I UK 104/08

Wyrok z dnia 20 listopada 2008 r.

I UK 104/08

Nauczyciel urodzony po dniu 31 grudnia 1948 r. a przed dniem 1 stycznia

1969 r. zachowuje prawo do przejścia na emeryturę bez względu na wiek, jeżeli

w ciągu 10 lat od wejścia w życie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emerytu-

rach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

2009 r. Nr 153, poz. 1227) spełni warunki określone w art. 88 ust. 1 ustawy z

dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr

97, poz. 674 ze zm.), a warunek rozwiązania stosunku pracy zostanie spełniony

po dniu 31 grudnia 2008 r. (art. 88 ust. 2a tej ustawy).

Przewodniczący SSN Beata Gudowska (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Katarzyna Gonera, Zbigniew Korzeniowski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 20 listopa-

da 2008 r. sprawy z odwołania Urszuli B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Spo-

łecznych-Oddziałowi w C. o emeryturę, na skutek skargi kasacyjnej organu rentowe-

go od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 29 listopada 2007 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Katowicach do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasa-

cyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie wyro-

kiem z dnia 9 października 2006 r. zmienił decyzję Zakład Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddziału w C. z dnia 20 lipca 2006 r. i przyznał Urszuli B. prawo do emerytury

nauczycielskiej od lipca 2006 r. Przy uwzględnieniu spornego między skarżącą a or-

ganem rentowym okresu pracy w gospodarstwie rolnym ustalił, że ubezpieczona wy-

kazała ogółem trzydziestoletni okres ubezpieczenia, w tym dwudziestoletni okres

pracy nauczycielskiej, a skoro nie przystąpiła do Otwartego Funduszu Emerytalnego

2

i wyraziła wolę odejścia na emeryturę w myśl ustawy Karta Nauczyciela, to spełniła

wszystkie warunki niezbędne do przyznania emerytury nauczycielskiej.

W apelacji organ rentowy zarzucił naruszenie prawa materialnego przez nie-

właściwe zastosowanie art. 88 ust.1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nau-

czyciela i przyznanie ubezpieczonej emerytury bez wypełnienia warunku rozwiązania

stosunku pracy. Skarżący podniósł, że z oświadczenia złożonego przez ubezpieczo-

ną na rozprawie w dniu 9 października 2006 r. wynikało, że pracuje ona nadal, przy-

najmniej do grudnia 2007 r.

Wyrokiem z dnia 29 listopada 2007 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych w Katowicach zmienił zaskarżony wyrok i przyznał ubezpieczonej

prawo do emerytury od dnia 1 września 2007 r., oddalając odwołanie w pozostałej

części oraz apelację organu rentowego w pozostałym zakresie. Sąd Apelacyjny za-

stosował art. 88 ust. 2a Karty Nauczyciela w brzmieniu obowiązującym w chwili orze-

kania, nadanym od dnia 31 sierpnia 2007 r. ustawą z dnia 23 sierpnia 2007 r. o

zmianie ustawy - Karta Nauczyciela (Dz.U. Nr 158, poz. 1103), który wyłożył w ten

sposób, że od dnia 1 września 2007 r. warunek rozwiązania stosunku pracy nie jest

istotny przy ocenie uprawnień emerytalnych ubezpieczonej. W ocenie Sądu, warunek

rozwiązania stosunku pracy nie jest wymagany, jeśli pozostałe warunki do uzyskania

emerytury określone w art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela zostały spełnione w ciągu

dziewięciu lat od dnia wejścia w życie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych oraz ubezpieczony nie przystąpił do otwartego funduszu

emerytalnego.

