III CZP 114/08

Uchwała z dnia 19 listopada 2008 r., III CZP 114/08

Sędzia SN Barbara Myszka (przewodniczący)

Sędzia SN Jan Górowski (sprawozdawca)

Sędzia SA Dariusz Dończyk

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Zakładu Ubezpieczeń Społecznych,

Oddział w K. przy uczestnictwie Genowefy O. prowadzącej działalność

gospodarczą pod firmą "M.T." Przedsiębiorstwo Produkcyjno-Handlowe w K. o

zgłoszenie wierzytelności, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu

jawnym w dniu 19 listopada 2008 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez

Sąd Rejonowy w Kielcach postanowieniem z dnia 24 czerwca 2008 r.:

"Czy Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest legitymowany czynnie do

zgłaszania w postępowaniu upadłościowym wierzytelności z tytułu składek na

Fundusz Ubezpieczeń Zdrowotnych, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych?"

podjął uchwałę:

Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest legitymowany czynnie do

zgłaszania w postępowaniu upadłościowym wierzytelności z tytułu składek na

Fundusz Ubezpieczeń Zdrowotnych, Fundusz Pracy i Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.

Uzasadnienie

Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Oddział w K. zgłosił do masy upadłości,

przedsiębiorcy Genowefy O., prowadzącej działalność gospodarczą pod firmą

"M.T." Przedsiębiorstwo Produkcyjno-Handlowe, wierzytelność z tytułu składek na

Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, Fundusz Ubezpieczeń Zdrowotnych, Fundusz

Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Na uzupełniającej

liście wierzytelności syndyk masy upadłości umieścił wierzytelności z tytułu składek

na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, a odmówił uznania wierzytelności z tytułu

składek na Fundusz Ubezpieczeń Zdrowotnych, Fundusz Pracy i Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, wyrażając pogląd, że Zakład

Ubezpieczeń Społecznych nie jest wierzycielem wobec tych trzech Funduszy.

Sędzia-komisarz oddalił sprzeciw wnioskodawcy postanowieniem z dnia 11

kwietnia 2008 r., które zaskarżył zażaleniem Zakład Ubezpieczeń Społecznych.

Przy jego rozpoznaniu przez Sąd Rejonowy w Kielcach wyłoniło się zagadnienie

prawne przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia na podstawie art.

390 § 1 w związku z art. 397 § 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Narodowy Fundusz Zdrowia jest państwową jednostką organizacyjną mającą

osobowość prawną (art. 96 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach

opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, jedn. tekst: Dz.U. z 2008

r. Nr 164, poz. 1027). Zarządza on zgromadzonymi na nim środkami i działa w

imieniu własnym, lecz na rzecz ubezpieczonych (art. 97). Składki na ubezpieczenie

zdrowotne stanowią przychody funduszu (art. 116), a środki finansowe funduszu są

środkami publicznymi (art. 114). Składki wpłaca się do Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych, który przekazuje je Narodowemu Funduszowi Zdrowia, za co

otrzymuje wynagrodzenie (art. 88). Zakład jest uprawniony do kontroli płatników

składek (art. 90); składki niezapłacone podlegają ściągnięciu na zasadach

określonych w ustawie z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych (jedn. tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74).

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych służy do zaspokojenia

roszczeń pracowników w razie niewypłacalności pracodawcy. Jest państwowym

funduszem celowym mającym osobowość prawną (art. 24 ustawy z dnia 13 lipca

2006 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy,

Dz.U. Nr 158, poz. 1121), pozostającym w dyspozycji ministra właściwego do spraw

pracy. Składki stanowią jedno ze źródeł dochodu Funduszu (art. 25); poboru

dokonuje Zakład Ubezpieczeń Społecznych, który je przekazuje Funduszowi (art.

30). Do poboru składek i ich egzekucji stosuje się przepisy ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych.

