanki pozbawiające ustawodawcę

możliwości ustanowienia czasowych ograniczeń ubiegania się przez obywateli o

pewne uprawnienia. Wyznaczenie terminu udokumentowania formy opodatkowania

prowadzonej działalności oraz wysokości uzyskanego dochodu miało na celu racjo-

nalizację zasad podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników. Chodziło o to, aby

w zakreślonym przez ustawodawcę terminie rolnicy przedstawiali dokumenty, na

podstawie których można dokonać weryfikacji ich uprawnień do objęcia lub kontynu-

owania rolniczego ubezpieczenia społecznego.

Sumując powyższe rozważania wypada stwierdzić, że rolnik (domownik) pro-

wadzący pozarolniczą działalność gospodarczą i zamierzający nadal podlegać ubez-

pieczeniu społecznemu rolników z mocy art. 5a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników powinien zgodnie z ust. 3 i 4 tego artykułu udo-

kumentować kwotę należnego podatku dochodowego od przychodów z pozarolniczej

działalności gospodarczej za poprzedni rok podatkowy zaświadczeniem właściwego

naczelnika urzędu skarbowego, złożonym w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Spo-

łecznego do dnia 31 maja każdego roku podatkowego, a z obowiązku tego nie zwal-

11

nia go wspólne z małżonkiem opodatkowanie dochodów. Na rolniku (domowniku)

spoczywa bowiem ciężar udowodnienia - w tymże trybie i terminie - istnienia tej ma-

terialnoprawnej przesłanki dopuszczalności wyboru systemu ubezpieczenia społecz-

nego, jakim jest nieprzekroczenie granicznej kwoty należnego podatku od pozarolni-

czej działalności gospodarczej, skoro z faktu tego wywodzi skutki określone w dys-

pozycji omawianej normy prawnej. Jemu też - w razie sporu o podleganiu rolniczemu

ubezpieczeniu społecznemu - przysługuje inicjatywa dowodowa w tym zakresie w

postępowaniu przed organem rentowym i sądem ubezpieczeń społecznych.

Nie ma racji skarżący twierdząc, że dopełnił wszelkich przewidzianych w art.

5a ustawy wymagań w przedmiocie kontynuowania ubezpieczenia społecznego rol-

ników, gdyż w przepisowym terminie złożył w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Spo-

łecznego zaświadczenie naczelnika Urzędu Skarbowego w B.P. dotyczącego jego

rozliczeń z organem podatkowym za 2006 r. Dokument ten nie określał bowiem

kwoty podatku od przychodów uzyskanych przez ubezpieczonego z pozarolniczej

działalności gospodarczej. Tym samym jego treść nie odpowiadała wskazanej w art.

5a ust. 3 ustawy i nie pozwalała na weryfikację uprawnień Eugeniusza T. do dalsze-

go podlegania rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu. Prawdą jest, że w świetle art.

75 § 2 k.p.a. w sytuacji, gdy przepis prawa wymaga urzędowego potwierdzenia okre-

ślonych faktów lub stanu prawnego w drodze zaświadczenia właściwego organu ad-

ministracyjnego, nie istnieją podstawy do tego, aby odbierać od strony oświadczenie

co do owych faktów bądź stanu prawnego. W takim przypadku w myśl art. 217 § 1 i §

2 pkt 1 k.p.a. organ administracji publicznej zobowiązany jest do wydania zaświad-

czenia na żądanie osoby ubiegającej się o nie, a zgodnie z art. 218 § 1 i 2 k.p.a.

przedmiotem tegoż zaświadczenia jest potwierdzenie faktów bądź stanu prawnego,

wynikających z prowadzonych przez ten organ ewidencji, rejestrów bądź innych da-

nych znajdujących się w jego posiadaniu (por. wyrok Naczelnego Sądu Administra-

cyjnego z dnia 15 kwietnia 1999 r., SA/Sz 728/98, Lex nr 36840 i z dnia 3 listopada

1999 r., I SA 80/99, Lex nr 48667). Wprawdzie wydanie stosownego zaświadczenia

może być poprzedzone postępowaniem wyjaśniającym, jednakże zakres tego postę-

powania jest ograniczony jego przedmiotem. W istocie rzeczy zaświadczenie zawiera

jedynie informacje o aktualnym stanie faktycznym lub prawnym, który został już

ustalony odpowiednim aktem prawnym albo jest znany organowi ze względu na dane

zawarte w prowadzonych przezeń ewidencjach, rejestrach lub innych urzędowych

zbiorach. Uproszczony charakter postępowania w sprawach wydania zaświadczeń

12

sprawił, że nie można w nim stosować uregulowanej w art. 75 § 1 k.p.a. zasady do-

puszczania jako dowodu wszystkiego, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy

(por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 listopada 1981 r., II SA

848/81, ONSA 1981 nr 2, poz. 118 i z dnia 25 października 2000 r., V SA 760/00,

Lex nr 50109). Stosownie do art. 219 k.p.a. gdy dowody posiadane przez organ

administracji publicznej nie pozwalają na uwzględnienie wniosku, organ ten może

wydać jedynie postanowienie o odmowie wydania zaświadczenia (por. wyrok Woje-

wódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 31 sierpnia 2006 r., II

SA/Wa 1126/06, Lex nr 282453). Osoba, która kwestionuje treść wydanego zaświad-

czenia, może dochodzić swojego roszczenia jedynie drogą pośrednią, np. wniosko-

wać ponownie o wydanie zaświadczenia o określonej treści i w razie wydania posta-

nowienia o odmowie - żalić się do organu wyższego stopnia (por. wyrok Naczelnego

Sądu Administracyjnego z dnia 29 maja 2003 r., II SA 1439/02, Monitor Prawny 2003

nr 14, poz. 626).

W rozpoznawanej sprawie Eugeniusz T. nie skorzystał ze wszystkich wskaza-

nych wyżej środków prawnych zmierzających do uzyskania zaświadczenia naczel-

nika urzędu skarbowego o wysokości należnego podatku dochodowego od osią-

gniętych przez ubezpieczonego przychodów z pozarolniczej działalności gospodar-

czej za 2006 r. ani nie przejawiał żadnej inicjatywy dowodowej w postępowaniu przed

organem rentowym i sądami ubezpieczeń społecznych w zakresie udokumentowania

tychże przesłanek dalszego podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy

art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, stąd też prawidłowa była decy-

zją Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego stwierdzająca ustanie owego

ubezpieczenia z końcem drugiego kwartału 2007 r. oraz zapadłe w procesie zaini-

cjowanym odwołaniem od tej decyzji wyroki Sądu Okręgowego i Sądu Apelacyjnego.

Wobec bezzasadności zarzutu naruszenia przez Sąd Apelacyjny prawa mate-

rialnego przy ferowaniu zaskarżonego wyroku, Sąd Najwyższy z mocy art. 39814

k.p.c. orzekł jak w sentencji.

========================================