Skarga kasacyjna wywiedziona przez organ rentowy zawierała wniosek o

uchylenie wyroku Sąd drugiej instancji w całości i orzeczenie co do istoty sprawy

przez oddalenie odwołania, a oparta została na podstawie naruszenia prawa mate-

rialnego przez błędną wykładnię art. 88 ust. 1 w związku z ust. 2a Karty Nauczyciela

w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 września 2007 r., prowadzącą do przyjęcia, że

ubezpieczonej przysługuje prawo do emerytury nauczycielskiej bez spełnienia nadal

wymaganego warunku rozwiązania stosunku pracy na wniosek nauczyciela, bądź w

okolicznościach określonych w art. 20 ust. 1, 5c i 7 Karty.

Skarżący podniósł, że ubezpieczona (urodzona w dniu 10 października 1957

r.) udowodniła okres pracy w szczególnym charakterze w wymiarze przekraczającym

20 lat oraz legitymuje się ogólnym stażem pracy wynoszącym ponad 30 lat, lecz

nadal nie rozwiązała stosunku pracy, więc - w jego ocenie - nie może nabyć prawa

3

do emerytury. Wbrew twierdzeniu Sądu Apelacyjnego, zmiana art. 88 Karty Nauczy-

ciela (wprowadzona od dnia 31 sierpnia 2007 r.) nie polegała na dodaniu do tego ar-

tykułu ustępu 2a, lecz na ustaleniu innego jego brzmienia. W brzmieniu obowiązują-

cym do dnia 31 sierpnia 2007 r. art. 88 ust. 2a Karty stanowił, że nauczyciele uro-

dzeni po dniu 31 grudnia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r., zachowują prawo

do emerytury, o której mowa w ust. 1, bez względu na wiek, w ciągu dziesięciu lat od

dnia wejścia w życie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Spo-

łecznych, jeżeli nie przystąpili do otwartego funduszu emerytalnego albo złożyli wnio-

sek o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu eme-

rytalnym, za pośrednictwem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, na dochody bu-

dżetu państwa. Po zmianie art. 88 ust. 2a otrzymał brzmienie, zgodnie z którym nau-

czyciele urodzeni po dniu 31 grudnia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r., za-

chowują prawo do przejścia na emeryturę bez względu na wiek, gdy spełnili warunki

do uzyskania emerytury określone w ust. 1, w ciągu dziewięciu lat od dnia wejścia w

życie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, z wy-

jątkiem warunku rozwiązania stosunku pracy, przy czym art. 88 ust. 1 Karty Nauczy-

ciela pozostał w takim samym brzmieniu jak poprzednio. Stosownie zaś do art. 88

ust. 1 Karty Nauczyciela, nauczyciele mający 30-letni okres zatrudnienia, w tym 20

lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze, mogą - po rozwiązaniu na swój

wniosek stosunku pracy - przejść na emeryturę. Wykładnia tych przepisów wskazuje

- zdaniem organu rentowego - że nauczyciele urodzeni przed 1 stycznia 1949 r. mo-

gli skorzystać z prawa do wcześniejszej emerytury, jeżeli legitymowali się 30-letnim

okresem zatrudnienia, 20-letnim okresem pracy w szczególnym charakterze oraz

rozwiązali stosunek pracy.

Porównanie art. 88 ust. 2a - w nowym brzmieniu - z art. 88 ust. 1 prowadzi do

wniosku, że frazę: „z wyjątkiem warunku rozwiązania stosunku pracy" należy odnieść

do czasu, w jakim mają być spełnione warunki do uzyskania emerytury, wymienione

w ust. 1, nie zaś do samego katalogu tych warunków, co powoduje, że w stanie praw-

nym obowiązującym od dnia 31 sierpnia 2007 r., nauczyciele urodzeni po dniu 31

grudnia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r., mogą przejść na emeryturę bez

względu na wiek, jeżeli spełnią wszystkie warunki wymienione w art. 88 ust. 1 Karty