Fundusz Pracy jest państwowym funduszem celowym, niemającym

osobowości prawnej, pozostającym w dyspozycji ministra właściwego do spraw

pracy (art. 103 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i

instytucjach rynku pracy, jedn. tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 69, poz. 415). Składki

stanowią jedno ze źródeł jego przychodów; pobiera je Zakład Ubezpieczeń

Społecznych i przekazuje dysponentowi Funduszu (art. 107), a także wymierza kary

za nieopłacenie składek przez pracowników. Koszty poboru są zwracane poborcy w

zryczałtowanej wysokości przez Fundusz.

W uchwale z dnia 16 października 2008 r., III CZP 99/08 (OSNC 2009, nr 10,

poz. 133) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że administracyjne tytuły wykonawcze

obejmujące składki na ubezpieczenie społeczne, na ubezpieczenie zdrowotne oraz

na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych są tytułami egzekucyjnymi

w rozumieniu art. 777 § 1 pkt 3 k.p.c., nie stanowi zaś takiego tytułu administracyjny

tytuł wykonawczy obejmujący składki na Fundusz Pracy. W stosunku do tego

Funduszu system egzekucji alternatywnej (administracyjna i sądowa), wynikający z

unormowania zawartego w art. 24 ust 2 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, został wyłączony unormowaniem zawartym w art. 107 ust. 4 ustawy o

promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy. Zmiana ta nie ma jednak

znaczenia z punktu widzenia przedstawionego zagadnienia prawnego, skoro

egzekucję składek na Fundusz Pracy prowadzi także Zakład Ubezpieczeń

Społecznych.

Zgodnie z art. 107 ustawy z dnia 20 kwietnia o promocji zatrudnienia i

instytucjach rynku pracy, art. 30 ustawy z dnia 13 lipca 2006 r. o ochronie roszczeń

pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy oraz art. 87 ustawy z dnia 27

sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków

publicznych, składki na przedmiotowe Fundusze są opłacane i rozliczane na

zasadach przewidzianych dla składek na ubezpieczenie społeczne.

Na podstawie art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (jedn. tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm. – dalej:

"u.s.u.s.") do składek na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych i na ubezpieczenie zdrowotne oraz wpłat na Państwowy Fundusz

Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych w zakresie ich poboru, egzekucji,

wymierzania odsetek za zwłokę i dodatkowej opłaty, przepisów karnych,

dokonywania zabezpieczeń na wszystkich nieruchomościach, ruchomościach i

prawach zbywalnych dłużnika oraz stosowania ulg i umorzeń stosuje się

odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenie społeczne. Zgodnie z

art. 52 u.s.u.s., składki na ubezpieczenie społeczne stanowią przychody Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, który jest funduszem celowym powołanym do realizacji

zadań z zakresu ubezpieczeń społecznych (art. 51 u.s.u.s.).

Skoro art. 32 u.s.u.s. uprawnia Zakład Ubezpieczeń Społecznych m.in. do

poboru i egzekucji tych składek oraz dokonywania zabezpieczenia wykonania tych

należności, a także do stosowania ulg wobec zobowiązanych i umarzania tych

świadczeń, to nie ma podstaw do przyjęcia, że może on prowadzić tylko egzekucję

singularną, nie jest natomiast uprawniony do wszczęcia i udziału w egzekucji

uniwersalnej, jaką stanowi postępowanie upadłościowe. Kontekst językowy

przepisu przemawia za tym, że w tym wypadku przez wyrażenie "egzekucja" należy

rozumieć wyegzekwowanie tych składek wszystkimi dopuszczalnymi prawnie

sposobami. Innymi słowy, egzekucja w tym kontekście znaczy dochodzenie ich

przymusowej realizacji.

