II CSK 255/08

Sygn. akt II CSK 255/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 listopada 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

w sprawie z powództwa E. W. i M. M.

przeciwko J. B., J. D. i M. P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 7 listopada 2008 r.,

skargi kasacyjnej pozwanych J. B. i M. P.

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 28 listopada 2007 r., sygn. akt I ACa (…),

1. oddala obie skargi kasacyjne;

2. przyznaje od Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Ł. adwokatowi M. G. -

Kancelaria Adwokacka w Ł., Al. K. kwotę 1800 (tysiąc osiemset) zł powiększoną o

22% podatku VAT tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej

udzielonej z urzędu.

Uzasadnienie

Powodowie E. W. i M. M. domagali się zasądzenia solidarnie od pozwanych J. B.,

J. D. i M. P. na ich rzecz kwoty 111.020 zł w związku z tym, że pozwani byli członkami

zarządu zadłużonej wobec powodów „S.(...)” Spółki z o.o., a egzekucja powodów wobec

tej spółki okazała się bezskuteczna.

Sąd Okręgowy orzekł zgodnie z żądaniem pozwu, ustalając następujący stan

faktyczny.

Główny wykonawca robót budowlanych [„E.(...)” Spółka z o.o.] zawarł w dniu 15

lipca 2002 r. z wykonawcą („S.(...)” Spółką z o.o.) umowę o wykonanie prac

2

budowlanych na terenie Wojewódzkiego Szpitala Specjalistycznego im. M. w Ł.

(inwestora). Na podstawie umowy z dnia 10 grudnia 2002 r. pomiędzy „S.(...)” i

powodami (podwykonawcami) powodowie wykonali prace na terenie wspomnianego

Szpitala. Wykonawca generalny „E.(...)” Spółka z o.o. nie zapłacił wykonawcy „S.(...)”

Spółce z o.o. wynagrodzenia za wykonane prace, z kolei wykonawca nie uiścił

wynagrodzenia powodom (podwykonawcom). Powodowie uzyskali nakaz zapłaty (z dnia

10 października 2003 r.) obejmujący zapłatę na ich rzecz przez wykonawcę kwoty

111.020 zł. Egzekucja przeciwko „S.(...)” Spółce z o.o. okazała się bezskuteczna.

Pozwani byli członkami zarządu tej Spółki w 2002 r. (J. B. i M. P. od dnia 11 marca 2002

r.). W grudniu 2002 r. Spółka prowadziła działalność m.in. w zakresie wykonywania

robót budowlanych. Od połowy maja do kwietnia 2004 r. zarząd podejmował próby

wyegzekwowania należności od generalnego wykonawcy „E.(...)” Spółka z o.o. W dniu 4

września 2002 r. pozwany M. P. zwrócił się do J. D. (Prezesa) o zwołanie w pilnym

trybie posiedzenia zarządu w celu podjęcia uchwały o złożeniu wniosku o upadłość.

Składane kilkakrotnie wnioski o ogłoszenie upadłości były zwracane ze względów

formalnych. W październiku 2004 r. oddalono wniosek o ogłoszenie upadłości ze

względu na brak dostatecznych środków na prowadzenie postępowania

upadłościowego. W maju 2004 r. ogłoszono upadłość „E.(...)” Spółki z o.o. (generalnego

wykonawcy). Przesłanki do ogłoszenia upadłości „S.(...)” Spółki z o.o. wystąpiły w 2002

r., aczkolwiek już w 2001 r. straty zaczęły przewyższać sumę kapitałów. Działalność

obejmująca m. in. roboty budowlane nie poprawiła sytuacji finansowej Spółki. Czas

powstania przesłanek do ogłoszenia upadłości Sąd Okręgowy ustalił na podstawie opinii

biegłej z zakresu rachunkowości.

Oceniając zebrany materiał dowodowy, Sąd Okręgowy doszedł do wniosku, że

wystąpiły wszystkie przesłanki odpowiedzialności pozwanych członków zarządu na

podstawie art. 299 k.s.h. Egzekucja przeciwko „S.(...)” Spółce z o.o. okazała się

bezskuteczna, przesłanki zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości pojawiły się w

2002 r., tj. w okresie pełnienia funkcji członków zarządu przez pozwanych. W tym też

czasie pojawiła się wierzytelność powodów, która nie mogła być wyegzekwowana od

Spółki. Podejmowane przez członków zarządu działania mające na celu pozyskanie

nowych funduszy nie miały wpływu na poprawę sytuacji finansowej Spółki.

Apelacje pozwanych J. B. i M. P. zostały oddalone. Sąd Apelacyjny nie podzielił

stanowiska pozwanego M. P., że nie ponosi on winy w zakresie niezgłoszenia wniosku o

upadłość we właściwym czasie. Brak współdziałania w tej mierze pozostałych członków

3

zarządu nie miało znaczenia, bowiem pozwany ten mógł podjąć samodzielne działania

w celu zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości we właściwym czasie (art. 4 § 2 ust. 2

prawa upadłościowego z 1934 r.). Sąd podzielił opinię biegłej, zgodnie z którą podjęte

przez zarząd działania, mające na celu poprawę sytuacji finansowej Spółki, nie

przyniosły ostatecznie pozytywnych rezultatów. Sąd odwoławczy nie podzielił

twierdzenia J. B., że przesłanki zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości nastąpiły w

2001 r., a nie w 2002 r. Akceptował w tym zakresie wnioski sformułowane i

umotywowane w opinii biegłej z zakresu rachunkowości.

W skardze kasacyjnej pozwanego M. P. podniesiono zarzut naruszenia art. 233 §

1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., art. 299 § 2 k.s.h., art. 4 art. 2 pkt 2 rozporządzenia

PR z dnia 24 października 1934 r. – Prawo upadłościowe (Dz. U. z 1991 r. Nr 118, poz.

512 ze zm., cyt. dalej jako „prawo upadłościowe z 1934 r.”). Skarżący eksponował

zarzut braku własnej winy w niezłożeniu wniosku o stwierdzeniu upadłości w czasie

właściwym. Wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz wyroku Sądu

Okręgowego w Ł. i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania,

ewentualnie – o uchylenie wyroku obu Sądów meriti i oddalenie powództwa.

W skardze kasacyjnej pozwanego B. eksponowano zarzuty naruszenia art. 1 § 1 i

§ 2 prawa upadłościowego z 1934 r. i art. 299 k.s.k. Według skarżącego, na podstawie

tego przepisu odpowiedzialność mogą ponosić tylko ci członkowie zarządu, którzy

piastowali te funkcję w okresie powstania przesłanek do ogłoszenia upadłości, a sama

data powstania zobowiązania nie ma znaczenia decydującego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W skardze kasacyjnej pozwanego J. B. kwestionuje się w ogóle powstanie

odpowiedzialności członków zarządu Spółki „S.(...)” na podstawie art. 299 k.s.k. Według

skarżącego, Sąd Apelacyjny przyjął, że odpowiedzialność na podstawie tego przepisu

ponoszą osoby będące członkami zarządu spółki w okresie powstania zobowiązania, a

nie osoby piastujące tę funkcję w dacie powstania przesłanek zgłoszenia wniosku o

ogłoszenie upadłości. Skarżący wywodził, że przesłanki zgłoszenia takiego wniosku

nastąpiły w 2001 r., a więc w okresie poprzedzającym objęcie przez niego funkcji

członka zarządu.

Należy jednak stwierdzić, że tak sformułowany zarzut nie może być podnoszony

w oderwaniu od ustaleń faktycznych dokonanych przez Sądy meriti. Na podstawie opinii

biegłej (podstawowej i uzupełniającej) Sąd Apelacyjny ostatecznie przyjął, że przesłanki

ogłoszenia upadłości wystąpiły jednak w 2002 r., a nie w 2001 r. W dodatku Sąd ten

4

akceptował także sam sposób dojścia do takich ustaleń przez rzeczoznawcę.

Wprawdzie należy przyznać rację skarżącemu, że czas (okres) istnienia przesłanek

upadłości można określić także posługując się krótszym okresem niż tzw. rok

obrachunkowy działalności spółki z o.o., ale dokonane w tym zakresie ustalenia Sądu

Apelacyjnego odnośnie do okresu powstania przesłanek do zgłoszenia wniosku

o ogłoszenie upadłości są jednak jednoznaczne. Fakt podjęcia przez Spółkę „S.(...)”

działalności w połowie 2001 r. i jej kontynuowanie jedynie w okresie 6-miesięcznym tego

roku stało się tylko jednym z elementów ostatecznej konkluzji biegłej, że przesłanki do

złożenia wniosku ogłoszenia upadłości pojawiły się w 2002 r. Zobowiązanie spółki

wobec powodów powstało w 2002 r., a skarżący pełnił w tym czasie funkcję członka

zarządu tej spółki. Wykazany został zatem związek czasowy powstania ich

wierzytelności, pełnienia funkcji członka zarządu zgłoszenia wniosku o upadłość spółki

(okres „zaprzestania płacenia długów” w rozumieniu art. 1 § 1 prawa upadłościowego z

1934 r.). W tej sytuacji nie można uznać za uzasadnione zarzuty naruszenia art. 299

k.s.h. i art. 1 § 1 i § 2 - prawa upadłościowego z 1934 r. (w brzmieniu obowiązującym od

dnia 1 stycznia 2001 r.).

Podniesiony w skardze kasacyjnej M. P. zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. w

zw. z art. 391 § 1 k.p.c. nie może być brany pod uwagę w postępowaniu kasacyjnym,

ponieważ przepis ten nie dotyczy w ogóle kwestii przeprowadzania dowodów przez sąd

meriti.

W ramach podniesionego zarzutu naruszenia art. 299 § 2 k.s.h. skarżący

nietrafnie kwestionuje przyjętą przez Sąd Apelacyjny ocenę prawną, zgodnie z którą

skarżący ten nie udowodnił, że niezgłoszenie wniosku o upadłość Spółki „S.(...)”

nastąpiło nie z jego winy. Sąd ten bowiem ustalił, że mimo podjętych przez skarżącego

działań (np. pismo z dnia 4 września 2004 r. skierowane do prezesa zarządu) nie doszło

jednak do skutecznego złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości w czasie właściwym.

Wspomniany zarzut opiera się bowiem na nieuzasadnionym założeniu, że wystąpienie

z wnioskiem o ogłoszenie upadłości spółki z o.o. w rozumieniu art. 299 § 2 k.s.h.

wymaga zawsze współdziałania innych członków zarządu, a przynajmniej takiego

współdziałania tych osób, które wynika z przewidzianych w przepisach k.s.h. i umowy

spółki zasad reprezentacji tejże spółki.

Zgodnie z art. 4 § 2 ust. 2 prawa upadłościowego z 1934 r., wniosek o zgłoszenie

upadłości spółki z o.o. może zgłosić każdy podmiot, który ma prawo reprezentować

spółkę sam lub łącznie z innymi podmiotami. Przepis ten jest odpowiednikiem obecnie

5

obowiązującego art. 20 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe

i naprawcze (Dz. U. Nr 60, poz. 555 ze zm. cyt. dalej jako „p.u.n.”). Jeżeli w art. 298 k.h.

i art. 299 k.s.h. wspomina się o niezgłoszeniu wniosku o ogłoszenie upadłości we

właściwym czasie, to nawiązuje się w tym wypadku także do ogólnych reguł zgłaszania

takiego wniosku, przewidzianych w art. 4 § 2 ust. 2 prawa upadłościowego z 1934 r. i

odpowiednio – postanowień art. 20 § 2 pkt 2 p.u.n.

W piśmiennictwie dominuje trafne stanowisko, zgodnie z którym art. 4 § 2 ust. 2

prawa upadłościowego z 1934 r. i art. 20 § 2 pkt 2 p.u.n. upoważniają do złożenia

wniosku o ogłoszenie upadłości spółki z o.o. każdego członka zarządu i to niezależnie

od tego, czy przysługuje mu uprawnienie do samodzielnego reprezentowania tej spółki

lub łącznie z innymi osobami (por. art. 199 § 1 k.h. i art. 205 § 1 k.s.h.). Jeżeli zatem

zarząd spółki z o.o. ukonstytuowany został jako struktura wieloosobowa, w zakresie

uprawnienia do składania wniosku o ogłoszenie upadłości takiej spółki wyłączone

pozostają przepisy dotyczące reprezentacji łącznej. Wniosek taki uzasadnia przede

wszystkim wykładnia literalna art. 4 § 2 ust. 2 prawa upadłościowego z 1934 r. i art. 20 §

2 pkt 2 p.u.n. (verba legis: „każdy” uprawniony podmiot do reprezentacji spółki). Ponadto

za wykładnią taką przemawia już sama konstrukcja odpowiedzialności członka zarządu

wierzyciela spółki z o.o. przewidziana w art. 299 k.s.h. i ukształtowane w tym przepisie

zarzuty mogące prowadzić do wyłączenia tej odpowiedzialności. Chodzi tu mianowicie o

indywidualną i osobistą odpowiedzialność każdego członka zarządu i jednocześnie –

zindywidualizowany sposób obrony tego członka przed zgłoszonym roszczeniem

wierzyciela. Oznacza to, że od każdego z członków zarządu można wymagać

samodzielnej inicjatywy w zakresie zgłaszania wniosku o upadłość we właściwym czasie

(art. 299 § 2 k.s.h.), jeżeli zmierza on do wyłączenia omawianej odpowiedzialności.

Należy zatem stwierdzić, że w celu wyłączenia odpowiedzialności na podstawie art. 299

§ 1 k.s.h. wniosek o ogłoszenie upadłości może zgłosić samodzielnie każdy członek

zarządu niezależnie od przyjętych w spółce z o.o. zasad jej reprezentacji (art. 4 § 2 pkt 2

prawa upadłościowego z 1934 r. i art. 20 § 2 pkt 2 p.u.n.).

Z przedstawionych względów zarzuty naruszenia art. 299 § 2 k.s.h. i art. 4 § 2 pkt

2 prawa upadłościowego z 1934 r. nie mogły być uwzględnione.

Obie skargi kasacyjne jako nieuzasadnione zostały oddalone na podstawie art.

39814

k.p.c. O kosztach postępowania orzeczono stosownie do art. 98 k.p.c. i art. 108 §

1 k.p.c.