Nauczyciela, tzn. posiadają 30 - letni ogólny staż pracy, w tym 20 lat pracy w szcze-

gólnym charakterze oraz rozwiążą stosunek pracy na swój wniosek, przy czym oby-

dwa warunki stażowe muszą zostać spełnione do dnia 31 grudnia 2007 r., natomiast

4

warunek rozwiązania stosunku pracy może zostać spełniony również po dniu 31

grudnia 2007 r. Taka wykładnia - jak twierdził skarżący - jest również uzasadniona

równym potraktowaniem nauczycieli urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r. i przed

dniem 1 stycznia 1949 r., których nie dotyczy zmiana prawa, i którzy w celu uzyska-

nia prawa do emerytury nauczycielskiej bezspornie muszą spełnić warunek rozwią-

zania stosunku pracy.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Przepis art. 88 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity

tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 ze zm.) tworzy pełną i wyczerpującą regulację

warunków przejścia na emeryturę nauczycieli bez względu na wiek, a po wykazaniu

30-letniego okresu zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym

charakterze, lub 25-letniego okresu zatrudnienia, w którym co najmniej 20 lat przypa-

da na pracę w szczególnym charakterze w szkolnictwie specjalnym. W art. 88 ust. 1

in fine postanowiono, że nauczyciel po spełnieniu tych warunków może przejść na

emeryturę po rozwiązaniu na swój wniosek stosunku pracy. Ugruntowany jest po-

gląd, że jest to dodatkowe wymaganie powstania prawa do emerytury nauczycielskiej

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 20 października 1999 r., II UKN 149/99,

OSNAPiUS 2001 nr 2, poz. 46, z dnia 30 sierpnia 2001 r., II UKN 525/00, OSNP

2003 nr 12, poz. 298, z dnia 20 listopada 2001 r., II UKN 626/00, OSNP 2003 nr 16,

poz. 390, z dnia 13 czerwca 2007 II UK 232/06, niepublikowany, z dnia 19 września

2007 III UK 43/07, niepublikowany, z dnia 17 kwietnia 2008 II UK 194/07, niepubli-

kowany, z dnia 25 kwietnia 2008 I UK 267/07, niepublikowany).

W brzmieniu obowiązującym przed dniem 31 sierpnia 2007 r., a po dniu 1

stycznia 1999 r., nadanym przez art. 150 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emery-

turach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118),

zgodnie z zasadami nowego systemu emerytalnego, art. 88 Karty uzupełniony został

o dodatkową regulację ust. 2a, obejmującą nauczycieli urodzonych po dniu 31 grud-

nia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r., którym zagwarantowano prawo do

emerytury, o której mowa w ust. 1, bez względu na wiek, w ciągu ośmiu lat od dnia

wejścia w życie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz-

nych pod warunkiem nieprzystąpienia do otwartego funduszu emerytalnego. W trak-

cie kolejnych nowelizacji okres zachowania uprawnień był przedłużany, ostatnio do

5

dziesięciu lat od dnia 1 stycznia 1999 r. (ustawa z dnia 7 września 2007 r. o zmianie

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektó-

rych innych ustaw, Dz.U. Nr 191, poz.1369).

W ówczesnym stanie prawnym nie budziło wątpliwości istnienie jednolitych re-

guł przechodzenia na emeryturę nauczycieli urodzonych przed dniem 1 stycznia

1949 r. i po tej dacie; wszyscy przechodzili na emeryturę, „o której mowa w ust. 1”.

Po zmianie od dnia 31 sierpnia 2007 r. treści art. 88 ust. 2a Karty ustawą z dnia z

dnia 23 sierpnia 2007 r. o zmianie ustawy - Karta Nauczyciela (Dz.U. Nr 158, poz.

1103) nauczyciele urodzeni po dniu 31 grudnia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia

1969 r. zachowują prawo do przejścia na emeryturę bez względu na wiek, jeżeli

spełnili warunki do emerytury, określone w ust. 1, z wyjątkiem warunku rozwiązania

stosunku pracy oraz nie przystąpili do otwartego funduszu emerytalnego albo złożyli

wniosek o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu

emerytalnym, za pośrednictwem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, na dochody

budżetu państwa. Ta zmieniona konstrukcja przepisu, w której nie ma odwołania do

„emerytury, o której mowa w ust. 1”, lecz nawiązuje się do „warunków do emerytury,

określonych w ust. 1, z wyjątkiem warunku rozwiązania stosunku pracy”, może rodzić

istotną wątpliwość co do tego, czy ustawodawca całkowicie odstąpił od warunku roz-

wiązania przez tę grupę nauczycieli stosunku pracy, czy też mogą oni przejść na

emeryturę po spełnieniu tego warunku, lecz bez czasowego ograniczenia jego wy-

pełnienia przed dniem 31 grudnia 2008 r., jeżeli pozostałe warunki przewidziane w

art. 88 ust. 1 Karty wypełnią przed tą datą.

Przyjęcie stanowiska o rezygnacji z warunku rozwiązania stosunku pracy

znajduje pewne uzasadnienie w ogólnej tendencji prawodawcy do likwidacji wyma-

gania rozwiązania stosunku pracy w odniesieniu do osób uprawnionych do emerytur

wcześniejszych (por. uchylenie z dniem 16 września 2005 r. art. 46 ust. 1 pkt 3, art.

49 i art. 50 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez ustawę z dnia 27 lipca 2005 r., Dz.U. Nr

167, poz. 1397). Rozwiązanie stosunku pracy jest wymagane tylko z punktu widzenia

art. 103 ust. 2a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz-

nych, stanowiącym o zawieszeniu prawa do emerytury bez względu na wysokość

przychodu uzyskiwanego przez emeryta z tytułu zatrudnienia kontynuowanego bez

uprzedniego rozwiązania stosunku pracy z pracodawcą, na rzecz którego wykonywał

6

je bezpośrednio przed dniem nabycia prawa do emerytury, ustalonym w decyzji or-

ganu rentowego.

Przyjmując to stanowisko, należałoby stwierdzić, że warunek rozwiązania sto-

sunku pracy przez nauczycieli „młodszych” nie musi być w ogóle spełniony, a od

rozwiązania stosunku pracy zależy tylko wypłata emerytury. Przeciwko tej koncepcji

przemawia jednak pozostawienie w art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, który jest prze-

pisem odrębnym w rozumieniu art. 47 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emerytu-

rach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r.

Nr 39, poz. 353 ze zm.), warunku rozwiązania stosunku pracy. Zachowanie tego wa-

runku wobec nauczycieli wywołuje problem podmiotowego zakresu jego obowiązy-

wania, sprowadzający istotę występującego w sprawie zagadnienia prawnego do

określenia wzajemnego stosunku art. 88 ust. 1 i art. 88 ust. 2a ustawy - Karta Nau-

czyciela w obecnym brzemieniu. Rozwiązując ten problem, należy odpowiedzieć na

pytanie, czy każdy z tych przepisów zyskał autonomiczną odrębność i stał się nieza-

leżną od drugiego regulacją - art. 88 ust. 1 warunków emerytalnych nauczycieli uro-

dzonych przed dniem 1 stycznia 1949 r., a art. 88 ust. 2a - nauczycieli urodzonych po

dniu 31 grudnia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r., czy też w art. 88 Karty wa-

runki emerytalne nauczycieli są usystematyzowane w ten sposób, że wszyscy

uprawnieni do emerytury bez względu na wiek nie mogą nabyć prawa do emerytury

bez rozwiązania stosunku pracy.

Za zachowaniem emerytalnego warunku rozwiązania stosunku pracy wzglę-

dem wszystkich nauczycieli, o których mowa w art. 88 Karty Nauczyciela, a jedynie

odroczenia jego spełnienia przez nauczycieli, dla których możliwość przejścia na

emeryturę bez osiągnięcia wieku emerytalnego wygasa z dniem 31 grudnia 2008 r.,

przemawiają mocne argumenty. Założenie możliwości uzyskania przez nauczyciela

statusu emeryta z mocy samego prawa z chwilą spełnienia warunku dotyczącego

okresu zatrudnienia i pozostania w stosunku pracy nie jest uzasadnione, gdyż art. 88

Karty Nauczyciela zakłada pewną procedurę przechodzenia na emeryturę; nauczy-

ciel nie staje się emerytem z mocy samego prawa, lecz na skutek własnego działa-

nia, przez wyrażenie woli przejścia na emeryturę przez wniesienie wniosku do

właściwego organu oraz przez rozwiązanie stosunku pracy. Sformułowanie przesła-

nek przejścia na emeryturę w art. 88 ust. 1 wyraża tę zasadę wystarczająco jasno;

chodzi o określenie, że nauczyciele, jeżeli mają wymagany okres zatrudnienia, to

„mogą - po rozwiązaniu na swój wniosek stosunku pracy - przejść na emeryturę”. Z

7

takiego określenia nie wynika możliwość uzyskania prawa do emerytury z tytułu wy-

pełnienia wyłącznie warunku co do długości stażu pracy.

Argumenty przemawiające za zachowaniem, przy przełożeniu tylko na czas po

dniu 1 stycznia 2009 r., warunku rozwiązania stosunku pracy przez nauczycieli

„młodszych”, zawarte zostały expressis verbis w uzasadnieniu projektu ustawy o

zmianie ustawy - Karta Nauczyciela (druk Nr 1929 z dnia 4 lipca 2007 r.). Wynika z

niego, że zmiana art. 88 ust. 2a Karty Nauczyciela wiązała się z koniecznością pilne-

go zapobieżenia masowemu składaniu wypowiedzeń przez nauczycieli urodzonych

po 31 grudnia 1948 r. a przed dniem 1 stycznia 1969 r., którzy warunki stażowe speł-

nią do końca roku. W intencji projektodawcy zaproponowana zmiana Karty Nauczy-

ciela miała na celu umożliwienie nauczycielom, którzy spełnią warunki dla przejścia

na wcześniejszą emeryturę, jej uzyskanie niezależnie od terminu złożenia wniosku o

rozwiązanie stosunku pracy. Oznacza to, że nauczyciel urodzony po dniu 31 grudnia

1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r., chcący przejść na wcześniejszą emerytu-

rę, musi do dnia 31 grudnia 2007 r. spełnić warunki dotyczące stażu, tj. posiadania

trzydziestoletniego okresu zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w szcze-

gólnym charakterze, a nauczyciele szkół, placówek, zakładów specjalnych oraz za-

kładów poprawczych i schronisk dla nieletnich - 25-letniego okresu zatrudnienia, w

tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze w szkolnictwie specjal-

nym, natomiast nie będzie musiał spełnić warunku rozwiązania stosunku pracy do

dnia 31 grudnia 2007 r.

Wykładni art. 88 ust. 2a Karty Nauczyciela, także w brzmieniu nadanym po

dniu 31 sierpnia 2007 r., nie można więc dokonać w oderwaniu od art. 88 ust.1, i in-

terpretować w sposób prowadzący do zróżnicowania zasad przechodzenia na eme-

ryturę nauczycieli wyłącznie według kryterium daty urodzenia dlatego, że wykładnia

systemowa i celowościowa prowadzą do niebudzącego wątpliwości wniosku o auto-

nomicznym, pełnym i wyczerpującym określeniu warunków emerytalnych wszystkich

nauczycieli, bez względu na przedział wiekowy. W konsekwencji nauczyciele uro-

dzeni po dniu 31 grudnia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r., zachowują prawo

do przejścia na emeryturę bez względu na wiek, jeżeli w ciągu 10 lat od wejścia w

życie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpie-

czeń Społecznych spełnią warunki określone w art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, a

warunek rozwiązania stosunku pracy po dniu 31 grudnia 2008 r.

8

Z tych względów Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania (art. 39815

§ 1 k.p.c.).

========================================