Postępowanie upadłościowe stanowi jeden z takich sposobów przymusowej

realizacji tych składek, do czego Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest uprawniony

na podstawie art. 32 u.s.u.s., mimo że składki ostatecznie są przeznaczone dla

innego podmiotu. Może więc skutecznie wnosić o umieszczenie roszczeń o zaległe

składki na rzecz Funduszu Pracy, Funduszu Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych i Funduszu Ubezpieczeń Zdrowotnych na liście wierzytelności. Z

tego względu nietrafna jest interpretacja, że ma tylko prawo do zbierania składek i

do przymusowej ich realizacji, gdy kondycja finansowa dłużnika jest dobra, a nie

może podejmować czynności prowadzących do ich wyegzekwowania, gdy dłużnik

nie jest w stanie regulować swych wymagalnych długów. Zakład Ubezpieczeń

Społecznych może więc uczestniczyć w postępowaniu upadłościowym przez

zgłoszenie roszczeń z tytułu tych składek do masy upadłości.

Do podobnego wyniku prowadzi wykładnia systemowa. Znamienne jest, że

ustawy regulujące Fundusze nie przewidują żadnego innego dysponenta składek

na etapie ich uzyskania. Choć składki ostatecznie należą do innych podmiotów, to

ich obsługę ustawodawca powierzył tylko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych. Z

tego względu odmienna wykładnia de facto, pozbawiłaby Fundusze, którym te

składki przysługują, ochrony prawnej na wypadek wszczęcia postępowania

upadłościowego. Niepoprawne jest rozumowanie, z którego wynika, że

ustawodawca nie przewidział możliwości ich dochodzenia w fazie upadłości

dłużnika, spójność systemu prawnego przemawia zatem za wnioskiem, iż

uprawnionym do ich egzekucji tym sposobem jest Zakład Ubezpieczeń

Społecznych.

Fundusze są gromadzone na różne cele i dlatego jest ich kilka, aby składki nie

"mieszały się". W celu zminimalizowania kosztów ich obsługi ustawodawca

zdecydował się skoncentrować sposób ich poboru, powołując jeden podmiot do

realizacji tych zadań; tylko Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest legitymowany do

poboru egzekwowania i przekazywania ich podmiotom uprawnionym. Przewidziano

także mechanizm odpłatności za realizację tych zadań. Takie rozwiązanie zasługuje

na aprobatę, gdyż pozwala osiągnąć oczekiwane rezultaty jak najmniejszym

kosztem.

Z tych względów do rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia nie jest

konieczne określenie generalnego statusu prawnego Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych wobec majątku Skarbu Państwa i innych państwowych osób

prawnych, np. Funduszy. W uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z

dnia 22 kwietnia 1994 r., III CZP 189/93 (OSNC 1994, nr 6, poz. 121) w odniesieniu

do Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa wyrażono pogląd, że osoba prawna,

której powierzono wykonywanie prawa własności i innych praw rzeczowych co do

określonego ustawowo mienia, jest jego dysponentem (instytucją powierniczą);

działa we własnym imieniu, lecz na rzecz właściciela. Na zewnątrz występuje jako

wyłączny dysponent określonego prawa, działając we własnym imieniu i ponosząc

własną odpowiedzialność za te działania (por. także postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 19 września 2002 r., V CKN 1223/00, OSNC 2003, nr 9, poz.

127). Odpowiada to wypracowanej w doktrynie konstrukcji podstawienia

ustawowego, która polega na upoważnieniu jednego podmiotu do dochodzenia

cudzych praw – w tym wypadku także zgłoszenia przez Zakład Ubezpieczeń

Społecznych cudzych wierzytelności w toku postępowania upadłościowego. Przy jej

przyjęciu nabycie przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych kompetencji określonych

w art. 32 u.s.u.s. prowadzi do powstania na rzecz tego podmiotu w tym zakresie

legitymacji czynnej do dochodzenia składek. Skoro więc Zakład Ubezpieczeń

Społecznych zajmuje się ich "obsługą", to w rezultacie dochodzi do ustawowego

podstawienia na wypadek jakiegokolwiek postępowania związanego z ich

zgromadzeniem. Ma ono charakter bezwzględny, bo tylko ten podmiot może ich

dochodzić.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie..