IV CSK 264/08

Sygn. akt IV CSK 264/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 listopada 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta G.

przeciwko R. M.

o uzgodnienie treści ksiąg wieczystych: Kw [a], Kw [b], Kw [c] z

rzeczywistym stanem prawnym,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 7 listopada 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Okręgowego w G.

z dnia 14 grudnia 2007 r., sygn. akt III Ca […],

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz

pozwanego kwotę 5.400 zł (pięć tysięcy czterysta) tytułem

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powodowy Skarb Państwa Prezydent Miasta G. w trzech sprawach,

połączonych do wspólnego rozpoznania, domagał się ustalenia, że w działach

drugich:

- księgi wieczystej Kw nr [c] prowadzonej przez Sąd Rejonowy w G. dla

lokalu niemieszkalnego nr [x] znajdującego w G. przy ulicy S [...],

- księgi wieczystej Kw nr [b] prowadzonej przez Sąd Rejonowy w G. dla

lokalu niemieszkalnego nr [y] znajdującego się w budynku położonym w G. przy

ulicy S. [...] oraz

- księgi wieczystej Kw nr [a] prowadzonej przez Sąd Rejonowy w G. dla

lokalu niemieszkalnego nr [z] znajdującego się w budynku położonym w G. przy

ulicy S. [...]

winien być wpisany jako właściciel 1/2 udziału w prawie własności Skarb Państwa

w miejsce figurującego w nich pozwanego Ronalda M.

Wyrokiem z dnia 13 sierpnia 2007 r. powództwo o uzgodnienie treści

wskazanych ksiąg wieczystych zostało oddalone przez Sąd Rejonowy w G..

Apelację powoda od tego orzeczenia oddalił Sąd Okręgowy w G.

orzeczeniem z 14 grudnia 2007 r.

Podstawę faktyczną rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia:

Od 1953 r. współwłaścicielką w ½ nieruchomości przy ul. Ś. [...] w G.

była M. W., legitymująca się obywatelstwem polskim i obywatelstwem

Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. W dniu 6 października 1961 r. M.

W. złożyła do Amerykańskiej Komisji ds. Uregulowania Roszczeń Zagranicznych

wniosek zawierający zrzeczenie się udziałów we własności tej nieruchomości

i przeniesienie ich na Rząd Polski (na podstawie punktu 7 Protokołu z dnia

29 listopada 1960 r. stanowiącego załącznik do Układu zawartego pomiędzy

Rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki a Rządem Polskiej Rzeczypospolitej

Ludowej dotyczącego roszczeń obywateli Stanów Zjednoczonych) wraz

z żądaniem przyznanie z tego tytułu odszkodowania. Decyzją z dnia

3

5 stycznia 1966 r. Komisja przyznała M. W. odszkodowanie. M. W. zmarła 1

marca 1989 r. Jej spadkobierczyniami są po połowie E.L. i Maria.

W dniu 25 lipca 2000 r. Minister Finansów wydał decyzję stwierdzającą

przejście na rzecz Skarbu Państwa udziału M. W. w prawie własności powyższej

nieruchomości.

W dniu 3 sierpnia 2000 r. spadkobierczynie M. W. ustanowiły odrębną

własność lokali w budynku na tej nieruchomości, w tym objętych żądaniem pozwu

lokali niemieszkalnych nr [x] i [y] oraz lokalu mieszkalnego nr [z], które – w wyniku

dokonanego przez nie podziału - stanowić miały odtąd własność M. M. Prawa do

tych lokali zakupił w dniu 2 stycznia 2001 r. pozwany (syn M. M.).

W dniu 9 marca 2001 r. M. M. i E. L. złożyły wniosek o wznowienie

postępowania zakończonego decyzją Ministra Finansów z dnia 25 lipca 2000 r. i

uchylenie tej decyzji, gdyż bez własnej winy nie brały udziału w postępowaniu.

Postępowanie zostało wznowione. Decyzją z dnia 16 maja 2001 r. Minister

Finansów stwierdził, iż zaskarżona decyzja z 25 lipca 2005 r. została wydana z

naruszeniem prawa. Odmówił jednak jej uchylenia, gdyż w wyniku wznowienia

postępowania zapadłaby decyzja analogicznej treści. Decyzja z 16 maja 2001 r.,

po długim toku postępowań odwoławczych, została utrzymana w mocy.

W 2001 r. powód złożył wnioski o wpisanie go do ksiąg wieczystych

nieruchomości lokalowych jako ich współwłaściciela w ½. Wnioski te oddalił

sąd wieczystoksięgowy, który stwierdził, że nabywca odrębnych lokali – R. M.

- może być objęty ochroną wynikającą z rękojmi wiary publicznej ksiąg

wieczystych, a ponadto, że prawa powoda wynikające z decyzji z 25 lipca

2000 r. dotyczą nieruchomości zabudowanej, a nie nieruchomości lokalowej.

Sądy obydwu instancji przyjęły, że nabycie przez Skarb Państwa udziału

1/2 w prawie własności nieruchomości położonej w G. przy ulicy Ś. [...] miało

charakter pierwotny i nastąpiło z datą wydania decyzji z dnia 5 stycznia 1966 r.

uwzględniającej wniosek M. W. o odszkodowanie, a decyzja Ministra Finansów z

dnia 25 lipca 2000 r., potwierdzająca przejście na rzecz Skarbu Państwa

przedmiotowego udziału, miała charakter deklaratoryjny.

4

W konsekwencji Sąd Rejonowy stwierdził, że nieważna była podjęta

3 sierpnia 2000 r. czynność prawna ustanowienia przez E. L. i M. M. odrębnej

własności lokali, gdyż dokonana została bez zgody Skarbu Państwa -

współwłaściciela tej nieruchomości w 1/2 części, podczas gdy wymagała zgody

wszystkich współwłaścicieli. Tym samym żądanie pozwu nie jest dostosowane do

okoliczności sprawy, powód bowiem powinien domagać się zamknięcia ksiąg

wieczystych dla nieruchomości lokalowych i wpisania na swoją rzecz udziału 1/2 w

prawie własności nieruchomości, z której lokale te zostały wydzielone. Sąd stanął

na stanowisku, że jest związany żądaniem pozwu, a ustalony stan faktyczny nie

pozwala mu uwzględnić żądania sformułowanego przez powoda. Ponadto

zaznaczył, że nawet zgłoszenie żądania zamknięcia ksiąg wieczystych i dokonania

wpisu w księdze nieruchomości macierzystej nie zapobiegłoby oddaleniu

powództwa, bowiem 2 stycznia 2001 r. nastąpiła sprzedaż wyodrębnionych lokali

nabywcy, którego chroniła rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych. Powód

nie wykazał, iżby kupujący, bądź jego pełnomocnik M. L. w chwili zawierania

umowy pozostawał w złej wierze w rozumieniu art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 6 lipca

1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz.U. z 2001 r., Nr 124 poz.

1361 ze zm.), to znaczy - żeby znali treść decyzji Ministra Finansów z dnia 25 lipca

2000 r. lub mogli się o niej z łatwością dowiedzieć, bądź też by znali (lub mogli

z łatwością poznać) przebieg postępowania przed Amerykańską Komisją ds.

Uregulowania Roszczeń Zagranicznych dotyczącego zrzeczenia się udziału w

nieruchomości przez M.W. Sąd Rejonowy nie dopatrzył się zaś przyczyn

uzasadniających prowadzenie w tym kierunku postępowania z urzędu.

Sąd ten wyjaśnił również, że w niniejszej sprawie nie mógł być stosowany

art. 527 k.c.

Sąd Okręgowy przychylił się do poglądu o związaniu sądu żądaniem

pozwu, co powodowało, że Sąd Rejonowy nie mógł orzekać o kwestiach nie

związanych z sformułowanym przez powoda wnioskiem, w tym nie mógł zarządzić

zamknięcia ksiąg wieczystych dla nieruchomości lokalowych. Żądanie orzeczenia

o zamknięciu ksiąg, wbrew zakazowi z art. 383 k.p.c., powód zgłosił dopiero

w apelacji, jest ono nowe, rodzajowo odmienne i wyklucza się ze zgłoszonym

w pozwie żądaniem wpisania powoda do wskazanych ksiąg wieczystych.

5

Sąd Okręgowy zaznaczył ponadto, odwołując się do orzeczenia Sądu

Najwyższego z dnia 16 czerwca 1997 r. (I CKN 144/97, OSP 1998/2/34), że

osiągnięcie celu, jaki przyświecał powodowi, wymagałoby uregulowania stanu

prawnego łącznie w księdze wieczystej prowadzonej dla nieruchomości, z której

wyodrębniono lokale i w księgach wieczystych poszczególnych lokali. Jest to,

zdaniem tego Sądu, konsekwencją związku istniejącego pomiędzy prawem

głównym, jakim z mocy art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r. o własności

lokali (tekst jedn. Dz.U. z 2000 r., Nr 80, poz. 903 ze zm.) jest odrębna własność

lokalu, a prawem związanym – udziałem w nieruchomości wspólnej. Podważanie

wpisu w księdze dotyczącej jednego z praw związanych bez równoczesnego

podważania wpisu w drugiej z nich, według Sądu Okręgowego, jest

bezprzedmiotowe. Tymczasem powód domagał się jedynie uzgodnienia treści

ksiąg wieczystych prowadzonych dla nieruchomości lokalowych, a nie objął

żądaniem księgi wieczystej prowadzonej dla nieruchomości wspólnej.

Sąd Okręgowy argumentował dalej, że nie było można uzgodnić treści ksiąg

zgodnie z żądaniem pozwu na podstawie decyzji Ministra Finansów z 25 lipca

2000 r. gdyż nie uwzględniała ona faktu powstania nowych nieruchomości

lokalowych w miejsce poprzedniej nieruchomości gruntowej. W jego ocenie

jedyną drogą usunięcia niezgodności między stanem prawnym nieruchomości,

ujawnionym w księdze wieczystej, a rzeczywistym stanem prawnym, byłby proces

o uzgodnienie treści ksiąg wieczystych dla lokali i dla nieruchomości wspólnej

z prawidłowo sformułowanym żądaniem. W procesie tym należałoby wykazać

nieważność umowy ustanowienia odrębnej własności lokali, powodującą, że

nieruchomości lokalowe nie powstały, co doprowadziłoby do ustalenia stanu

prawnego nieruchomości gruntowej istniejącego przed zawarciem przez

spadkobierczynie M. W. umowy z dnia 3 sierpnia 2000 r.

Sąd Okręgowy zakwestionował jednocześnie potrzebę rozstrzygania czy

pozwany w chwili kupna odrębnych lokali był w złej wierze w rozumieniu art. 6 ust.

2 u.k.w.h., a w związku z tym, czy chroni go rękojmia wiary publicznej ksiąg

wieczystych (art. 6 ust. 1 u.k.w.h.). Uznał bowiem, że ewentualne stwierdzenie

nieważności umowy z dnia 3 sierpnia 2000 r. prowadziłoby do wyłączenia

możliwości powoływania się na rękojmię wiary publicznej ksiąg wieczystych,

6

która odnosi się do przeniesienia prawa na istniejącej nieruchomości, a nie do

istnienia samej nieruchomości. Zdaniem Sądu, prowadzenie księgi wieczystej dla

nieistniejącej nieruchomości i dokonanie sprzedaży tej nieruchomości, nie

może prowadzić do powstania nieruchomości.

Natomiast uznanie umowy z 3 sierpnia 2000 r. za ważną powodowałoby, że

właścicielką lokali nr [x], [y] i [z] byłaby matka pozwanego, stan prawny

nieruchomości ujawniony w księdze wieczystej odpowiadałby rzeczywistemu, a

pozwany nabyłby własność tych lokali od osoby uprawnionej.

W rezultacie Sąd Okręgowy uznał za zbędne rozważanie zarzutów apelacji

odnoszących się do naruszenie przez Sąd I instancji art. 6 k.c. w zw. z art. 6 u.k.w.h.,

art. 7 k.c. oraz art. 6 ust. 2 u.k.w.h. w zw. z art. 527 k.c.

Powód złożył skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego i wniósł o jego

uchylenie w całości i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w G. do

ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Skarga oparta została na podstawie naruszenia prawa materialnego (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.) poprzez:

- niewłaściwe zastosowanie art. 10 ust. 1 u.k.w.h., polegające na błędnym

przyjęciu, że sąd orzekający w sprawie niniejszej był związany wskazanym przez

powoda sposobem doprowadzenia ksiąg wieczystych do stanu zgodnego

z prawem;

- naruszenie art. 3 ust 2 ustawy o własności lokali poprzez bezpodstawne

przyjęcie, że zależność prawa własności wpisanego w księdze wieczystej

prowadzonej dla nieruchomości wspólnej od prawa własności wpisanego w księdze

prowadzonej dla wyodrębnionych lokali nr 1,4,6 powoduje niedopuszczalność

wytoczenia powództwa o uzgodnienie treści księgi wieczystej założonej dla

nieruchomości lokalowej bez wcześniejszego lub przynajmniej równoczesnego

wytoczenia powództwa o uzgodnienie treści księgi wieczystej prowadzonej dla

nieruchomości wspólnej.

Pozwany wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie na jego

rzecz kosztów postępowania kasacyjnego.

7

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zakres związania sądu żądaniem pozwu w postępowaniu przewidzianym

w art. 10 u.k.w.h. jest przedmiotem sporów w doktrynie i orzecznictwie. Zgoda

panuje jedynie co do tego, że wyniki postępowania nie mogą doprowadzić do

uzgodnienia księgi, którego rezultatem byłoby orzeczenie nakazujące dokonanie

wpisu osoby nie biorącej udziału w postępowaniu. Natomiast problem, czy

pierwszeństwo przyznać zasadzie dyspozycyjności obowiązującej w procesie

cywilnym, czy zasadzie dążenia do zapewnienia wiarygodności ksiąg wieczystych

jako celowi postępowania z art. 10 u.k.w.h. rozstrzygany jest rozbieżnie.

Za decydującym znaczeniem zaufania do ksiąg wieczystych i ich roli

wynikającej z art. 1 u.k.w.h., jako uzasadnieniem wyłączenia działania art. 321§ 1

k.p.c. w procesie o usuniecie niezgodności pomiędzy stanem prawnym

nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a jej rzeczywistym stanem

prawnym Sąd Najwyższy opowiedział się w wyrokach z dnia 7 stycznia 1998 r.

(III CKU 97/97, Prok. I Pr. 1998/6/27) i z dnia 6 listopada 2003 r. (II CK 192/02,

M. Prawn. 2004/20/949).

Natomiast przeciwne stanowisko Sąd ten zajął w wyrokach z dnia

21 marca 2001 r. (III CKN 1214/98, OSNC 2001/11/165), z 8 października 2002 r.

(IV CKN 1304/00, nie publ.), a ostatnio w uchwale z dnia 28 sierpnia 2008 r.

(III CZP 76/08, Biul. SN 2008/8/7). Akcent w tym wypadku położony został na

znaczenie woli powoda, jako podstawowej w konstrukcji postępowania

procesowego, zakładającego swobodę, ale także obowiązek określenia przez

powoda zgłaszanego żądania (art. 187 § 1 pkt 1 k.p.c.) i związanie tym żądaniem

sądu (art. 321 § 1 k.p.c.). Odnosząc się do argumentów wywodzonych z celu

postępowania przewidzianego w art. 10 u.k.w.h. Sąd Najwyższy w uchwale

z 28 sierpnia 2008 r. zaznaczył, że gdyby interes publiczny miał wziąć górę w tym

postępowaniu, ustawodawca wybrałby do jego realizacji bardziej odpowiednie

narzędzie, jakim byłoby postępowanie nieprocesowe. Skierowanie spraw

o usunięcie niezgodności w treści ksiąg wieczystych do procesu oznacza, iż

kontrola i usuwanie ewentualnych niezgodności następuje w granicach żądania

powoda. W konsekwencji sąd nie może wpisać na jego rzecz innego prawa, niż

8

wynika to z żądania, ani też w innym rozmiarze, niż powód się domagał, chociażby

ustalił, że taki jest rzeczywisty stan prawny (por. także wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 11 grudnia 1998 r., II CKN 96/98, OSNC 1999/5/98). Stwierdzenie

merytorycznej rozbieżności pomiędzy rzeczywistym stanem prawnym

nieruchomości a tym, jakiego ujawnienia domaga się powód, prowadzić musi do

oddalenia jego powództwa. Z przedstawionym stanowiskiem, respektującym

konieczność stosowania w postępowaniu z art. 10 u.k.w.h. regulacji procesowych

w pełnym zakresie, wraz z wynikającym z art. 321 § 1 k.p.c. określeniem granic

swobody rozstrzygania sporu przez sąd, zgadza się Sad Najwyższy w składzie

rozpoznającym niniejszą sprawę. Nie negując potrzeby zapewnienia zgodności

zapisów w księgach wieczystych z rzeczywistością wskazać należy, że realizacji

tego postulatu służą inne mechanizmy, np. przewidziany w art. 62613

§ 1 k.p.c.

obowiązek wpisania przez sąd wieczystoksięgowy z urzędu ostrzeżenia

o dostrzeżonej niezgodności, czy wynikający z art. 36 u.k.w.h. tryb uzyskiwania

przez ten sąd informacji o zmianach właściciela nieruchomości i wymuszania

ujawnienia przez nich przysługujących im praw w księdze. Postępowanie z art. 10

u.k.w.h. przewidziane jest natomiast jako droga realizacji przez stronę jej

indywidualnych interesów, które niekoniecznie muszą być zbieżne z interesem

społecznym wyrażającym się w zgodności stanu prawnego w księdze wieczystej

i w rzeczywistości.

Związanie żądaniem pozwu w niniejszej sprawie powoduje, że

przedmiotem rozpoznania przez Sądy obydwu instancji było żądanie ustalenia, iż

powód powinien być wpisany w księgach wieczystych nieruchomości lokalowych

jako ich współwłaściciel w połowie. Powód od etapu postępowania apelacyjnego,

a także w skardze kasacyjnej nie podtrzymuje już jednak takiego żądania, lecz

przychyla się do stanowiska Sądów obydwu instancji, że prawidłowo

sformułowane powództwo powinno obejmować wniosek o zamkniecie ksiąg

założonych dla wyodrębnionych lokali. Twierdzi jednak, że takie rozstrzygniecie

byłoby dopuszczalne w granicach pierwotnego żądania, jako jego częściowe

uwzględnienie. Pogląd ten nie jest trafny. Usuniecie niezgodności pomiędzy

stanem jawnym z księgi i stanem rzeczywistym nieruchomości może wprawdzie

polegać na wykreśleniu wpisów prawa i zamknięciu księgi wieczystej, jeśli okaże

9

się, że prawo takie nie powstało, niewątpliwie jednak takie rozstrzygnięcie nie

mieściłoby się w granicach żądania zgłoszonego w pozwie. Przeciwnie, oznacza

rezygnację z pierwotnego powództwa i zastąpienie go innym, wywodzonym z

innych podstaw. W istocie więc skarżący nie kwestionuje oddalenia jego

pierwotnego powództwa, lecz nieuwzględnienie innego żądania, którego

skutecznie nie zgłosił, a które – na co słusznie zwrócił uwagę Sąd Okręgowy - jest

sprzeczne ze zgłoszonym w pozwie. Z tego względu skarga powoda nie może

zostać uwzględniona (art. 39814

k.p.c.).

Natomiast powód słusznie podnosi, że przeszkodą dokonania uzgodnień

w niniejszej sprawie nie byłoby ograniczenie żądania do ksiąg wieczystych

prowadzonych dla nieruchomości lokalowych, bez objęcia nim księgi wieczystej

nieruchomości wspólnej. Regulacja zawarta w art. 3 ust. 2 ustawy o własności

lokali ukierunkowuje związanie praw, ustanawiając odrębną własność prawem

głównym, a związany z nią udział w prawach do nieruchomości wspólnej –

prawem akcesoryjnym. W konsekwencji – na co słusznie zwrócił uwagę Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 16 czerwca 1997 r. (I CKN 144/97, OSP 1998/2/34) -

nie jest możliwe dokonywanie ingerencji w wynikający z księgi wieczystej stan

praw związanych bez co najmniej jednoczesnego dokonania uzgodnień treści

prawa głównego. Możliwe jest natomiast uporządkowanie najpierw wpisów

dotyczących prawa głównego, gdyż to prawo narzuca kształt prawu

akcesoryjnemu.

Natomiast przeszkodą do uwzględnienia powództwa byłoby, jak słusznie

przyjął Sąd I instancji, nabycie praw do lokali przez pozwanego w warunkach

zapewniających mu ochronę przewidzianą w art. 5 u.k.w.h. Wbrew bowiem

stanowisku Sądu II instancji, nabycie dotyczyło prawa jawnego z księgi wieczystej.

Fakt, że ustanowienie tego prawa było wadliwe i w istocie nie powstało ono

w kształcie w jakim występowało w księdze, a w konsekwencji lokal, którego

dotyczyło pozostawał nadal częścią składową nieruchomości zabudowanej, nie

ogranicza zastosowania art. 5 u.k.w.h. Utworzenie nieruchomości lokalowej jest

skutkiem działań prawnych, przedmiot jej istniał bowiem obiektywnie, tyle że

w prawnej formie części składowej nieruchomości. Ochronie obrotu prawem,

nawet prawem obiektywnie nieistniejącym, ze skutkiem powołania takiego prawa

10

do życia służy art. 5 u.k.w.h. Jest to przepis szczególny, działający niezależnie od

tego z jakich przyczyn prawo jawne z księgi nie powstało. Tworzy fikcję istnienia

nabywanego prawa, dlatego wyłącza stosowanie podsuwanych przez powoda

przepisów o niemożności świadczenia jako podstawy nieważności umowy zbycia

nieistniejącego prawa jawnego z księgi.

Ponieważ jednak Sąd Okręgowy uchylił się od badania tego aspektu

sprawy, a skarżący nie objął go podstawami skargi kasacyjnej, problem

przesłanek stosowania art. 5 u.k.w.h. wykracza poza granice badania sprawy

w postępowaniu kasacyjnym (art. 39813

§ 1 k.p.c.).

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną

powoda i orzekł o kosztach postępowania kasacyjnego na podstawie art. 39821

k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 i art. 98 § 1 i 3 k.p.c.

/tp/

db